Lidhjet shqiptaro-vllahe përgjatë historisë

5 dhjetor 2003 / TN

Baki YMERI, doktorant i Universitetit të Bukureshtit)

(Fragment nga një projekt që pritet ta shohë dritën e botimit)

Lashtësi historike dhe lidhje farefisnore

Falë replikës elektronike të një një shqiptari me prejardhje katolike (Albert Ramaj), i cili i demontoi intencat e Aurel Plasarit për zbehjen e miqësisë shqiptaro-vllahe, te lexuesi ynë u zgjua kurrioziteti ndaj botës arumune. Ç’dinë shqiptarët për ta? Cilat janë lidhjet gjenetike, ndërmjet këtyre dy popujve, përgjatë historisë? Qysh në shek. e 18-të, dijetari gjerman Thunmann, në veprën e tij të famshme “Hulumtime mbi Historinë e popujve të Evropës orientale”, i kushton një kapitull të tërë historisë dhe gjuhës së shqiptarëve dhe arumunëve. “ Asnjë popull tjetër i pjesës së botës në të cilën jetojmë nuk është aq i panjohur për ne evropianët e Perëndimit, përsa i përket prejardhjes, historisë dhe gjuhës, sa shqiptarët dhe vllehët. E megjithatë, ata janë popuj kryesorë, popuj të lashtë e të rëndësishëm, që çdo historian do të dëshironte t’i njihte: historia e tyre do të plotësonte zbrazëti të mëdha në historinë e lashtë e të re të Evropës. Por ata sot nuk luajnë më ndonjë rol, ata janë popuj të nënshtruar, ata janë fatkeqë dhe historiani shpesh është po aq i padrejtë, sa dhe njeriu i zakonshëm: ai nuk e përfill atë që nuk i ka punuar fati”.

Konstatimet e tij të vitit 1774, duket se janë aktuale edhe sot e kësaj dite. Lidhjet arumuno-shqiptare janë të mahnitshme. Ato rrallëkush i ka prekur, dhe atë parcialisht. As ne nuk mund t’i trajtojmë aq sa meritojnë, në kuadrin e kaptinës së një studimi, që synon të trajtojë një segment të emigracionit ballkanik në veri të Danubit. Është me rëndësi fakti se autoritetet rumune, madje edhe populli, përgjatë historisë, që të dy popujt (shqiptarët dhe arumunët) i kanë konsideruar herë si farefis, herë si kushërinj të një gjaku, madje dhe si vëllezër. Konstatimet e babait të filologjisë rumune, B.P.Hashdeu (1838-1907), të shtyjnë t’u japësh të drejtë fjalëve të gjyshes së dr. Rahmi Tudës: “aq të afërt janë shqiptarët me vllehët, saqë dallimi ndërmjet tyre është sa membrana e qepës”. Në kuadrin e librit “Shqipëria ç’ka qënë, ç’është dhe ç’do të bëhetë?”, Sami Frashëri i konsideron vllehët si ”miq”.

“Nga kombet fqinjë vetëm një kemi mik, i cili kupëton të mirën’e ti e e di që pa na s’munt të mbahetë. Ky komp është komb’ i Vllehvet, që rojnë në Shqipëri e afrë Shqipërisë. Nga këta ca janë Vlleh-Shqiptarë, që flasinë vllahisht edhe shqip, dhe ca Vlleh-Greq, që flasinë vllahisht edhe greqisht. Grekëritë kanë bërë dhe po bëjnë gjithë për këta Vlleh ato që kanë bërë e që po bëjë për ne Shqipëtarëtë, do-me-thënë përpiqenë t’i bëjnë Greq me shkollat e me kishët të tyre”. Pasi thekson nevojën e hapjes së shkollave “më vetëhe”, autori thekson se “Në këtë punë Vllehtë s’munt të kenë tjatrë ndihmë e mik të vëndit përveç Shqipëtarëve (...). Edhe Rumania q’është mëm’ e këtyre Vllehve a der’ e t’et të tyre, ta themi për shëmbëllë, e di mirë që Vlleht’e Shqipëris’ e të Maqedhonisë s’mundinë të rojnë e të ruajnë gjuhën’ e kombërin’ e tyre kuntrë djallëzivet të Grekër(v)et përveç duke psheturë në miqësit të Shqipëtarëvet e duke u bashkuarë me ta” (vepra e cituar, e botuar për herë të parë në Bukuresht (1899), dhe e ribotuar në Tiranë, 1962, f.52-53). Si e arsyeton këtë argument Hashdeu, në Konferencën e Akademisë Rumune, më 25 Maj të vitit 1901?


Hashdeu, vëllazërimi shqiptaro-vllah dhe nevoja për përkrahje

“Ja pra e tërë gjeneza e Shqiptarëve: tri popuj dakas: Kostoboçët, Karpët dhe Besët, të shpërngulur nga nga Karpatët në epokën e perandorit Aurelian, pasiqë përgjatë 150 vitesh, ata bashkëvepruan në Dakinë Trajane për formimin e kombit rumun. Që nga viti 300 deri te Skënderbeu i madh, heroi kombëtar i Arnautëve, kaluan pothuajse 1200 vjet. Në një periudhë të këtillë shekujsh, duke ndenjur të paçvendosur në të njëjtin vend, në Iliri, nuk na habit fakti që pasardhësit e Dakasve kanë arritur ta konsiderojnë veten si autoktonë në brigjet e Adriatikut. Ja pra se si i shkruante Skënderbeu një princit italian: “Ti s’i njeh Shqiptarët e mi! Ne vijmë nga po ata Maqedonë, të cilët me Aleksandrin tonë e fituan Indinë.” Edhepse historia ua përgënjeshtron maqedonizmin Arnautëve, ajo ua njeh megjithatë, një jetë jo aq pak të shkëlqyer. Një Skënderbe i ri do t’u kishte thënë: “Na jemi kombi i Deçebalit (Dakëballit), që e futi në haraç perandorinë romake, dhe që ia kalli datën vetë Trajanit!”. Hipotezat e Hashdeut, anëtar i Akademisë Rumune, meritojnë kujdesin e shkencëtarëve që dinë të nxjerrin konkluzione konvergjencash e jo divergjencash.

Ilirët dhe trakasit me dardanët e fise të tjera, kanë qenë fqinj që e kanë ushqyer njëri-tjetrin madje, edhe me fjalë të njëjta, që vijnë nga periudha paralatine (buza, bukur(ia), qafa, gusha, mënzi, cjapi, vatra, vjedhulla, katundi, rrënza, stani, dardha, Daka, përroi, etj.). Shqiptarët me rumunët dhe arumunët, kanë lidhje farefisnore dhe një fat të ngjashëm, edhe përnga lashtësia. Nuk është fjala këtu për një lashtësi që fillon që nga shekulli VII-të e këndej, por për një lashtësi që, siç shprehet poetikisht autori i këtij studimi: “shpërthen duke shndritur, që nga prafullimat e yjeve”. Si e spjegon Hashdeu këtë? “Shqiptarët pra, nuk janë fis me ne Rumunët, por na janë vëllezër, vëllezër të mirë, të të njëjtit gjak. Shqiptarët për ne janë ata që janë Keltët për Francezët. Duke përmbyllur dua të nxjerr dy konkluzione aktualiteti: 1. Cilidoqoftë filolog rumun, sado serioz, dhe sado metodik që do të ishte, do të degdisej me përsosmëri, sidomos në lidhje me gramatikën, po qe se nuk do ta studjonte parasëgjithash gjuhën shqipe me të gjitha dialektet e saj, si dhe folklorin shqiptar. 2. Kombi rumun e ka për detyrë t’i përkrahë vëllazërisht Shqiptarët, siç i përkrah edhe Maqedo-rumunët (arumunët-shën.yni), ngase Maqedo-rumunët dhe Shqiptarët e kanë dashur përherë njëri-tjetrin, dhe si “Daci redivivi”, do të mund të mund të formonin një ditë një mbretëri të bukur neo-dakase prej 3-4 milionë shpirtërash, në fqinjësi të mbretërisë aktuale neo-helene. Fjala e urtë shqipe: Gjaku s’bëhet ujë”. Në vend të perandorisë neo-dakase, në jug të Shqipërisë, në veri të Greqisë dhe në Maqedoni, sot e kësaj dite ekziston një “mbretëri” e fuqishme arumuno-shqiptare, të cilës çdokush ia ka lakminë. Për fat ttë keq, përderisa shqiptarët e ruajtën me sakrifica identitetin kombëtar, arumunët iu nënshtraun një procesi djallëzor të shkëmbëtarizimit. Ku janë njëqind shkollat dhe kishat e tyre, që i kishin në kohën e turkut në këto troje? – pyesin intelektualë të shquar bukureshtarë. Mos vallë u larguam nga tema me një pyetje të këtillë?

Marrëdhëniet arumuno-shqiptare në Maqedoni, Greqi e Shqipëri, kanë qenë fuqimisht të stimuluara nga ana e Bukureshtit. Shkollat arumune që funksiononin në këto troje deri në kohën e pushtimit serb (1913), ishin të sponsorizuara nga Qeveria rumune. Një shkollë e këtillë, siç thekson shkrimtari vllah Branisllav Stefanoski, ka funksionuar edhe në Tetovë, tejmatanë godinës së vjetër të Bibliotekës së qytetit. Një numër i konsideruar mbiemrash të njëjtë, (Daka, Dika, Leka, Boletini, Cara, Rushani, etj.), prezente edhe te shqiptarët, edhe te rumunët, kërkojnë avansimin e hulumtimeve lidhur me identifikimin e elementit vllah, të shqiptarizuar apo sllavizuar, në Maqedoni e Kosovë. Qytete dhe fshatra të shumta të Çamërisë, krahas shqiptarëve, ishin të banuar edhe me turq dhe arumunë. Për t’ua likuiduar identitetin kombëtar, ata “qenë arestuar, maltretuar dhe deportuar nga ana e grekëve”. “Shqiptarët turqit dhe arumunët e Janinës, e rrethuar deri më 1913, krijuan aleancën luftarake kundër grekëve”. “Në pjesën e Shqipërisë të okupuar nga serbët, arumunët e orientimit kombëtar kaluan në anën e shqiptarëve”.

Me gjithë projektet e shkombëtarizimit dhe taktikën që përdori Beogradi për zbehjen e relacioneve arumuno-shqiptare në Maqedoni (1913-1989), ato mbetën të përzemërta, pikësëpari duke i falënderuar lashtësisë, traditave, elementeve identike të gjuhës dhe mentalitetetit të ngjashëm. Aq të përfarërta ishin lidhjet e tyre, saqë princi rumun me prejardhje shqiptare Albert Gjika, ëndërrontë në fillim të shek.XX të përfitojë fronin e një shteti të përbashkët arumuno-shqiptar, me emrin Albano-Maqedonia, që do ta përfshinte “krejt Maqedoninë dhe Shqipërinë” 7. Sintagma e përsëritur nga gjeneratat e vjetra se “Vllahu është vëlla” (Aromënul este frate), mbështetet në jetën e përbashkët baritore, si dhe në një bashkëveprim të fuqishëm, në fushë të tregtisë, ekonomisë, politikës dhe kulturës.


Bolintineanu dhe admirimi i tij ndaj arnautëve të Maqedonisë

Në vend që të trajtojë subjekte të këtilla, ekonomisti arumun me prejardhje onomastike sllave, Dimo Dimçevi, shkon e ngucet atje ku s’duhet: te prejardhja shqiptare e Nënë Terezës. Edhepse jetonte në Rumani, shkrimtari, atdhetari dhe ish-ministri i Kulteve, Dimitrie Bolintineanu (1824-187), përnga i ati (Enaqe Kosmad), kishte prejardhje arumune nga Ohri. Mamaja e tij ishte nga komuna rumune Bolintinul din Vale, prej nga edhe e trashëgon mbiemrin Bolintineanu. I kapluar nga nostalgjia ndaj vendlindjes së babait, kalon në vitin 1858 nëpër Maqedoni, dhe shkruan kujtimet e tij, me një dashuri të hatashme ndaj “vëllazërimit” shqiptaro-vllah. Libri që boton në vitin 1863 në Bukuresht, mban titullin “Udhëtimet te rumunët e Maqedonisë (...)”. Hymnizon Zotin, filozofinë, shkencat, politikën, fenë. Mahnitet me admirimin e atëhershëm që kishin arumunët ndaj popullit shqiptar. Me vërshimin e mëvonshëm të programeve serbe për shkombëtarizimin e tyre, duke ua servuar edhe ekstremizmin fetar, varfërinë dhe mjerimin, ky admirim fillon të zbehet. Një numër i konsideruar studentësh arumunë që studjojnë sot në universitetet bukureshtare, e kanë kaluar Danubin me po ato komplekse ballkanike të albanofobisë, që i kanë edhe ksenofobët e Beogradit. Si e përshkruante Maqedoninë dhe harmoninë interetnike, paradyqindvjeçare, ky shkrimtar bukureshtar?

“Kombi sipas mendimit tim, s’është tjetër veçse një poezi njerëzore. Unë e kuptoj ndjenjën e nacionaliteit nga një pikëpamje praktike dhe poetike. Praktikisht, ngase mendojmë se për ta përmirësuar fatin e botës, pikësëpari duhet të përmirësojmë fatin e kombit në të cilin bëjmë pjesë. Poetikisht?...Kjo është një ndjeshmëri që nuk shpjegohet. Nën spektrin e këtyre mendimeve hedh sytë ndaj një populli prej njëmilionë rumunësh, të shpërndarëë nëpër Maqedoni, Thesali, Epir dhe vende të tjera (...). Rumunëët e Maqedonisë më janë të shtrenjtë nga më shumë raporte. Po qe se Vllahia ishte atdheu i nënës sime, Maqedonia ishte atdheu i babait tim. Gjuha e tij ishte ajo e këtyre rumunëve; gjaku i tij, gjaku i tyre; shpresat dhe vuajtjet e tij ishin shpresat dhe vuajtjet e këtyre njëmilionë (a)rumunëve” (Bolintineanu, Calatorii, Editura Pentru Literatura, Bukuresht, 1968, f.11).

Në vazhdim, pasi bën fjalë për gjirin e hapur të Rumanisë mikpritëse ndaj tregtisë greke, shpreh keqardhje për mosmarëveshjet njerëzore, për qëndrimet armiqsore të grekëve ndaj elementit shqiptaro-vllah, autori ndalet edhe te shqiptarët. Takohet me njërin prej tyre, i cili i paraqitet si arnaut. Duke parë emrin e tij, autori mendon se ka të bëjë me një turk. “–Je arnaut, e pyeta unë. –Arnaut – që nga lindja, përgjigjet ky arnaut mysliman. Shumica e arnautëve janë myslimanë dhe këta janë më të ndershëm, trima dhe kavalerë. Ata që janë të krishterë, janë greqizuar, janë latinizuar, kanë filluar ta zbehin krenarinë ndaj kombit të vet. Nuk kanë besë, shton ai, ky komb është plot madhështi dhe nuk do të humbë kurrë. Do ta ketë dhe ai një ditë në jetë; kjo ditë është larg, por; do të vijë” (Po aty, f.39). Përkundër do tentakulave të Shqipërisë që vijnë këndejpari me alergji ndaj fesë katolike apo asaj islamike, autori bukureshtar mahnitet nga sinqeriteti i një shqiptari pa paragjykime fetare. I tregon se si gjyshi i tij kishte qenë në shtëpinë e Ali Pashë tepelenit.

“Pse mos të na e tregosh këtë histori?”-e pyet ai. –Të ju them të vërtetën, vazhdon ai, ashti siç e di nga i ati im. Por më parë dua të të flas për bashkëkomabsit e mi arnautë. Kombi ynë është i shtrirë në anën veriore të Epirti dhe në Ilirnë greke. Numri i këtyre albanëve ngjitet sot në njëmilion sëbashku me ata të shpërndarë nëëpër kombet ffqinje me ta. Njerëzit janë trima dhe gratë të bukuira, në male. Pothujase në të gjitha anët e Turqisë, deri në Azi të Vogël, autoritetet kanë në shërbimin e tyre shqiptarë prej këtyre tanëve, dhe atë për dy fjalë: së pari janë trima, dhe e dyta, se në vend që të mbajë dhjetë turq, mund të mbajnë dy shqiptarë.; dy shqiptarë kryejnë më shumë punë se sa dhjetë turq. Njerëzit me të cilët shërbej unë janë shqiptarë, me këta njerëz Ali Pashai kreu punë të mëdha në këto vende. Ja një njeri i rrallë. Ky vjen nga gjiri i popullit. Ishte i biri i një agai të varfër nga Tepelena, por burrëria dhe mëndja i kishin dhënë flatra, që edhe shqiptarët ta shmangin furtunën”(...) (Po aty, f.40). Si i përshkruan autori bukureshtar, lidhjet shqiptaro-vllahe në rrethin e Manastirit:?

“Fola për shqiptarët dhe po kthehem te ta me kënaqësi. Janë një shumicë rumunësh nga Shqipëria që nuk mund të dallohen nga shqiptarët. Këto dy kombe janë më të afërmit në këto vende. Rumunët mirren vesht më mirë me shqiptarët se sa me të tjerët. Gjë e çuditshme! Traditat e shqiptarëve janë thuajse njësoj si ato të rumunëve të Maqedonisë, dhe ç’është më kurreshtare, shëmbëllejnë pothuajse në të gjitha shikimet me ato të rumunëve nga Principatat. Si dhe një ngjashmëri e madhe në gjuhë, siç duket në tabllonë e fundit” (Po aty, f.84-85). Komentimin lidhur me komplimentet ndaj shqiptarëve të këtij shkrimtari rumun me prejardhje vllahe, të shkruara para 145 viteve (më 1858), dhe që jepen për herë të parë të përkthyera shqip, po e lëmë në kompetencat e zotit Aurel Plasari. Më mirë e ka të merret me subjekte të këtilla që afrojnë e afirmojnë, se sa ta alimentojë me afrikanizma shkencore, impotencën pansllaviste, të albanofobëve të Shkupit.