|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Reçensioni - Kodi i zbërthimit të fshehtësisë

20 dhjetor 2003 / TN

 

Ahmet SELMANI

 

a) Tema enigmatike

 

Secila temë brenda vetes ngërthen një fshehtësi të veçantë e cila, herët apo vonë, vetvetiu sikur kërkon të zbërthehet, sidomos atëherë kur krijohen rrethanat e volitshme ose kur pushojnë mitizimet e shumta.

 

Megjithatë, ndryshe nga kjo, janë edhe disa tema të tjera të cilat pothuajse gjithmonë mbeten enigmatike, për shkak se s’ekziston asnjë lloj kodi për të depërtuar brenda tyre, thjesht ai zhduket nga njerëz të caktuar me qëllim që të krijohet një fshehtësi e përhershme. Mbase njëra nga temat e këtilla është edhe ajo që ka të bëjë me vrasjen ose vetëvrasjen e ish-kryeministrit komunist të Shqipërisë, Mehmet Shehut më 14 dhjetor të vitit 1982, temë kjo të cilën Ismail Kadare e trajton në romanin e tij “Pasardhësi”, brenda të cilit përpiqet të krijojë një kod të zbërthimit të kësaj enigme më të madhe të historisë më të re shqiptare.

 

Sikundër mund të shohim, ndonëse gjendet përpara një realiteti të mitizuar e të shtrembëruar në të gjitha mënyrat e mundshme, temën në fjalë ai e kthjellon me një qasje të brendshme dhe të jashtme, kuptohet në bazë të një përqendrimi horizontal dhe vertikal të ngjarjeve, për t’i ndërlidhur ato pastaj në tërësinë e vetë ndërtimit tematik, pikë së pari për ta vështruar si një enigmë e cila duhet të shkoqitet patjetër, madje qoftë edhe vetëm duke e bërë të nënkuptueshme në suaza të romanit.

 

Kjo temë kaq e ndërlikuar, sipas gjasash, aq më tepër e intrigon autorin, me synimin për ta ringjallur edhe njëherë atë realitet të kobshëm që e tronditi gjithë shoqërinë shqiptare jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, i cili në shikim të parë ndoshta më tepër duket si një fantazi e çoroditur, sesa si një realitet i përjetuar.

 

Kështu, mund të thuhet se shtjellimi i kësaj teme brendapërbrenda veprës bëhet imperativ artistik i I. Kadaresë, gjë që nënkupton kapërcimin nëpër sferat e errëta e të frikshme të realitetit dhe të fantazisë, me të vetmin mëtim që të ndërtohet një pamje e kapshme dhe një përfytyrim i cili i shërben së vërtetës. Pra, edhe në këtë rast bëhet e qartë se fuqia e artit i tejkalon të gjitha pengesat që shfaqen në rrafshin e perceptimit real dhe i hap të gjitha mundësitë e nënkuptimit apo të kuptimit të çështjeve konkrete që kanë të bëjnë me njeriun dhe jetën e tij në përgjithësi.

 

 

b) Kronika retrospektive

 

Meqë kemi të bëjmë me një ngjarje të kaluar, por ende të freskët, mbase është e kuptueshme që leximi i romanit “Pasardhësi” të I. Kadaresë na ballafaqon me pozicionin e rrëfimit, për arsye se ngjarja përcaktohet dhe kundrohet nga një rrafsh retrospektiv, ku çdo gjë ndiqet si një dëshmi e cila mund të vihet në lëvizje dhe të bëhet mekanizëm i çmjegullimit, në mënyrë që të kristalizohet misteri tragjik që e përshkon tejendanë këtë vepër.

 

Prandaj, duke e konceptuar nga kjo pikëpamje, rrëfimtari jo vetëm që e aktivizon kujtesën e cila i është rrënjosur thellë në vetëdije, por njëherësh i bashkon edhe shumë gjëra të tjera të cilat, me kalimin e kohës, kanë dalë në dritë vetvetiu. Si mbështetje kryesore atij i shërben realiteti faktik, përkatësisht ajo që është ravizuar të paktën formalisht, siç është vrasja ose vetëvrasja misterioze, e cila ka mbetur si një nyje e lidhur dhe që e ngufat të vërtetën. Ngaqë ndodhet përpara kësaj sprove të vështirë, është shumë afër mendsh se ndeshet me të mundshmen dhe të pamundshmen, me mëdyshjen dhe ngjasinë, të cilat përplasen në mënyrë të vazhdueshme, herë njëra duke u bërë më e theksuar, e herë tjetra.

 

Si e tillë, kjo është një ecje përplot ndërprerje, por pikërisht përmes saj i nevojitet për të mbërritur në krye të shthurjes, në njërën anë duke i vendosur motërzimet zyrtare, komentet e ndryshme të përhapura brenda dhe jashtë, dhe në anën tjetër duke e ndërlidhur edhe atmosferën e krijuar nga thashethemet. Fundja ky është një mozaik i pashmangshëm që sendërtohet me natyrshmëri krijuese, por që thelbësisht shëmbëllen si një kontekst sa paradoksal, aq edhe i logjikshëm, sepse tërë vëmendja dhe kureshtja që mbizotërojnë bëhen faktorët kryesorë të përshpejtimit të rrjedhës së ngjarjeve, kuptohet duke e shtyrë procesin e ndriçimit të çështjes drejt pikes së nevojshme të saj.

 

Ndaj në aspektin struktural romani na duket si një kronikë dokumentare, por që gjithnjë plotësohet nga intuita, gjykimi dhe imagjinata e pasur e autorit. Kështu, sipas gjithë kësaj rrjedhe të ndërlikuar, faktet funksionojnë sipas një logjike të caktuar, përkatësisht ato sikur vetërrëfehen në një mënyrë brenda rrafshit të romanit, qofshin nga qeniet e gjalla, qofshin nga objektet e shumta, qofshin edhe nga të vdekurit etj.

 

Të gjitha këto parakalojnë si dëshmitarë të mundshëm, me ç’rast, na lënë përshtypjen sikur gjenden në një seancë të madhe gjyqësore, për ta thënë të vërtetën e tyre që e bartin me vete, ashtu siç është, ose ashtu siç nuk është. Megjithëse këto gjëra duken tepër  fragmentare për të ndërtuar një pamje të plotë të ndodhisë tragjike, prapëseprapë konteksti që e krijojnë ata të lë të kuptosh se fjala është për një krim të parapërgatitur me shumë djallëzi, për t’u kryer, nga njëra anë dhe, për t’u fshehur, nga ana tjetër.

 

Në thelbin e vet duket se kjo është një kronikë e zezë e cila rrëfehet me shumë ndjeshmëri shpirtërore, për t’i dhënë forcë më të madhe asaj dhe për ta bërë më të gjallë. Pra, autori i përfshin të gjithë ata personazhë të gjallë dhe të vdekur, para së gjithash duke i zhveshur nga zmadhimet e krijuara, si dhe duke i bërë të flasin drejtpërdrejt midis tyre, ose edhe tërthorazi për njëri-tjetrin. Ajo që shihet në këtë shtrirje është fakti se gjithçka sillet midis dy motërzimeve që lidhen me krimin: vetëvrasjes ose vrasjes së Pasardhësit, të cilat i karakterizon e njëjta gjë.

 

Nga ky pozicion vërehet qartë se romani ndërtohet nga një vrojtim retrospektiv, ku flitet nga rrafshi i një përgjegjësie morale dhe krijuese, ku ndeshet realiteti dhe ndërgjegjja, jeta dhe vdekja, e vërteta dhe miti etj. Kështu në këtë roman rrëfimi merr kuptim çmistifikues, sepse hapet si një dosje e fshehtë, për ta zbardhur misterin aq të pazgjidhshëm të historisë më të re shqiptare. 

 

 

c) Pozicioni real dhe fiktiv i personazheve

 

Ndërthurja e romanit “Pasardhësi” bëhet kryesisht në bazë të theksimit të hapësirës së personazheve të cilët shfaqen në mënyrë ciklike, sipas një renditjeje të shkallëzuar, me shqiptimin real dhe mitik, si dhe me tërë ngarkesën e tyre fatale që e bartin. Vetë prania e tyre është një dëshmi e nënkuptueshme e cila asocionon në realitetin konkret, ndaj s’ka si të  duket ndryshe, përveçse si një zë autentik përpara fshehtësisë që mbretëron.

 

Autori bën çmos që t’i nxjerrë ata nga harresa ose nga mbështjellësi mitik, sigurisht për t’i rëndomtësuar deri në skajshmëri, me të vetmin qëllim që t’i zbulojë hollësitë shpirtërore të tyre, por edhe veprimet fizike. Me këto e plotëson vijën e zhvillimit të ngjarjeve të cilat e përshkojnë romanin në fjalë. Është shumë e pritshme kur ata shfaqen në rrafshin kryesor të rrëfimit, domethënë në suaza të një ndodhie të kryer, ose në suaza të ndodhisë që do të kryhet.

 

Thjesht ata ndërfuten sipas nevojës së ndërtimit dhe konceptimit nga ana e autorit, me kujtimet e tyre, me ëndrrat, ankthet, parandjenjat, gjykimet, shqetësimet etj. Dhe si të tillë flasin nga pozicione reale dhe irreale, edhe si të gjallë, edhe si të vdekur, gjithnjë duke e plotësuar rrëfimin në të gjitha shtresat dhe nënshtresat e tij brenda veprës. Ndërfutja e tyre bëhet brenda vijës së ndërprerë, më saktë, aty ku ekziston ndonjë zbrazëtirë e madhe, ose aty ku ekziston më së shumti mjegullnajë, ku patjetër duhet të përfshihet ndonjë zë, i cili do të flake paqartësinë dhe do të krijojë një gjasë për realitetin e kërkuar. Kur e shikojmë nga kjo përmasë, rrjedhimisht na duket se kufiri midis të gjallëve dhe të vdekurve pothuajse është i padukshëm, ngaqë brenda situatave të ndryshme ata bisedojnë për një çështje të përbashkët.

 

E gjithë kjo zhvillohet me një zhdërvjelltësi të natyrshme, thjesht duke e bërë që me lehtësi të kalohet nga realiteti në irrealitet, ose nga jeta të shkohet drejt vdekjes, dhe anasjelltas, duke u zhvendosur përsëri në drejtim të kundërt, vetëm e vetëm që ky korelacion të plotësohet me hollësi të mjaftueshme. Në qendër të të gjitha ngjarjeve, siç mund të shihet, ndodhet figura e Pasardhësit, ai që është dashur t’ia zërë vendin Prijësit, pra ende pa u mbyllur karriera sunduese dhe diktatoriale e tij. Prandaj, në gjithë këtë vijë rrëfimore vrasja ose vetëvrasja e tij është preokupim i vazhdueshëm, mëdyshje e ankthshme për personazhet që janë të future në këtë kurth tragjik, për shkak se të gjitha hallkat e këtij zinxhiri nuk çojnë askund tjetër, përveçse te një mallkim fatal i përcaktuar a priori.

 

Mjafton një çvijim më i vogël për të përfunduar te Pasardhësi, ngase kemi të bëjmë me një vorbull jashtëzakonisht dramatike në mes të së cilës sillen të gjithë personazhet, qoftë me praninë e tyre të drejtë, qoftë edhe me praninë e zhdrejtë. Pasardhësi bisedon me vajzën e tij, Suzanën, kjo e dyta flet me të ëmën, pastaj ai flet me të birin etj., me ç’rast dalin në shesh shumë mospjatime, ndërhyrje, nënçmime, nëpërkëmbje, flijime, vetërrënime etj, njëlloj si në tragjeditë antike.

 

Nga ana tjetër flet arkitekti, ministri i brendshëm, Prijësi etj., të cilët po ashtu përplasen në një rrafsh të çuditshëm dhe absurd, ku dyshimet bëhen pjesë e jetës së tyre, intrigat e përcaktojnë jetën ose vdekjen e tyre, ambiciet e sëmura për sundim dhe pushtet  absolut i kalojnë të gjitha parashikimet e mundshme etj. Domethënë, që të gjithë shpalojnë situata shumë të ankthshme, konflikte të vazhdueshme midis tyre, të cilat kanë një emërues të përbashkët, vrasjen ose vetëvrasjen e Pasardhësit, për të siguruar një përjetësi ose lavdi të rrejshme për vetveten. Nëpërmjet kthimeve dhe rikthimeve të shumta rrëfimore, këta personazhe herë gjenden në vijën e parë të veprimit, e herë në prapavijën e tij, zakonisht njëra palë janë kryesorët, ata që i kurdisin këto gracka, dhe pala tjetër janë zbatuesit, ata që i kryejnë këto.

 

Është kjo një hapësirë shumë e tensionuar me shqetësimet e personazheve të cilët janë të detyruar të sillen në mënyrë paradoksale, domethënë jashtë arsyes së shëndoshë dhe logjikës njerëzore. Midis kësaj vije sa reale, aq edhe fiktive mungon një pikë mesatare, gjithçka shthuret në mes dy skajshmërive, asaj që i thuhet jetë dhe asaj që i thuhet vdekje, atij që e njohim si të gjallë dhe atij që e njohim si të vdekur, për të ngadhënjyer absurdi i paimagjinueshëm.

 

Thënë më saktë, rrafshi i këtij romani është një hapësirë e veçantë ku takohen këto qenie të pakrahasueshme, pra aty ku zhduken të gjithë kufijtë e të mundshmes dhe të pamundshmes, ku fantazia duket si realitet, dhe ansjelltas, ku realiteti duket si fantazi, mandej ku nga njëra anë çmaskohen tiranët dhe, nga ana tjetër edhe viktimat, madje ku edhe vetë Pasardhësi jep kumtin e vet nga tejbota. Me një fjalë, në këto marrëdhënie asnjë nga personazhet nuk shpëton nga zhveshja e tërësishme dhe nga rrënimi përfundimtar. Prandaj, si rezultat i kësaj mund të thuhet se rrëfimi përshkohet kryekëput nga një frymë çmistifikuese, sepse autorin e shohim duke e rëndomtësuar çdo gjë që ka të bëjë me njeriun dhe realitetin, për ta përjetuar atë si një të vërtetë

njerëzore e cila e ka tërësinë e vet.

 

 

ç) Rrethi i përfytyrimit

 

Duke marrë parasysh faktin se në suaza të këtij romani autori trajton një temë me karakter historik dhe politik, e cila ndoshta asnjëherë nuk mund të zbërthehet deri në fund, por që vetëm mund të hamendësohet si e tillë, është me rëndësi të theksohet se brenda kontekstit ndërtimor duket se ekziston një rreth provokues. Të paktën kjo mund të kuptohet nga vetë rrjedha e leximit, e cila vazhdimisht të fut nëpër thellësitë e mundshme të ngjarjeve që shtjellohen, atje ku mund të ekzistojë një e vërtetë e cila si e tillë vetëm mund të lëviz në rrafshin e ndërdijes individuale. Thjesht ai rreth i përket strukturës së nëntekstit që mund të përfitohet nga leximi i romanit, që nxitet vetvetiu gjatë kërkimit brenda tekstit, mbase si një forcë lëvizëse në qenien tonë.

 

Në të vërtetë ky është një rreth përfytyrues në të cilin parakalojnë të gjitha gjërat e mundshme që kanë të bëjnë me vrasjen ose vetëvrasjen e Pasardhësit. Krimi që u bë ndaj tij është vetëm një metaforë e gjerë, brenda së cilës ngërthehen të gjitha llojet e krimeve të mundshme të njerëzimit, që nga kohët më të lashta e deri në ditët e sotme. Qëllimi është që të zbulohet psikologjia e krimit, mendësia e kryerësve, sjellja enigmatike, fshehja e përhershme etj.

 

Pikërisht këto e zgjerojnë këtë rreth i cili e nxit aq më tepër ndërgjegjen tonë, për ta ndërlidhur me ngjarje të shumta historike dhe aktuale, mitike dhe reale. Në qoftë se autori brenda romanit krijon vetëm kornizën e krimit, aq sa ka mundur ta përfytyrojë ai në suaza të forcës krijuese dhe imagjinative të tij, atëherë nga rrafshi i nëntekstit romanësor krijohen përmasat e gjëra të tij, të cilat vetëm mund të merren me mend si të tilla.

 

Autori ka ndërtuar pamjen e mundshme të tij, duke gjykuar në bazë të të gjitha shenjave dhe dëshmive, si një sintezë artistike dhe imagjinative. Dhe kjo flet qartë se ai e kërkon të vërtetën deri në shtresat e papërfytyrueshme, që si e si ta luftojë të keqen, prej së cilës ka vuajtur njerëzimi gjatë tërë historisë së vet. Si i tillë, ky roman e vë në sprovë ndërgjegjen njerëzore, për ta gjykuar të keqen dhe për të nxjerrë mësim të përhershëm.

 

(Botuar fillimisht te Fjala)

Dërgoi Ç. Loloçi