SHQIPTARJA MË E DASHUR E BUKURESHTIT

Bija rilindasish: Lika Zografi

SHQIPTARJA MË E DASHUR E BUKURESHTIT


I ati i saj, që kish pregaditur flamurin sëbashku me Asdrenin, ishte veprimtar i shquar i kësaj kolonie kreshnike. Ishte njëri nga ata që pregadiste protesta, kundër shkeljes së trojeve shqiptare nga ana e fuqive ballkanike.


Pa liri, shqiptari është si lulja pa erë.

Përgjatë vitit 1898, arbëreshi Kosmo Serembe, boton në Bukuresht vëllimin poetik “Kënka lirie”, me moton e Murat Beg Toptanit: “Pa liri, shqiptari është si lule pa erë“. Librin, që e sheh dritën e botimit në shtypshkronjën e Shoqërisë Shqiptare “Dituria” (Rruga Turturelelor, 14), ia përkushton Pandeli Evangjelit, ish-prefekt i Korçës, ish-delegat i shqiptarëve të Rumanisë në Konferencën e Paqes në Paris, ish-kryeministër i Mbretërisë Shqiptare në kohën e Zogut.

P. Vangjeli de facto, ishte ungji i zonjës Lika, njeri me një vullnet të çeliktë, tregtar i pasur, i njohur për kontributin e dhënë lidhur me shpalljen e pavarësisë. Në një fotografi të motshme që na e tregon zonja Lika, pos anëtarëve të familjes së saj, figurojnë edhe Pandeli dhe Kristaq Evangjeli, ky i fundit, mik i ngushtë i Lasgush Poradecit. Deri vonë, para se t’ia dorëzojë Ambasadës Shqiptare, zonja Lika ka patur në disponim një letër shumë të bukur të Lasgushit, të cilën ia kishte dërguar Taqit nga Austria, në kohën kur Bukureshti ishte një nga qendrat më të rëndësishme, të kolonive shqiptare të mërgimit. Lika Zografi është shqiptarja më e dashur e Bukureshtit, zonja që ruan në shpirt, shqipen e kulluar të Asdrenit dhe Lasgush Poradecit.

Në kohën kur një zonjushe me prejardhje nga Shipkovica ka njohur Nënë Terezën në Romë (Mirie Rushani), neve na ka buzëqeshur fati ta njohim zonjën Lika Zografi në veri të Danubit. Në të vërtetë, emri i saj i vërtetë është Poliksenia. Kaherë s’ia kemi dëgjuar zërin, por kjo nuk don të thotë se e kemi harruar. Përkujtimi i saj përmes faqeve të shtypit, mund t’ia përforcojë shëndetin e shpirtit. Dashamiret e shumta me prejardhje korçare që ka kjo nënë shqiptare këtu, e ftojnë në një emër përkëdhelës: Lika. Kanë kaluar vite e vite, nga ajo kohë.

E entuziazmuar për portretin e Dan Zografit, që ia botoi shtypi shqiptar i ish-kryeqendrës shqiptare të Vilajetit të Kosovës (Shkupi), zonja Lika na fton në telefon dhe na falënderon për këtë gjest fisnik. “Ju lumtë për faktin se nuk i harroni prindërit tanë, që ishin rilindas të mirëfilltë!”, na thot, duke shtuar se shqipja është gjuh’ e shenjtë, dhe se përçdo ditë, llafos shqip me shoqen e saj të përzemërt: Elena Nikollaun, gruaja e ish-arkitektit të shquar shqiptar të Bukureshtit, Spiraq Nikollau, edhe kjo: pronare e një emri përkëdhelës: Lenush.

Lika është e bija e Daniel Zografit dhe Viktoria Evangjelit. U lind në Bukuresht para 77 vitesh, në gjirin e një familje me tradita të motshme patriotike, për t’u martuar pas mbarimit të luftës së dytë botërore, me profesorin universitar, dr. Nikolla Xhamon, ambasador i parë i Rumanisë në Shqipëri, koleksionar vlerash origjinale të rilindasve tanë, një nga boboshtarët më të shquar, të kësaj metropole. Ajo rrëfen se si nga mbarimi i shek. XIX-të, erdhën nga Korça në Rumani katër vëllezër: Vasile, Dhimitri, Grigore dhe Danieli, ky i fundit duke qenë i ati i saj, rilindas i mirëfilltë, veprimtar i shquar i kësaj kolonie kreshnike.

Ja se si e përshkruan Rexhep Qosja, kontributin e shenjtë, të babait të kësaj zonje fisnike:“Në tetor të vitit 1912 në Bukuresht ia beh Luigj Gurakuqi i cili, si do të marrin vesh menjëherë mërgimtarët e Bukureshtit, kishte ardhur që të bënte pregatitjet e duhura për shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë në ato çaste kritike për të. Vetëm pak ditë më vonë kishte ardhur edhe Ismail Qemali.

Gëzimi i këtyre shqiptarëve ishte i pamasë; të liruar prej atij dëshprimi që ua kishin shkaktuar lajmet mbi pozitën e Shqipërisë, ata ia fillojnë menjëherë punës: formojnë një komision, në të cilin kryetar zgjedhin Pandeli Evangjelin, kurse sekretar Asdrenin, që do të duhej të organizonte protestat e shqiptarëve të Rumanisë kundër shkeljes së viseve shqiptare nga ana e fuqive ballkanike. Asdreni harton një thirrje, i fton të gjithë të mblidhen në Bukuresht, të mbajnë një miting dhe t’u dërgojnë protestën fuqive të mëdha. Me rastin e këtij tubimi shqiptarët nxjerrin edhe flamurin, të cilin e kishin pregatitur Asdreni dhe Daniel Zografi”. Po këto burime, shkencërisht të përpunuara, i konfirmon edhe revista Leka (nr.8-12/1937).


E mbesa e atdhetarit që ngriti flamurin e shenjtë në Vlorë

I ati dhe xhaxhallarët e zonjës Lika, ishin bijt e Poliksenia dhe Erakli Zografit. Vëllau i tyre më i madh, Vasili, kishte jetuar një kohë, në jug të Francës. Ka gjasë që atje të jetë njohur me shkrimtarin e famshëm rumun, Panait Istrati, i cili e shfrytëzon mbiemrin e tij, në njërin nga romanet e veta (Jeta e Adrian Zografit). Adrian Zografi sipas kësaj zonje, ka qenë shok i mirë me Fan Nolin, i cili ka kontaktuar shqiptarët e Brailës dhe të Bukureshtit, më 1911.

Vëllezërit Zografi përndryshe, kanë patur në Bukuresht, në fillim të këtij shekulli, dyqane, restorane dhe depo verërash. Njëri ndër to, pronë e babait (Danielit) dhe xhaxhait të saj, reklamohet edhe përmes një broshure në kolor, e botuar në Bukuresht më 1911, një vit para se kopronari i saj, Dhimitër Zografi, të niset për në Vlorë, me delegacionin e Ismail Qemalit.Nga pikëshikimi i ngritjes arsimore dhe veprimtarisë kulturre e bibliotekare, zonjën Lika e ka prezentuar edhe revista “Miku i Shqiptarit”.

Ne po ndalemi më shumë te do tema që ndërlidhen me familjen e saj patriotike, familje që ndizte në zemrën e shqiptarit, zjarrin e dashurisë ndaj atdheut, dhe atë, mu në mes të Bukureshtit, ku u hodhën themelet e para të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. “S’ka Shqipëri pa Kosovë! S’ka Kosovë pa Shqipëri! S’ka Shqipëri pa Kosovë e Çamëri!”, thoshte Haxhi Zeka para shpalljes së Pavarësisë.

Nga “Shqipëria e Re” e Konstancës (28 Nëntor 1921), që na e ofron kjo zonjë e respektuar, lexojmë moton: “Shqipëtarë! Dita e sotme është dita e Lirisë. Sot Shqipëria është e lirë dhe e bashkuarë. Tani mbetet që ne të punojmë për ta zbukuruar dhe për ta madhëruar Atë”. “Dita e paharruar për kombin shqiptar”, është titulli i artikullit-bazë, dedikuar ditës kur ungji i saj (Dhimitri), sëbashku me Ismail Qemalin, ngritën flamurin e shenjtë në Vlorë, “kur Shqipëria fitoi prapë lirinë, pas një robërie 445 vjeçare. Dita e sotme e gjen Shqipërinë më të organizuar dhe Shqipëtari kuptoi vleftën e këtij flamuri, kujton ditët e stërgjyshërve tanë, të cilët rojnë të lirë e kryelartër”.

Zonja Lika flet me admirim për shqiptarkat e shkolluara të Bukureshtit, pothuajse të gjitha bija rilindasish. Pas vdekjes së xhaxhit Xhamo, zonja Zografi i dhuron Institutit të Studimeve të Evropës Jug-lindore në Bukuresht, një karrocë me libra mbi shqiptarët dhe Shqipërinë, ndër të cilat edhe ekzemplarët e para të Asdrenit dhe Lasgushit, që panë dritën e botimit në Bukuresht dhe Konstancë. Një vlerë specifike, ka edhe lista që na ofron kjo zonjë, qysh në kohën kur punonte në Kabinetin e stampave të Bibliotekës së Akademisë Rumune (1971).


Shpirti i Komunitetit Shqiptar të Rumanisë

Zonja Lika Zografi është shpirti i komunitetit shqiptar të Rumanisë. Takimet me te janë interesante, emocionuese dhe të paharrueshme. Ajo na flet me admirim për Jani Evangjelin, që ish e mbesa e Pandeli Evangjelit; për Dan Gjeçon, që kish një inteligjencë të jashtëzakonshme; për Ollga Gjeçon, që jeton në Kanada, në një pleqëri të admirueshme, 95 vjeçare. “Ja këtu, na thot ajo, figuron Vasile Gjeço, avokat i shquar që u lind në Korçë, jetoi në Rumani dhe vdiq në Toronto, në moshën 103 vjeçare, emër ky që meriton një portet të veçantë”.

Ajo na flet me admirim edhe për nënën e saj, Viktoria Zografin, që në pleqëri të thellë, digjej nga malli për ta parë Shqipërinë. Për Shqipërinë digjej edhe Kristaq Evangjeli, ungji i saj, që kish studjuar drejtësinë dhe filozofinë. “Ja këtu edhe Xhorxhe Zografi, Klinton Eftimiui dhe Juliu Valaori, ky i fundit, profesor universitar, specialist i Arkeologjisë artistike, me prejardhje nga Voskopoja. Gjyshja ime, Evlavia Valaori, ishte poashtu nga Voskopoja, me prejardhje arumune. Ajo ishte autodidakte. E njihte frëngjishten, gjuhë tjera dhe ishte filogjermane përnga admirimi, ngase burri i saj pat studjuar tregtinë në Vjenë”.

Burri i zonjës Lika, prof. Nikolla Xhamo (1914-1997), mbiemri i të cilit ndërlidhet me Çamërinë, kishte prirje të theksuara properëndimore, por të rrallë ishin ata që ia kuptonin shpirtin, inteligjencën e një koeficienti të lartë, dashurinë e pakufishme ndaj Kosovës, për çlirimin e së cilës, edhe në pleqërinë e tij të thellë, ishte i gatshëm të sakrifikohet. U shua i ndjeri dy vjet para çrobërimit të Kosovës nga terrori policor, i kryeprotagosnistit të tanishëm të Tribunalit të Hagës. Ishte mik i ngushtë me Asdrenin, i cili, edhe përmes dedikimeve që ia dhuronte, e çmonte “për mëndjen e mprehur për ç’do gjë që i përket diturisë së gjërë si edhe dashurisë për vëndin lindor”. Nik. Xhamoja ishte ai që qysh në rini, e shpërndante nëpër shtëpitë shqiptare të Konstancës, revistën Kosova, që e botonte asokohe (1932-33), një bashkëvendas i tij i famshëm: Gjergj Bubani, përkthyes, publicist, editor, i ati i shkrimtarit të mirënjohur shqiptar, Dionis Bubanit.


Jeta është një jehonë që kalon nëpër tunelin e kohës

Xhamoja kishte një memorje të kthellët. Çdokush që e ka njohur, ka konstatuar se ai është një enciklopedi e gjallë. Ishte profesor i gjeografisë, duke qenë njëzet vjet, shef i Katedrës së Gjeografisë pranë Akademisë së Shkenvace Ekonomike. Zotëronte një kulturë të lartë shkencore, letrare, artistike, linguistike. Kishte kujtesë të mirë dhe aftësi për sintetizimin e subjekteve që i trajtonte. Nga albumet me fotografi të epokës, që na i prezenton zonja Lika, dallohen ato të Klinton Eftimiut, që mbet beqar i përjetshëm, dhe motrës së tij: Sofika Stroesku. Defilojnë këtu fotografi shqiptarësh në kostume kombëtare. Dallohen poashtu, fotografitë e shqiptarëve të Bukureshtit në ballo: Asdreni, Milkani, Bubulina, Kuteli, Olimpia, Dhimitër Kristesku, Ollga, Nik Pema, Skënder Eftimiu, Keti Zisu, Thanas Rëmbeci, Leni Shuka, etj.

Zonja Lika është nënë e një shkrimtari të ri e të mençur: Vlad Zografi, emër i shquar në botën dramaturgjike të këtij vendi, redaktor dhe autor i një numri të konsideruar veprash letrare, veprimtar i dalluar i Shtëpisë Botuese Humanitas të Bukureshtit. Sa herë që vjen fjala për shqiptarët, ai na e përkujton Panairin e Frankfurtit, ku ka prezentuar Humanitasin, duke njohur edhe botues nga Shqipëria. “E shihni si është jeta! Na ka kapluar pleqëria. Herë na mundon njëra, e herë tjetra sëmurje”, na thot zonja Lika, emër përkëdhelës i emrit të saj të vërtetë: Poliksenia, e mbesa e një heroi që ka shpallur Pavarësinë në Vlorë. “Jeta është një jehonë, që kalon nëpër tunelin e kohës”, i themi.

E kanë thënë të tjerët, dhe do ta themi edhe ne: Shqiptari ngado që shkon, vendin e vet nuk e harron. Ajo që vlen mbi të gjitha në jetë, është optimizmi dhe afrimi shpirtëror ndërmjet njerëzve. Po ku mund të ketë në këtë vend, shqiptarë më të afërt, më të mençur dhe më të përzemërt, se sa këta të familjeve korçare të Bukureshtit, që e braktisën nga halli Shqipërinë, dhe erdhën këtu për ta fisnikëruar emrin e saj, që nga Konstanca e Detit të Zi ku u vendosën për herë të parë disa, e deri në Bukuresht, ku u vendosën përgjithmonë.