|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Botime

Për një studim të thelluar të Letërsisë së Mesjetës

25 dhjetor 2003 / TN

(Zejnullah Rrahmani: "LETëRSIA E MESJETëS" (Teoritë letrare), SHB"FAIK KONICA" PRISHTINë, 2003

Isak AHMETI

Libri më i ri "LETëRSIA E MESJETëS" (Teoritë letrare), i Zejnullah Rrahmanit (romasier i afirmuar dhe teoricient), i botuar kohë më parë nga SH "FAIK KONICA" në Pristinë, është një studim monografik interesant dhe karakteristik për mjedisin tonë kulturor. Në këtë vepër, siç vërehet që në titull, autori ka shtruar një temë të gjërë, atë të Letërsisë së Mesjetës, përkatëisht atë të teorive letrare mesjetare. Përveç kësaj aty autori ka prekur edhe tema të tjera si dhe çështje shumë delikate, që do duhej shqzrtuar nga aspekti interdisiplinar, gjë që kërkon njohuri e informacione të një fushe më të gjërë studimore.

përkundër vlerave të padiskutueshme që ka, në këtë studim monografik hasim edhe në mangësi e lajthitje, në shpjegime dhe interpretime të gabueshme, tendencioze e me parashenja ideologjike, si për nga aspekti letrar, filozofik e teologjik ashtu edhe nga aspekti praktik i teorive letrare mesjetare mbi letërsinë, mbi Biblën, mbi letërsinë e krishterë (kishtare), mbi Krishterimin, por edhe mbi letërsinë shqiptare mesjetare.

C`është e vërteta, procesi i hartimit të këtij studimi monografik i ka paraprirë edhe përdorimi i një literature të zgjedhur, krzesisht në gjuhën angleze, që është rast i rrallë në mjedison tonë kulturorë. Mëgjithëkëtë vërehet, që në vështrim të parë, se atij i mungon kultura dhe njohuria e përgjithshme për t`u marrë me studimin e një lënde aq të gjërë, aq delikate, por gjithsesi interesante. Prandaj, duke u nisur nga një këndvështim interdisiplinar, gjithsesimodern dhe i pranueshëm, mbi LETëRSINë E MESJETëS, përkatëisht të teorive letrare mesjetare, del se libri në fjalë, përkundër vlerave të padiskutueshme që ka (një ndër to është edhe vlera informative), mund t`i bëhen madje edhe vërejtje serioze nga shumë aspekte, nga shumë këndvështrime. SHi për këtë po shkojmë më radhë.

Librin në fjalë teoricinti Zejnullah Rrahmani e ka strukturuar në 15 njëai shkrimore. Kjo strukturë duket kështu: Besëlidhja e Re, Ideali letrar mesjetar, Libri në Mesjetë, Mendimi mesjetar, Kënga e Sidit, Kënga e Rolandit, Beoëulf, Përkthimi i Biblës, Rrëfimet, Fushat e artit, Zhanret mesjetare, Komedia Hyjnore, Letërsia pikare, Teoria e novelës, dhe Literatura e zgjedhur. Kësaj natyrisht i paraprinë edhe një fjalë e shkurtër hyrëse për lexuesin.

Ndonëse struktura e njësive shkrimore ka mund të jetë më ndryshe dhe gjithsesi më funksional dhe më i pranueshëm shkencërisht, del, madje që në njësinë e parë shkrimore, te: Besëlidhja e Re, se autori, duke mos pasur njohuri të mjaftueshme për Biblën dhe rreth saj, që nuk është vetëm Fjalë e Hyjit, , por edhe monument letrar (Khs. ë.J. Harrington, Uvod u Bibliju, KS, Zagreb 1977, Fq. 105), madje që në fillim, në dz rreshtat e parë dhe që në fusnotën e parë ka bërë gabime, interpretime dhe shpjegime të gabueshme, në kundërshtim me shkencën moderne dhe atë biblike.

Këtu është fjala për emrin e "njeriut' Joshua (fq. 9), emër ky që është shkruar gabimisht por edhe është interpretuar (shpjeguar) gabimisht. Në të vërtetë, njohësit dhe studiuesit e Biblës, madje të të gjitha kohëve, nuk dihet të kenë hasur ndonjëherë në Bibël emrin e "njeriut" Joshua, të cilin teoricienti në fjalë e ka krahasuar me emrin Jesus ( që në terminologjinë biblike shqipeështë ngulitur si Jezus - I.A.), që, sipas autorit në fjalë (Z. Rrahmanit) do të thotë "mbrojtës".

Pikërisht këtu shihet qartë se autori ka bërënjë gabim trashanik, edhe për faktin se në asnjë lieraturë shkencore që ka të bëj me interpretimin e mirëfillt të Biblës dhe figurave biblike nuk haset në një shpjegim dhe interpretim të tillë, si të Z. Rrahmanit, ç` është e vërteta, edhe në Bibël, edhe në literaturën shkencore, haset emri Jezus - në greqisht Jesous e i përgjigjët Jehoshua në hebraisht, që d.m.th. Perëndia shpëton, (Khs. Bibla, botim Albania Bible Society, fq. 3120). Për më tepër Jezusi në Bibël por edhe në literaturën shkencore, nuk paraqitet is "mbrojtës" (interpretim dhe komentim i gabuar i Z. Rrahmanit), por si: Hyj, Zotëri, Mbret, Mesi, SHelbues, Ndërmjetës, Predikatar, Profet, Krzeprofet, Bir i Hzjit, Bir i Njeriut, etj (Khs. Bibla, Drita, Ferizaj 1994, fq. 1789-1790).

Ndonëse autori shkrimin e ij të parë, në këtë libër, e titullon: Besëlidhja e Re, ai shumë pak ka folë për formën dhe stilin, për stukturën e figurave të saj, për Septuagintën (akt i madh letrar - në qarkun evropian), për Katër Ungjijtë dhe pjesë të tjera të BR - mbi Septuagintën-monument letrar etj., e shumë më tepër është ndalë në gjëra të tjera, jo të rëndësishme dhe me karakter ideologjik, për Letërsinë e Mesjetës dhe teoritë letrare mesjetare. Madje sistemi figurativ, aq i pasur dhe aq funksional në BR (Khs. E. Linnemann, Paraboles of Jesus, London 1966), nuk është marrë në shqzrtim pothuaj fare, ndonëse është interesant dhe vlerë edhe për nga asoekti i teorive letrare (Khs. I.Ahmeti, Letërsia e krishterë dhe filozofia e saj, Illyricum Sacrum, Prishtinë 2000).

Duke u marrë me: Idealin letrar mesjetar (shkrimi i dztë në libër), autori është ndalë, me pak fjalë, edhe te Letërisa shqipe e Mesjetës për të na dhënë kështu at konstatimin tashmë të vjetëruar (të kritikës soc-realiste) se "kjo ale që hapet kështu nga përkhimi i Buzukut, do të konstituohet si një vijë e letërsisë shqipe dhe do të prodhoj disa vepra të kësaj rryme 9 sc.religjioze- I.A.), por pa arritur të ngritet në letërsi" (fq. 20, 21).Jnaë këto vlerësime dhe kosntatime të ngjashme me ato të Dhimitër S. SHuteriqit, K. Bihikut, J. Bulos, MHysës, etj., që nuk kanë kurrfarë baze as teorike e as shkencore. C` është e vërteta, janë këso vlerësime me parashenja dhe shenja ideologjike-fetare, me koncepte dhe koncepcione mbi letërisnë që burimin e kanë te estetikat romantike dhe te të mëpastajmet, që zbatohen në intërpretimin e vlerave letrare shqipe të Mesjetës. Le të përsërisim se te Meshari, për shembull, kemi nje literaritet të papërsëritshëm në letërsinë shqipe, edhe sa i përket lloj-llojshmërisë e krijimeve letrare dhe shumë interesante edhe për nga aspekti i studimit të teorive letrare mesjetare, gjë që, anashkaluar (?), ashtu siç është anashkaluar edhe poezia e Budit, që më të drejtë mund të krahasohet me vlerat poetike evropiane të asaj kohe, etj. është pikërisht Letërsia e Vjetër SHqipe që me dimensionin shpirtëror, letrar dhe estetik, shpalon lidhjet jo vetëm me Hyjin, por edhe me civilizimin evropian dhe botëror.

Duke u marrë me Letërsinë e Mesjetër, autori është marrë, në mënzrë të veçantë, edhe me disa tema dhe aspekte filozofike-teologjike që kanë të bëjn ëme Shën Augustinin, me Përkthimin e Biblës nga Shën Jeronimi, me Danten, me Krishterimin, ëtj. Në Kuadër të kësaj, ai ka nxjerrë në sipërfaqe, për opinionin tonë kulturor, vlera dhe hapësia të shprehjes letrare që, për fat të keq, për më se gjzsmë shekulli, kanë qenë të goditura nga një heshtje e quditshme intelektuale. është ketu fjala për karakterin e Letërsisë së Mesjetës, përkatësisht për një dimenzion universaltë saj, që ka të bëj me lidhjen e saj me Hzjin, me Qiellin dhe Tikën, me të Vërtetën dhe shëlbimin hyjnorë. Mirëpo edhe te shkrimet e përmendura, aty-këtu, atij i janë përvjedhë lëshime dhe interpretime të paqëndrueshme në aspektin filozofik-teologjik, ndonjëherë edhe tekste e parafrazime tekstesh (fq. 79, 81, 86) pa shënuar fare se nga janë marrë.

Kështu, për shembull, kurë shkruan për Shën Augustinin, përkatësisht Confessiones (Rrrëfimet), ndër të tjera përmend edhe faktin se" disa teknika të rrëfimit që hasen në Confessiones më vonë shfaqen më të madhe në zhanrrin e romanit evropian" (fq. 85). Për më tepër, Shën Augustini - thekson autori- në veprën në fjalë ka futur elemente të cilat më përpara nuk janë trajtuar në literaturën e krishterë (fq. 81) dhe kështu ai "do të jetë në krze të idealeve luftarake të Krishterimit" (fq. 82). C`ështrë e vërteta një vlersim i tillë nuk mund të qëndroj dhe të pranohet si i drejtë edhe për faktin se, siç dihet, as Krishterimi as Shën Augustini, në asnjë mënyrë, nuk mund të krakterizohen për "ideale luftarake", ndonëse ai, Shën Augustini duke u mbështetur në motive etike, e arsyeton luftën që ka për qëllim mbrojtjen e atdheut nga ana e shteteve në rastin e vetëmbrotjes. (A. Augistinus: De civitate Dei, 21, epistulae, 47-pl 33, kol. 661). Sa për kujtesë Shën Augustini mësohet në lietarurën perendimore edhe në fushën e shkencave juridike, më sakt në të Drejtën Ndërkombëtare Publike që numron elemetet që legjitimojne luftën.

Edhe shkrimi: Përkthimi i Biblës (nga ana e Shën Jeronimit) është i mangëtedhe për faktin se atz fare nuk bëhet fjalë për përkatësinë etnike (ilire) të tij, për qendrimin e tij ndaj alegorezës të teksteve biblike, për Komentin mbi Malakinë(1,10), Amosin (2, 1-3), Letrën e Palit dërguar Galatasëve (4.24), etj., që janë të pashmangshme edhe për nga aspekti i teoriveletrare të Mesjetës (Khs. Reallexikon fuer Antik und Christentum, Stutgart, I, 1950, fq. 290).

Në mënyrë të veçantë dhe më të gjërë, autori i librit në fjalë është marrë me Danten, përkatëisht me Komedinë Hyjnore për të konstatuar me të drejtë se Dante tashmë është një poet që me vlerat e veta shënon një epokë të poezisë së qarkut evroperendimor. Edhe më tepër, është është një poet botëror (fq. 124). është më se e vërtetë se autori i veprës në fjalë e ka vështruar dhe analizuar veprën e Dantes në shumë rrafshe, veçanërisht në rrafshin e "ideve teorike mbi poezinë" (fq. 134) për të konstatura se analogjia e Komedise Hyjnore nuk është e largët as me Biblën e as me veprën e Shën Augustinin (fq. 135-145) etj. Për më tepër, pikënisja e Dantes, shkruan Rrahmani, është atz ku fillon mbretëria e pakufishme e Zotit: në fundin e saj, në pjesën e të denuarve me ndëshkim hyjnor të përjetshëm, një vend që në Ferrin e Dantes plot me ngjzra gjallërie tokësore, për t`u ngritur pastaj drejt lartësive hzjnore përmes Purgatorit tek Parajsa (fq. 135). Mirëpo te shkrimi mbi Komedinë Hyjnore, autori nuk ka arritur as të përmend e lëre më ta zbërthej komponentet esencialetë poetikës së Dantes që, siç dihet, mbështetet kryesisht mbi simbolikën e numrave, sipas modelit biblik dhe kryen nje funksion të qartë estetik. Dante, për shembull, duke e përdorur simbolikën e numrave, ndër të tjera edhe numrin 3 (3 kantika: Ferri, Purgatori, Parajsa) si shenjë me të cilën i ka lidhë të gjitha pjesët e veprës, aludon në Trinitetin kristian: Ati, Biri SHpirti SHenjt. Veç numrit 3, kuptim simbolik marrin edhe numri 4 (Katër Ungjijt), 7 (SHtatë vyrtytet), 12 (dymbëdhjetë apostujt), 33 këngë poashtu numër simbolik, sepse lidhet me moshën e vdekjes së Krishtit, kurse numri 10 shpesh simbolikën filozofike të plotësisë (1+2+3+4=10) dhe quhet numri i "bukur". Katrori i dhjetë, numri 100, simbolizon njëherazi plotësinë e simetrisë, ndaj Danteja e pajis Ferrin me nje këngë më tepër, e cila shërben si hyrje , e kështu Komedia Hyjnore ka plot 100 këngë.

Ndërsa në pikëpamje strukturore, vepra e Dantes i ngjan një vepre arkitekturore të studiuar me hollësi në të gjitha pjesët. Kështu prandaj vetë Danteja imiton krijuesin hyjnor, Zotin, kurse vepra e tij imiton krijimin hyjnor (A. Marashi).

Në veprën Letërisa e Mesjetës hasim edhe në një dukuri të veçantë, të çuditshme, që ka të bëj me shkrimin e gabueshëm të emrave biblikë dhe historikë, me terminologjinë biblike shqipe, të cilën ai nuk e ka përfillë, ndonëse ajo tashmë ka një traditë mjaft të pasurdhe të stabilizuar. Në kontekst me këtë po përmendim edhe faktin se ai, për shembull, në vend të emrit Kain shkruan Cain (fq. 65), në vend të emrit Françesku i Azizit shkruan Francisi nga Assisi (fq. 26), në vend të emrit Konstatini shkruan Constantini (fq. 17), etj. , gjë që është në kundërshtim edhe me rregullat e drejtshkrimit të shqipës.

C`është e vërteta, veprës letrare Letërisa e Mesjetës mun t`i bëhen edhe vërejtje të tjera . Mirëpo kësaj radhe përfundoj duke ia rikujtuar autorit të veprës në fjalë se pikërisht Krishterimi, të cilin ai, që në fjalën hyrëse (fq. 5), e ka cilësuar "si natë e zezë" i ka dhënë dritë poezisë, i ka dhënë një jetë më të gjallë dhe më të kërthnesët. Edhe poezia e Dantes, Shekspirit, Milstonit, Gëtes etj., e ka marrë dritën më të fuqishme pikërisht nga Krishterimi (Khs. Fishta, Estetikë dhe Kritikë, HD dhe SHL, 1999, fq. 104-105).

Prandaj për sa u tha më lart, del në pah kërkesa e domosdoshme për një studim më të thelluar të Letërsisë së Mesjetës. Kështu që në ribotim eventual të veprës në fjalë, do duhej të merren në konsiderim edhe vërejtjet e sipërtheksuara.