|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Kadal beg se ka hendek!

23 dhjetor 2003 / TN

Atdhe ALIU

            Shkas për këtë shkrim u bë një e-letër krejt e papritur, që kisha marrë para do javësh, pikërisht më datn 28 Nëntor. Vinte nga njëfarë «Forumi shqiptar» (si duket listë diskutimi në internet) nuk e di fort mirë se kush janë, sepse nuk jam i anëtarësuar në forumet e këtij «Forumi». Nejse. E-letra thoshte diçka në frymën «28 Nëntori le të jetë ditë e bashkimit të të gjithë shqiptarëve, rreth idealit që shprehet përmes simbolit tonë të përbashkët: zhgabës dykrenare» (theksi i imi). Nuk është ky teksti i përçuar pikë për pikë, por kjo s’është gjithaq me rëndësi. Me rëndësi është fjala që nënvizova: «zhgabës». S’do mend, thashë vetë me vete, ai që e ka shkruar këtë urim do të ketë menduar «shkabës».

T’ia them. Shtypa REPLY. Prapë vetëm po parafrazoj, se e-gjegjen nuk e ruajta: «Falemnderit për e-letrën, gëzohem shumë që ma paskeni gjetur e-adresën dhe më dërgoni përgëzime, por kujdes, nuk shkruhet ‘zhgabë’ por ‘shkabë’». SEND.

Nuk iku as edhe një minutë që kisha shtypur SEND, kur shoh një e-letër tjetër nga «webmaster» i forumit në fjalë. Përgjigjja. E shkurtër po, por edhe e drejtpërdrejtë: «Në gjuhën zyrtare shqipe shkruhet ‘zhgaba’». Pikë. Kaq. Shkurt e shqip, dhe… gabim. Prandaj, kur pashë ngenë e këtij «webmasteri» për të qitur petulla në ujë, shkova mora fjalorin drejtshkrimor të shqipes, e gjeta faqen ku figuron fjala «shkabë-a» dhe i çova një e-letër tjetër. REPLY!

«Në fjalorin drejtshkrimor të gjuhës shqipe figuron vetëm ‘shkaba’, nuk ka ‘zhgabë’». Këtë fenomen të kthmit të tingujve nistorë të shurdhët në të zëshëm e kisha vënë re kaherë në Tiranë: Robert Zhvarc, i thoshin Robert Shvarcit, pastaj kisha parë ‘zgarë’ për ‘skarë’, ‘kruzma’, për ‘krusma’ e kështu me radhë. Ia bëra me dije këto «webmasterit», duke i thënë se do të jetë ndonjë dialektizëm jugor. Meqë mbështetja «akademike» e fjalorit ishte në anën time, përveç faqes ku figuron fjala e shkruar drejt në fjalor, nuk u kurseva as nga një koment (paaaak ironik, ç’është e vërteta) në fund.

Ismail Kadareja, i thashë, ka një roman të quajtur ‘Shkaba’, e jo ‘Zhgaba’, fjalë kjo, që meqë ra fjala, po më tingëllon sikur ‘zhaba’. Nënteksti: «Kadareja nuk do të ketë lajthitur kur vendos të shkruajë ‘Shkaba’», si dhe tjetri «aq po e përul shqiponjën tonë ti, sa po e përafron me zhabën»? SEND!

Përgjigjja nuk vonoi. E kam ruajtur vetëm në mbamendjen trunore, jo atë kibernetike, por mund ta përcjell me mjaft përpikmëri:

«Ke të drejtë ti, por kam edhe unë» – kjo ish fjalia e parë dhe fryma e gjithë e-letrës, që në çdo tjetër fjali më përsëritej në të tjera forma: «Mbase ka të bëjë me atë se si i shqiptojmë fjalët nëpër zona të ndryshme». Çka? Mënyra si i shqiptojmë? Unë s’e them fare fjalën ‘shkabë’, e njoh vetëm prej gjuhës shkrimore. Këtu s’e thotë kush. Hajt të lexoj një fije më poshtë: «Nuk jeni i pari që më bëni këtë vërejtje. Kam marrë edhe e-maila nga të tjerë shqiptarë të Kosovës që më bëjnë të njëjtën vërejtje. Por jam i bindur se është e saktë, meqë kështu e themi dhe e kemi thonë gjithmonë në rajonin tonë. Unë jam nga Vlora».

Me fjalë të tjera, tipi po ngulmonte se meqë është vlonjat, e unë shqiptar prej përtej kufirit administrativ, kjo nënkuptonte vetvetiu se ai ndodhej në anën e saktë e unë atë të gabuarën të korrektësisë jo veç drejtshkrimore, por gjuhësore përgjithësisht. E ilustrimi prej Fjalorit Drejtshkrimor që i çova? E atij Fjalori Drejtshkrimor të botuar në Tiranë, hë? E ai tjetri shembull me gjirokastritin Kadare? Hë? Mbase këto e ulnin epërsinë e tij dhe bënin që «të dy të kishim të drejtë».

Por të tjera gjëra filluan të më sillen në krye. Më të gjera. Shumë më të gjera. Fillimisht, do pyetje: A është gjuha standarde/letrare/e njësuar (quaje si të duash) një dhe e njëjtë për të gjithë? A janë të njëjta rregullat e lojës për të gjithë lojëtarët? Kush i cakton rregullat e lojës?

Troç, e pa shumë nocione të korrektësisë politike, se s’kam kohë ta tjerr e çtjerr – qe nxjerrat e mejtimeve të mia: toskët janë ata që e kanë shpikur lojën dhe vazhdojnë t’i shpikin dhe ndërrojnë rregullat. Meqë gjuha e gjallë gjithmonë ndryshon, ndryshojnë përherë aspekte të caktuara të saj, fonetike, morfologjike, leksikore e kështu me radhë. Kur këto ndryshime ndodhin në toskërishten popullore, sa të përhapen mjaft në toskërishte, ato menjëherë pasqyrohen në «gjuhën letrare/standarde/të njësuar» (ose quaje qysh të duash vetë).

Cili prej tyre brengoset pse thotë, bile-bile edhe shkruan: brënda, mëndja, vëndi, dhëmbja, kam patur, tek mua, tek ty, nga mua, nga ty, sesa ty, sesa mua, do të desha, do të qesh, qeraja, zgara, kruzma, oazi, pauz, madje edhe zhgaba? S’po e zgjash listën, as s’po futem këtu në analiza të strukturave e në shumë e shumëçka tjetër. Jam i sigurt se një lexues toskë madje, ndërsa po i lexon këta shembuj, po e kruan kryet dhe s’po e kupton dot se ç’të keqe kanë trajtat e paraqitura sipër. S’e dinë as gegët, faqja e zezë, sepse drejtshkrimi tashmë ka marrë kuptimin e imitimit të asaj që shkruajnë toskët. Por, prit, se gjuha e shkruar duhet t’i ndjekë zhvillimet e gjuhës së folur, ndryshe krijohet hendek i madh mes tyre, është përgjigjja përherë në maje të gjuhës ndaj vërejtjes që ti e bën.

Është interesant se për gegët, kriteri që është vënë për përcaktimin e nivelit të zotërimit të këtij «standardi» janë jo vetëm rregullat e lojës, por rregullat përherë të ndryshueshme të lojës. Që ndryshojnë krah për krah me toskërishten. Të lojës që herë quhet «gjuhë e njësuar», «gjuhë letrare». «gjuhë standarde», «gjuhë zyrtare», që pra ndërron edhe emërtimet sa herë që shpikësit e rregullave të lojës mendojnë t’i ndërrojnë rregullat.

Vërtet këto trajta të mësipërme e të tjera si këto nuk janë «zyrtare», në kuptimin që ende nuk figurojnë nëpër fjalorë, por meqë po përdoren aq dendur sot, duke marrë kësodore vetvetiu njëfarë leje të përhershme qëndrimi, pasaportën e shtetësisë nuk e kanë veçse një tjetër kongres larg. Një kongres që do t’i përligjë nesër «për të mos u krijuar ai ‘hendeku’». E kjo për mua është sikur të ftoj ty të luajmë shah, mandej marr dhe e luaj kalin pesë fusha para dhe dy anash, e kur ti më ankohesh dhe më bën me dije se kali luan vetëm tri fusha para dhe një anash, unë të them «Oh, është një rregull i ri që shpika qëparë, nuk ta thashë akoma?» dhe e shoqëroj me një «më fal pashë Zotin!»

Kur gegët fusin dashur-padashur fjalë të dialektit vetjak, ose trajta fjalësh prej dialektit vetjak, atëherë u kujtohet se: suksesi, dhe madje e ardhmja e «gjuhës standarde» varet nga ajo se sa arrijmë t’i kapërcejmë e tejkalojmë trajtat e ngushta dialektore dhe fjalët me shtrirje të ngushtë krahinore për të mirën e gjuhës së përbashkët».

E e ardhmja e gjuhës së përbashkët, me vetë nismën që ka pasur, (duke u mbështetur kryekreje në toskërisht) dhe me shtegun që ka marrë, (duke i rahatuar trajtat e panormuara të toskërishtes çdo ditë e më shumë) do të kthehet në një gjuhë që frymon gjithmonë në hap me zhvillimet e brendshme vetëm të toskërishtes. Kjo nga njëra anë, dhe nga tjetra, fakti se shqipja standarde më lehtë e më shpejt po përqafon fjalë e terma të huaja, sesa i merr nga visari i gegënishtes, janë kërcënimet më të mëdha që po rrezikojnë cungimin e shqipes sot dhe në të ardhmen. Ndryshe, nesër kali i toskërishtes në fushën e shahut do të fillojë të bëjë lëvizje më virtuoze sesa vetë mbretëresha, dhe ti do të marrësh një «oh, s’ta thashë ktë rregullin e ri?» dhe mbasandej një «më fal» doemos.

Zgjidhja – nuk mendoj se është vazhdimi i këtij kodi shkrimor, meqë caku i këtij shtegu tashmë është i qartë. Janë për t’u duartrokitur përpjekjet për të gjetur një kod më gjithpërfshirës të shqipes së përbashkët, por këto nuk do të guxonin të bien pre e tendencave krahinore, partikulariste. Prandaj, le të formësohet gjithnjë e më shumë një kod alternativ shkrimor që ka nisur të qisë krye, duke zënë vendin që toskërishja e normuar nuk po mund ta mbulojë: atë të një shqipeje standarde gjithëkombëtare.

Një kristalizim dhe përhapje e këtij kodi do ta paraqiste standardin në një optikë krejt të re: një variant të mbyllur periferik, çka në të vërtetë është dhe po bëhet përditë e më shumë. Prandaj, po ringjalljes së një shkrojtësie alterantive, po qëtimit të fjalëve të visarit gegë, përpjekjeve për ta kthyer pronësinë e përbashkët mbi shqipen standarde dhe të ardhmen e saj. Qe, këto doja t’ia thosha atij vlonjatit, por nuk ia thashë. Ai që ngulmon të shkruajë ‘zhgabë’ edhe mbas vërejtjeve të argumentuara, që propagon bashkimin, por praktikon përçarjen, nuk do të kuptonte shumë prej këtyre. Nesje. Përfitova unë. Vendosa: Ma nuk kam me e ndjekë nji kod shkrimor, shtegu i të cilit mue dhe ata që folin si unë i përjashton prej pronësisë mbi shqipen. E ardhmja e shqipes së përbashkët asht ngjeti. Ta lypim – por ta lypim bashkë!