|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

KULTURË

Reportazh

“FSHATI PËR KARSHI...”

2 dhjetor 2003 / TN

    

Edison YPI

 

....me kishë e me varre, rrotull ca shtëpi të vogla fare". E gjeta tamam të tillë. E dija që kishte disa, por për t'i gjetur s'qe e lehtë, dhe për të vajtur për t'i parë gjithashtu, sepse janë larg, thellë mes maleve. Disa kilometra pa vajtur në Ersekë, ndala në një vend të sheshtë për të pyetur dy kolonjarë, dy kolonjarë të vërtetë kapadainj, që ia kishin shtruar muhabetit nën hije, mu aty buzë rrugës, të papunë sigurisht, të vetmet qënie të gjalla që pashë prej ku nis Qafa e Qarrit e deri aty. I pyeta në lidhje me çfarë isha i interesuar. Dhe ata, si fshatarë shqiptarë të përsosur, pyetjes sime, çka e dija, e prisja, prandaj edhe nuk u habita por përkundrazi u zbavita sepse nuk ishte e para herë, pyetjes time pra, nuk mund t'i përgjigjeshin veçse me pyetje;

                    

- Mirdita kolonjarë, ku është fshati....?

- Pse?

- Kot !

- Si kot ?

- Kot.

- Tek cili po shkon ?

- Tek askush.

- Po ç'ne ti këtu....?!

- Ore a do të ma tregoni ku është ai fshati apo jo ?

- Po pse do të shkosh ti atje?

- Po të thashë ore, për qejf, për turizëm do të shkoj.

- Njeh njeri këndej ti?

- Asnjeri.

- Po si, atëherë ?

- Ja ashtu si të thashë.

- Nga të kemi zotrote?

- Nga Tirana.

- Ç'bëhet andej nga Tirana ?

- Shesh, Besh, Lëmsh, lesh, përshesh.

- Hmmm.....Hajde ulu ta pimë një kafe një herë pastaj....!

- Lëre or' kafenë, më tregoni shpejt ku është ai fshati, pastaj ulemi e ngrihemi e pimë kafe dhe raki sa të pëlcasim.

 

U shashtisën disi. Pas pak, kur e morën veten, sigurisht duke i dhënë karar se po flisnin me një të krisur, pasi kishin humbur çdo shpresë se mund të merrnin ndonjë info lidhur me misionin tim Top Secret, pa e prekur tonin shqiptaro/ballkaniko/konspirativ të bisedës. Ja - thanë - ja ku e ke, atje mbi atë kodrën, duke më treguar me dorë në drejtim të Gramozit hijerëndë. Fshati dukej megjithëse fare pak, e unë, për të sfiduar proverbin, jo-jo proverbin, por frikën për të vajtur i vetëm deri atje, mora me vete për kallauz njërin nga bashkëbiseduesit, atë më të fismin. Pak më tutje, pasi u futëm në një kthesë në të majtë të rrugës kryesore, prej aty, nja dy-tre kilometra në vijë ajrore, mes një mjegulle të lehtë dukej fshati ose fati që më në fund e gjeta. Dallova nga larg një ndërtesë të madhe të kuqe kuadratike mbi një kodër rrëzë Gramozit, dhe dy-tri shtëpi që mezi dalloheshin mes një gjelbërimi të lartë. Disa qindra metra një ish - asfalt, pastaj gunga dhe bërdunglla, kthesa, baltë dynjaja, për ibret. Diku na zuri rrugën një përrua. U ndalëm.

 

Mbi përrua ishte një urë tepër e hollë, e ndushtë, e brishtë, mbi të cilën makina nuk mund të kalonte jo e jo, por as mbi përroin malor nuk mund të kalonte për shkak të gurëve të mëdhenj. Vendosëm ta linim aty makinën. Aq delikate ishte ura, sa edhe me këmbë po të kaloje sipër s'ishte çudi të shembej. Si Ura e Mostarit, por më e vogël; e vjetër, e gurtë, me një hark, e ngushtë, e lartë, me mbështetje të forta shkëmbore anash dhe e këputur në mes. Brishtësia e urës me atë këputjen në mes, që më tepër se këputje ishte një si vrimë, e parë nga lart, të kujtonte atë brezin e zbuluar të barkut me kërthizën përjashta të vashave kryeqytetase.

 

Nejse, lashë kallauzin aty të më ruante makinën nga ndonjë e pabërë, duke i thënë se për këtë shërbim në kthim do t'i jepja 5 mijë lekë të vjetra. U skuq pak dhe ktheu kokën mënjanë, por nuk tha jo. Prej aty nuk dukej kurrgjë. Nisa t'i ngjitem më këmbë kodrës. Duke u ngjitur, i pari objekt (!) që nisi të shfaqej ishte një gërdallë e madhe soc-realiste kuadratike me tulla të kuqe, bosh, e shpartalluar, pa dyer, pa dritare. Hmm...Posta e Kufirit, në atë lartësi, në atë pozicion, për t'u dukur, për të ndukur, sa më larg. Pastaj kisha, dhe varret, dhe shtëpitë, nja 50 a 60 besoj, të gjitha prej guri, mure e çati, edhe kisha edhe shtëpitë, varret po e po. Rrugica të gurta, të pjerrëta, të shtrembëta, tërthore dhe gjatësore, mure të trasha oborresh, një si shesh i fshatit, porta të gurta me sokake karakteristike.

 

Aty ishte, aty rridhte, edhe kroi lasgushian. "Derdhet aq i egër, derdhet aq i qetë, obobo si malli që nuk vdes përjetë". Një kabinë elektrike dhe shtylla elektriku, por kabina bosh pa transformator dhe shtyllat pa tela. Nëpër rrugica, bar, gjarpërinj dhe breshka, asnjë qen, asnjë mace, asnjë e folur, asnjë e lehur, asnjë tym mbi oxhaqe, askurrgjë, qetësi varri. Bëj tutje. Hyj në një shtëpi. As krevat, as dyshek, asnjë dollap të paktën, vetëm një pirg me rrecka aq të rreckosura sa nuk merreshin vesh çfarë kishin qenë, këmishë a pantallona, çorape a xhaketa. Një tjetër portë, tjetër shtëpi; oborr, dyer të rregullta, tavani i katit të parë gjysmë i shembur. Kam frikë të hyj më thellë mos mbulohem nga trarët, dërrasat dhe pluhuri. Hedh sytë rreth e rrotull, bash bosh, vetëm një sënduk i vjetër i përmbysur, një stol pranë një tavoline metalike, mbi tavolinë një tas porcelani vendi dhe kurrgjë tjetër. Asnjë gjurmë xhami. Të gjitha shtëpitë janë të tilla.

 

Në një qoshe mbi një mur, Redi, Beni, Luli, Genti, Berti kanë gërricur emrat e tyre. Shëtis pak mbi infrastrukturën e fshatit, dmth. sokakët e pjerrët me kthesa dhe porta dhe sokakë dhe mure ndarëse për çdo shtëpi dhe përfytyroj superstrukturën; kryeplaku, vendimet "fshatçe", fiset, familjet, individët, krushqitë, gëzimet, zemërimet, hatërmbetjet, mblesëritë, dasmat, fatkeqësitë, pse jo - dashuritë, sherret, urrejtjet, zilitë, zullumet, paudhësitë, trimëritë, përrallat, plakat, pleqtë, djemtë, vajzat, vajtjet e këtyre të fundit tek kroi ose në kishe "për t'u parë" a këmbyer fshehtas ndonjë letër, shkolla, Posta e Kufirit, frikën e të shumtëve nga posta ku nuk kanë hyrë kurrë, dhe kapadaillëkun e të paktëve që kanë hyrë e kanë dalë si në shtëpi të tyre.

 

Eci ngadalë me kujdes mbi kalldrëmet dhe përfytyroj mëngjesin e freskët malor të atij fshati, merakun e grave për t'u ngritur të parat nga gjumi i natës, për të ndezur zjarrin e përgatitur kafenë, me tymra që dalin nga oxhaqet, përshëndetje, blegërima, daljen e bagëtisë për në kullota etj. Pastaj mesdita, dreka, vapa, "burrat nën hije", gratë e kërrusura që punojnë në fusha deri vonë. Mbasditja, muzgu, mbrëmja, simfonia e zilkave "që nuk lënë të dëgjohen këmborët", mbrëmja e thashethemeve dhe e darkave me mish e raki, ndonjë kafe, meselerat, kolonjarllëqet që burrat u rrëfejnë njëri-tjetrit, meraku i grave se muhabetet e burrave mund të përfundojnë në sherr, dhe nata dhe gjumi i pafajshëm...dhe...dhe...dhe vij në vete.

 

E para gjë që më vjen ndërmend pas kësaj zbritjeje, ardhje në vete, janë ca gara, ca kampionate që bëhen andej këndej nëpër botë. Kush e flak sa më larg celularin, mausin, tastierën, kush e dërrmon me një të rënë të varresë modemin, kush e djeg për një minutë kompjuterin megjithë ekran e megjithë printer. Po ku, ku janë fshatarët, shqiptarët, trimat, shekullorët, legjendarët, punëtorët, paqedashësit, liridashësit , ku janë ata që i kanë thënë gjithmonë Burrit - Burrë, Trimit - Trim dhe Turpit - Turp ?! Jo vëlla, në këtë fshat veç atyre breshkave dhe gjarpërinjve, nuk ka mbetur frymë e gjallë. Veç meje, e dyta gjallesë, që merr dhe jep frymë virtualisht është celulari plot me valë.

 

Po kush ta përdorë, breshkat ?! Kanë ikur, janë shkulur të gjithë. Mirë, po ku janë, ku kanë ikur, ku janë ngulur?! A ka ndonjë zyrë shteti këtu të përgjigjet? Jam gati ta duroj "gojëçthurjen e zyrtarit", po ku ta gjej. Ka zyra, janë në Ersekë, por është e kotë të shkosh të pyesësh, jo vetëm se nëpunësi do të jetë i zënë në mbledhje a në ndonjë miting elektoral, a në shtëpi duke trazuar groshën e drekës, por edhe sepse pak mundësi ka që dikush ta ketë një përgjigje ku janë, ku kanë shpërthyer gjithë ata "zogj të qyqes". S'ka defter ta mbajë këtë, as data base, as kompjuter.

 

A do të votojë ky fshat ?! A do të sjellin aty kuti votimi, apo ustallarët do ta mbushin vetë kutinë pa e sjellë fare këtu?! Të shkulurit, para se të shkuleshin s'ma merr mendja të jenë marrë me regjistra dhe kadastra dhe kjo punë kështu do të mbetet kush e di deri kur. Megjithatë s'është e vështirë të merret me mend si mund të ketë ndodhur eksodi total i këtij fshati. Të parët që i janë qepur Gramozit dhe kanë ikur "matanë" doemos duhet të kenë qenë zagarët, lapërdharët, legenat, pisat, ata që hynin e dilnin në Postë duke iu mburrur fshatit se kanë kapur diversantë dhe shkelësa të kufirit, dmth. ata të ardhurit nga Tirana apo Durrësi apo Vlora që donin të hidheshin matanë. Pastaj, të tjerë fakirë fukarenj, të ikur po përpjetë Gramozit për një çap bukë. Sa prej tyre kanë ngrire në dëborë a janë vrarë nga rojat kufitare këtej e andej kufirit ?! Sa janë kthyer të rrahur e të përgjakur ?! Këtë as e di, as ka për ta ditur askush, asnjëherë.

 

Po adoleshentët e vonuar që nuk dinë ç'është bërë aty nga '90 e tutje, Redi, Beni, Luli, Genti, Berti, dhe të tjerë moshatarë të tyre, ku janë ?! S'është e vështirë të merret me mend. Ndonjëri, ose disa prej tyre, mund të jenë në fund të Adriatikut ku dallgët e nënujshme ua përkundin lehtë skeletin.

 

Të tjerë, me vizë a pa vizë, mbi ndonjë traget a skaf, nën ndonjë trailer a brenda ndonjë konteineri duke kaluar Otranton a La Manshin, kush e di ku mund të kenë përfunduar, në Itali, Angli a në Greqi, ku mund të kenë ndërruar edhe emrat, a kush e di në ç'zgëq të Evropës a Amerikës ku lajnë të famshmet pjata dhe legena të sapozbrazura, ku e ku më të shëmtuara dhe të pista edhe se fshati i tyre malor i zbrazët i freskët hata, a i shtyjnë netët nën ndonjë urë të madhe, të shëmtuar, pa kërthizë, si ajo ura atje poshtë kodrës, a duke lypur në ndonjë metro', ku dikush edhe mund të ketë vdekur nga uria, ku policë me doreza llastiku, pasi kanë kërkuar dhe nuk kanë gjetur dokumente identifikimi në xhepat a rreckat e tyre, i kanë shtyrë me tuba me rryma të forta uji në ndonjë thes a çarçaf plastik për t'i hedhur në - ruajna Perëndi - plehra, a - ruajna Zot - laborator. Por mund të jenë edhe duke larë makinat në ndonjë lavazh përgjatë rrugëve këtu në Shqipëri.

 

Ndoshta baballarët e tyre kanë ngritur ndonjë kasolle, në periferi të Durrësit, Tiranës a Fierit, në pritje që pak nga pak kasollen ta bëjnë shtëpi. Dhe shtëpinë e bëjnë, shpesh edhe me dy, edhe me tre kate, me oborr me të gjitha, dhe ju lumtë, ju lumtë njëmijë herë. Nis të zbres, nis të kthehem nga kjo vizitë nekrofilike, duke lënë pas fshatin - kufomë, që aq shumë ngjante me Pompeun e zbuluar nga llava vezuviane. Ik e kthe kokën mbrapa; shtëpitë e braktisura, kisha, kroi dhe e fundit që zhduket, ajo që u duk e para, e shpartalluara Postë kufitare.

 

Tek zbres shtangem, shoh diçka që nuk e kisha vënë re në ngjitje; gjurmë të freskëta pune mbi një si biçim rruge e cila të çonte lart në fshat. Ou ! Hedh sytë poshtë rrugës. Dy punëtorë, larg sa mezi dukeshin, me kazma e lopata në duar. Kush po e bën, ku të çon, kujt i intereson kjo rrugë këtu "In the middle of nowhere", për më tepër pa atë urën "që nuk punon" mbi përrua ?! Projekt i vjetër, premtim i pambajtur në fushata të kaluara elektorale dhe i riaktivizuar tani ?!

 

Po kush do të kalojë mbi atë rrugë, veç ndonjë të krisuri si unë? "Gjynah mos m'u shkroftë" si thoshte e ndjera nëna ime, por mendja më shkon për ters. Ajo rrugë, më tepër se "Under Construction", m'u duk sajesë burokratike "Under Vjedhje". Nejse, kallauzi po pret atje poshtë dhe më duhet të kthehem. Kaloj me kujdes mbi "kërthizën" duke u ruajtur të mos bie brenda. I jap kallauzit atë që i premtova. I purpurizohet përsëri fytyra, mërmërit diçka si; "eh, nuk më njeh ti mua....".

 

Dua t'i ulëras, t'i këlthas sa të shembet Gramozi dhe Nemërçka atje tej: "Të njoh, të njoh, se edhe unë si ty jam, prej këtu jam, dy fshatra më tutje, s'është aspak çudi që të jemi krushqi, në mos kushërinj", dhe, a ikim, a kthehemi, a vijmë, a shkojmë, a të gjitha bashkë, a asnjerën, nuk e di. Di vetëm se do të shkoj të fle në shtëpi sonte. Por gravitacioni i varrit, kufomës, gjakut të munguar, dhimbjes, i rrënjëve të shkulura, i filizave të rinj, i disa rrënjëshkulurve që kërkojnë të mbillen dhe të lulëzojnë dhe të bëjnë kokrra dhe të korren, dhe të shiten e të blihen, e të pasurohen dhe të bëhen të famshëm, sa hap e mbyll sytë, brenda një nate e një dite, me ngut, me patjetër, sythave pra që rreken të bëhen të gjithë kokrra shpejt e shpejt, nuk më shqitet. Po kthehem, në një kthim të trishtë si gjithë kthimet.

 

Shkoj ngadalë, Korça, Pogradeci, liqeni, jooooo liqeni - liqeri. Sapo ka rënë muzgu...."tani po shuhet nënë mal, qytet i mbytur në të zi, po ndizen yjtë dalngadal', plot bukuri, plot fshehtësi". Iki nëpër natë duke murmuritur dhe përsëritur: "Fshati për karshi, qytetit me halle, rrotull ca kuti'....isha i lodhur, më tutje s'e lidha dot". Fjeta. Fjeta nje gjumë te turbullt plot ëndrra të liga, çizmja e Italisë ishte rrotulluar, maja këndej, thundra andej, një kombinats emigrant në Gjermani që kishte disa vite pa e parë qytetin e lindjes, pasi votoi një herë e ia lyen gishtin me bojë që nuk hiqet për disa ditë, iku në shtëpi, një të marrë një sëpatë të mprehur mirë, bam gishtit mbi një trung, dhe fluturoi gishti dhe boja dhe gjaku; "porsi malli i trimit që buçet përpjetë", pastaj shkoi në një qendër tjetër votimi ku seç bëri një hile dhe votoi për së dyti kandidatin hijefjalërëndë dymetrosh për kryetar bashkie. Pastaj pashë vrimën e ozonit që ishte bërë e madhe sa gjysma e globit, dhe pyjet e Amazonës që ishin sharruar krejt mbetur vetem cungjet, dhe dy benza të përplasur në sheshin "Nënë Tereza", njeri i Skraparit tjetri i Malcis' së Madhe.

(Dërgoi Ç. Loloçi - 2.12.2003)