|  KULTURĖ  |  HISTORI  |   POLITIKĖ  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI 

 

OPINIONE

 

   
 

Dy realitetet e kulturės shqiptare

 
 

 
27 dhjetor 2003 / TN
 
Robert ELSIE
 
Nuk ka dyshim se shqiptarėt kudo nė Ballkan flasin gjuhėn e tyre tė pėrbashkėt dhe, si rezultat, kanė kulturėn e pėrbashkėt, ndryshimet krahinore tė sė cilės veēse e begatojnė atė. Megjithatė, tani mund tė shtrohet teza e ekzistencės, jo e njė, por e dy letėrsive shqiptare, ose tė paktėn e njė letėrsie me dy realitete. Gjysmėshekulli i fundit, periudha mė e rėndėsishme e historisė sė zhvillimit tė Shqipėrisė, ka qenė periudha e ndarjes. Flirti politik midis PKJ dhe PKSH pėrfundoi nė njė tėrmet qė tundi gjithė shtėpinė - Shqipėri duke e ndarė nė copa. Kėshtu u krijua drama e saj e madhe, aktet e sė cilės luheshin njėkohėsisht.
 
Me ēlirimin e Shqipėrisė nga diktatura, me shpėrthimin e luftės nė ish-Jugosllavi, njė lufte e cila bėhet afėr, shumė afėr Kosovės, me rritjen e nacionalizmit dhe acarimin e marrėdhėnieve midis vendeve tė Ballkanit, ideali i ribashkimit tė popullit shqiptar merr njė rėndėsi tė veēantė. Nga ideali i pėrhershėm u bė sėrish shpresė konkrete. Realizimi i bashkimit politik tani pėr tani duket njė ēėshtje tepėr delikate dhe plot rreziqe. Mundėsia e bashkimit duhet trajtuar me qetėsi, kujdes dhe me njė shikim afatgjatė. Mirėpo ekziston njė fushė tjetėr bashkimi, ndoshta po aq e rėndėsishme, nė mos mė tepėr, qė, ndėrkohė, mund tė realizohet mjaft shpejt dhe pa rreziqe. Ėshtė bashkimi kulturor i shqiptarėve.
  
Bashkimi kulturor nė asnjė mėnyrė nuk duhet tė sjellė me vete nivelizimin e gjėrave, as dhe uniformitetin. Pėrkundrazi, kultura shqiptare, le tė ketė dhe ajo sa mė shumė ndryshueshmėri, sa mė shumė kundėrshtime. Nivelizimi, kjo ambicie partiake, ėndrra delirante e E. Hoxhės, gjendej shpesh nė Shqipėri. Shkrimtari Anton Pashku e pėrshkroi bukur nė romanin 'Oh' nga ku po e citojmė: "Do tė ketė vetėm nji shtypshkronjė, e cila do tė botojė vetėm nji abetare, vetėm nji libėr leximi, vetėm nji libėr tė historisė, vetėm nji libėr tė filozofisė, vetėm nji tregim... vetėm nji dramė, vetėm nji sonet... vetėm nji gazetė tė pėrditshme... do tė ketė vetėm nji radiotelevizion, i cili do tė emitojė vetėm nji kangė... vetėm nji lajm, vetėm nji informatė... vetėm nji vėshtrim, vetėm nji kritikė letrare..."
  
Nėse do duhen diversitete sa mė shumė, ē'do tė ishte atėhere bashkimi kulturor? Pėr mua ai duhet tė jetė zbulim, njė zbulim i vėrtetė. Shqiptarėt e R SH-sė, tė cilėt jetuan pėr njė kohė tė gjatė, jo nė Evropė por, si tė thuash, nė njė shkretėtirė tė njė planeti tjetėr, tani po prekin botėn e madhe jashtė. Ndėrkohė ata vlen tė pėrvetėsojnė arritjet e kulturės sė shkruar nė Kosovė. Ē'ka Kosova pėr t'i ofruar dheut amė? Me siguri mendimet ndryshojnė. Nė fushėn e letėrsisė, sipas meje, ka mjaft elemente qė e pasurojnė mozaikun magjepės kulturor tė Shqipėrisė.
 
Nė njė kohė, kur intelektualet e Shqipėrisė rrinin urtė, detyrimisht shumė urtė, ashtu tė urtėsuar, brenda mureve tė Spitalit Psikiatrik me emrin RPSSH, intelektualėt dhe shkrimtarėt e Kosovės zbuluan botėn, shkruan dhe shprehėn mendimet e ndjenjat e tyre nė mėnyrė pak a shumė tė lirė. Bile kjo vetėkuptueshmėri e lirisė sė fjalės nė Kosovė pėrbėn pėr mua ndihmesėn kryesore. Por kultura kosovare nuk ėshtė vetėm kaq. Ajo na sjell gjithashtu mendime, guxim dhe eksperimente tė shumėllojshme. Nuk ka dyshim se gjatė 20 viteve tė fundit, librat me interesante tė poezisė dhe tė dramės shqiptare u botuan jo nė Tiranė, por nė Prishtinė.
 
Kritika letrare shqiptare e mirėfilltė, do tė thosha, u botua ekskluzivisht nė Kosovė. Edhe nė fushėn e prozės letrare u bėnė eksperimente tė shumta, disa prej tyre, jo tė gjitha, me njė sukses tė dukshėm, veēanėrisht nė adaptimin e rrymave kryesore tė kulturės bashkėkohore evropiane dhe botėrore nė letėrsinė shqipe. Mund tė jetė e kundėrshtueshme, por, gjithmonė sipas meje, letėrsia e Kosovės pėrbėn urėn e Shqipėrisė qė lidh rrugėn e kulturės bashkėkohore tė Evropės atė urė shqiptare me vlerat e kulturės tradicionale shqiptare, tė cilat u humbėn, u shkatėrruan gjatė viteve tė diktaturės komuniste.
 
Populli i Shqipėrisė ka pėr tė mėsuar shumė nga Kosova dhe kultura e saj. Gjithashtu edhe populli i Kosovės ka aq shumė pėr tė mėsuar nga dheu amė. Arritjet nė prozėn e gjatė dhe nė poezinė e re janė tė padiskutueshme. Shpresoj se ky zbulim i ndėrsjelltė do tė pėrfundojė nė njė pasurim tė mėtejshėm dhe jo nė njė nivelizim tė kontraktuar. Duke theksuar rėndėsinė e letėrsisė sė Kosovės pėr Shqipėrinė, unė e kam tė qartė se jo ēdo gjė do tė arrijė tė sigurojė pėlqimin e lexuesit. Pėrdorimi i gjuhės herė-herė mund tė duket i rėndė nė Shqipėri, lexuesi i sė cilės ėshtė mėsuar ta shijojė fjalėn. Disa nga figurat, stilistikisht, do t'i duken tė dyshimta. Ēdo lexues ka tė drejtė tė krijojė mendimin e vet: ose do tė pranojė ose do te refuzojė, por ajo qė ėshtė kryesorja edhe tė bindet dhe njė herė se fjala shqipe ka mundėsi tė pafundme.

 


 Copyright©2000-2003 Trepca.net - Tė gjitha tė  drejtat e rezervuara.