SHKRIMTARI I MËRGUAR MBI KUFIJTË E TRADICIONALES

Libri "Riva H", i Arbër Ahmetajt, një risi ne letërsinë bashkëkohore

8 janar 2004 / TN

Nga Arben ÇEJKU

« Ne tregimet e Ahmetajt, si në një pasqyrë deformuese, ngrihet një bote e bllokuar, e paralizuar nga frika, dyshimi, sëmundja, vdekja dhe mungesa e sensit... »

Pavarësisht se arti nuk njeh kufij, gjithsesi, Arbër Ahmetaj mbetet një shkrimtar i mërguar. Prej disa vitesh jeton ne Zvicër, ku ka krijuar disa vepra ne prozë dhe poezi. Kolanës se botimeve te tij i është shtuar përmbledhja me tregime "Riva H" e botuar nga shtëpia botuese "Mërgimi A&B", e cila është përcjellë nga kritika si një arritje kulmore e autorit ne gjininë e tregimit.

"Riva H"

"Riva H" është titulli i një prej 30 tregimeve të librit me të njëjtin titull. Libri i fundit i Ahmetajt shënon një risi në letërsinë shqiptare jo për arsyen e thjeshtë se ai krijon jashtë vendit, jo se ajo është një "letërsi mërgimtare" tradicionale, ku gëlon malli për atdheun dhe nostalgjia për heronjt dhe patetizmi për progresin. Risia e librit mbështetet ekzistencialisht në elementë që dallojnë artin nga jo arti, amatorizmin nga profesionalizmi, sprovën nga arritja. Në vetvete, tregimet e Ahmetajt nuk janë fabula që të ngjethin mishin me fatin e heronjëve të tyre, apo epope që të zgjojnë ëndrrën e të parëve, por janë gurë të çmuar arti në përpjekjen për krijimin e një tradite të re në letërsinë shqipe. Nuk është lakmia për modernizmin apo rrymat eksperimentale, por ngjeshja fort në truallin e traditës krijuese shqiptare.

Një nga tregimet që e simbolizon qartë tendencën kreative dhe filozofike te autorit është tregimi "Guri". "Guri" është një nga tregimet më të arrira shqiptare, qoftë për gjuhën, stilin dhe këndvështrimin filozofik. "Guri", një reminishencë e letërsisë ekzistencialiste, është një klithmë, është një thirrje për të lëvizur nga gjendja. "Më mirë në ferrë sesa në themel të një muri që ndërtohet jashtë dëshirës sime dhe larg mundësive të mia për ta penguar ndërtimin e tij", shkruan autori.

Në të njëjtën linjë është edhe tregimi "Poshtërimi", i cili është një fokus ku shihet njeriu sot në dyzimin e tij, në udhëkryqin e përditshmërisë. "Ishte i bindur se duhej t'u largohej njerëzve, në vetmi të gjente një zgjidhje, një rrugëdalje...". Pavarësisht fatit tragjik të heroit, autori nuk shihte një rrugë-zgjidhje tjetër. Ky tregim dhe ndonjë tjetër nuk e shpëtojnë autorin nga emocinet fataliste. Në përgjithësi tregimet e Ahmetajt nuk e kanë optimizmin gazmor, por ato të ndjellin drejt skutave të erëta të njerëzores, aty ku ngre krye dyzimi ynë ekzistencial, aty ku vihet në provë morali ynë, aty ku kërkohet kapërcimi i gjendjes. Një tregim i sforcuar është "Neveria", por jo "Statuja" apo "Qentë", "Lenini", "Gjarpërinjtë" etj.

Tregimet e një letërsie poetiko-filozofike

Disa nga veçoritë artistike të veprës "Riva H", por në përgjithësi të prozës së Ahmetajt, janë fabulat me motive që gërshetohen në kohë, duke rrokur hapësira epiko-legjendare deri tek e ardhmja pa formë. Vendlindja e tij, Tropoja, është një kështjellë, ku autori shpesh nuk kursen të marre "lëndën e pare", jo vetëm heronjt, por edhe stilin e rrëfimit apo metaforat e gjendura me shumicë. Në disa raste, mbipërdorimi i këtyre elementëve, përfshi edhe frazën e tij te ngjeshur, krijojnë hapësira për devijimin nga stili i zakonshëm i autorit. Në përgjithësi, tregimet e "Riva H", janë shkruar mbi bazën e monologut, për të krijuar me shumë hapësirë mendimi, duke e lëvizur prozën nga letërsia e mirëfilltë, drejt stilit poetiko-filozofik. Përreth njeriut në dilemë, ngrihen pikëpyetjet e ekzistencës së tij përmes një arti epiko-lirik dhe një larmie tregimesh, që, se bashku, fare mire, mund të përbënin një roman eksperimental, ku nuk ka nevojë për sforco të madhe për të kaluar nga njëri kapitull tek tjetri.

Shkrimtari dhe publicisti Arbër Ahmetaj, tashmë ka zënë një vend nderi ne rrethet letrare shqiptare dhe zvicerane, duke u bërë një emër i preferuar. Emra të njohur si Marie-Rose Genoud, Marius Dobrescu, Michel Pichon, Charles Pralong etj, theksojnë vlerat e veçanta të krijimtarisë së tij. "Në tregimet e Ahmetajt, si në një pasqyre deformuese, ngrihet një botë e bllokuar, e paralizuar nga frika, dyshimi, sëmundja, vdekja dhe mungesa e sensit. Forca e përshkrimit psiko-analitik na zhyt në një formë jete të reduktuar, ku fantazmat trupëzohen prej fuqisë së fjalëve, në bukurinë e errët të një shkrimi tronditës", thekson Genoud. Për Dobrescun, e "LuceafaruI", "proza e Ahmetajt është e ashpër, kërcëllitëse dhe e ftohtë. S'ka shenjë diplomacie në prozën e tij". "Shkrim që luhatet mes letërsisë, esesë dhe filozofisë", e ka cilësuar prozën e Ahmetajt Pichon i "Le Nouvelliste". Ndërsa Charles Pralong në "Le Courrier", vlerëson se në prozën e Ahmetajt ka "filozofi, mitologji, histori mbi një vend që vdekjen e mban ne gji si foshnje"...

"Metafora e arratisur" vjen ne Shqipëri

Shtëpia botuese "Mërgimi A&B" ka nisur një tradite të re botimesh, duke u fokusuar tek krijimet e shkrimtarëve që jetojnë jashtë Shqipërisë. Botuesi Bislim Ahmetaj, në përcjelljen e librit të ri "Metafora e arratisur", thotë "miqtë e mi të mërguar, poezia juaj u kthye ne atdhe". Antologjia poetike "Metafora e arratisur" përmbledh krijimet e 15 autorëve, të cilët janë të njohur dhe jo shumë të njohur tek ne. Këtë herë, ata nuk i bashkon fati i mërgimtarit, por krijimtaria, gjuha e artit. Ejvis Xhajanka, ka qenë, psh., një emër i ri në letërsinë shqiptare të viteve ‘90, por që tani rikthehet me zërin e saj. Po ashtu, edhe Vitore Stefa-Leka apo Sokol Rragami etj. Nuk është hera e pare që historia e letërsisë shqiptare njeh ishuj letrarë jashtë territorit shtetëror. Nuk është thjesht distanca që u jep vlerë krijimeve poetike të këtyre 15 autorëve, por krijimtaria e tyre. Në këtë liber përfshihen poezi edhe nga Arbër Ahmetaj, Arsim Ferizi, Bekim Hashani, Deshnim Hebibi, Gani Azemi, Kadri Osmani, Leom, Liman Zogaj, Lirie Berisha-Mala, Luan Burimi, Mardena Kelmendi e Ramiz Cacaj.