|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

PSE STATUSI JURIDIK I UNIVERZITETIT NË EUROPË ËSHTË AQ I RËNDËSISHËM

Paris, 25 nëntor 2003 / TN

DR. NEHAT SADIKU

Këto ditë më ka rrënë në dorë një monografi, ku janë të prezantuar autorët e ndryshëm me  tekstet e tyre për shumë probleme me të cilat ballafaqohet sot sistemi i univerziteteve në Europë dhe në botë. Aty mundet të hasim edhe  fotografi të shumta prej takimit të konferencës së rektorëve europian në Santiago de Campostela.  Lexuesit shumë shpejt i bjen në sy theksi i përqëndruar i mikëpritësve tek domethënia simbolike e pjesës qendrore të qytetit (bëhet fjalë për qytetin Santiago de Compostela) ku janë përbri ndaj njëra tjerës të locuara: univerziteti, që ka festuar 500 vjetorin e themelimit, katedrala me varrin e Shën Jakobit, shtëpia qyetare, hoteli me përfaqësinë ekonomike si dhe pallati qeveritar.

Tek numërimi i sipërm, shihet se vjen në shprehje raporti harmoniko-simbolik i partnerëve siq janë: univerziteti, kisha, qyteti, ekonomia dhe qeveria. Takimet janë të shpeshta dhe simbolike në mes: rektorit, kardinalit, përfaqësuesit të zyrës ekonomike si dhe guvernatorit. Këtu vjen në shprehje simbioza në mes të partnerëve të barabartë dhe autonom, që raportet në mes veti i rregullojnë me dialog, barabartësisht me marëveshje. Kultura dhe respektimi reciprok enkasi e pengojnë, që ndokushi prej tyre ti shkel mardhëniet e definuara ritualisht dhe juridikisht. Është sidomos me rëndësi që të gjitha institucionet në mënyrë autonome mveti ti zhvillojnë të drejtat e tyre, ashtuqë shteti e koncipon të drejtën administrative, ekonomia atë civile apo të drejtën komerciale, qyteti vetëqeverisjen e vet, kisha të drejtën kanonike, si dhe univerziteti të drejtën e vet të pavarur.

Në shekullin e mesëm univerziteti në Europë ka qenë institucion i pavarur, si zakonisht i nënshtruar kishës dhe shtetit. Është e njohur se papa prej mbretit, që dëshironte të themelonte univerzitetin, kërkonte ndarjen e aq pasurisë për univerzitetin, ashtuqë univerziteti të ishte ekonomikisht i pavarur, dhe assesi financiarisht i mvarur prej mbretit. Autonomia ekonomike e garantuar në këtë mënyrë paraqet bazën institucionale si dhe autonominë programore të univerzitetit.

Univerziteti i nënshtrohet shtetit

Në periudhën e konsolidimit të shtetit europian, në kalim prej shekullit 18-të në atë 19-të, pushtetmbajtësit dëshironin që univerzitetin dhe kishën ta nënshtronin. Univerzitetin e pavarur e shëndruan në një institucion publik, i nënshtruar shtetit. Në Europë duke e ndjekur këtë proces evolutiv erdhi deri tek zhvillimi i tri tipeve të univerzitetit të mvarur prej shtetit: në vendet që ishin nën ndikimin francez u zhvillua tipi napoleonian, në Gjermani ai i Humboldit si dhe ai jozefinian, i cili më vonë u ristrukturua me reformën e Bachu-t në vitin 1849 në viset e Austro-Hungarisë së atëhershme. Univerziteti u bë objekt i rregullimit administrativ, financiar dhe institucional i mvarur prej shtetit, akademia e deklaruar autonome u transformua në një mvarshmëri prej rrethanave politike.

Në botën anglosaksone univerziteti e rruajti shkallën e lartë të pavarësisë si dhe nën këtë ndikim u zhvilluan univerzitet e tipit amerikan. Në Angli univerziteti mbeti i pavarur, në Amerikë univerzitet u zhvilluan nën ndikimin e jurisdiksionit komercial.Tek vendet nën pushtetin turk pozita e univerzitetit qe tejet specifike. Pas luftës së parë botërore erdhi deri tek zhvillimi i univerziteteve nën ndikimin europian, pas luftës së dytë botërore nën ndikimin amerikan.

Kjo qe një periudhë e rritjes permanente të intervenimit shtetror si dhe përzierjes së politikës, që në kontinentin europian u shkallëzua nën ndikimin e ideologjive të mëdhaja të shekullit 20-tënë tri format e sistemeve totalitare: fashizmit, totalitarizmit dhe komunizmit. Në vazhdim të këtyre proceseve hasim tek i ashtuquajturi sindromë e tkurrjes apo zvogëlimit të ekonomisë si dhe instituconeve të ekonomisë së tregut, që ndikoi dukshëm tek zvogëlimi programor i autonomisë së univerzitetit. Univerziteti qe regulluar me të drejtën administrative sa i përket organizimit, finansimit dhe programit.

Procesi konfliktual

Kah mesi i shekullit 20-të, pas luftës së II-të botërore në Europë filloi të zhvillohet procesi i kundërt, në shoqëri i njohur me emrin e përgjithshëm si liria. Në ekonomi ky proces njihet me emrin ekonomia e tregut, në politikë si demokraci parlamentare, në aspektin institucional si shoqëri civile, në të drejtën si e drejtë-dispozitive, në nivelin akademik si autonomi e univerzitetit. Këtu bëhet fjalë për një proces të përgjithësuar socio-ekonomiko, politik dhe kulturor, kur të drejtën administrative shtetrore me këtë fuqia politike dhe ekonomike e shtetit e redukton, zgjërohet fusha e lirisë personale, tregut të lirë, autonomisë, dispozitës së vullnetit.

Ky procesi pas viteve 1990 në shtetet postsocialiste njihet me emrin tranzicion (perestrojka apo rribërja). Në praktikë theksohet tranzicioni politik dhe ekonomik, që është në përputhshmëri me interesat politike dhe ekonomike, tejet pak me ato akademike, profesionale dhe reformimi i vërtetë i univerzitetit dhe praktikimi i vlerave të reja. Në literaturën perendimore akcenti vendoset tek lufta shekullore në mes pushtetit militant, që e personifikon dhe personalizon burkoracia shtetrore, si dhe botën e kulturës dhe shkencës, shoqërinë civile, që e prezanton univerzitetin. Burimi elementar i këtij konflikti rrjedh prej vetë njeriut dhe kjo edhe më tutje, do të mbetet si një vlerë konstante, imanente për njeriun.

Rasti i Maqedonisë

Tek rasti ynë konkret, në Maqedoni parashtrohet pyetja: ku gjinden kufijët për një proces të këtillë? Si mundet dhe duhet penguar burokracinë që me metodollogjinë divide et imepra të gjeneron, thellon, kontrollon kontaktet, komunikimin, dialogun në mes Univerzitetit të Tetovës (UT-së) dhe Univerzitetit të Europës Juglindore në Tetovë (UEJL-it), në mes fakulteteve dhe univerzitetit njërës dhe tjetrës, në mes profesorëve dhe studentëve, në mes të moshuarëve dhe të rrinjëve, në mes shkencave shoqërore dhe atyre teknike, në mes njerëzve pedagog dhe jopedagog, në mes rektorëve dhe dekanëve, në mes studentëve dhe profesorëve etj.etj.

Atë që duhet ta dijnë Shqiptarët e Maqedonisë si dhe ata që u prijnë këtyre dy institucioneve (UT-së dhe UEJL-it) ka të bëjë me këtë tezë: për shkak të rrethanave në Maqedoni, gjendjes ekonomike dhe politike, procesit të zyrtarizmit të UT-së, UEJL-it në Tetovë ende nuk i është bërë tërësisht definimi i statusit juridik sëpari UEJL-it dhe aspak ai i UT-së. Me fjalë tjera: dy univerzitet ai i UT-së dhe UJL-it ende se kanë të definuar statusin juridik. Për të dyja univerzitet vlen konstatimi ynë se akoma nuk ekzistojnë bazat juridike për një financim të plotë nga Buxheti shtetëror (rasti i UT-së) dhe për një finansim të pjesëshëm (rasti i UEJL-it).

Assesi nuk duhet haruar se UEJL si një univerzitet është i ndërtuar me mjete publike të shteteve europiane dhe të SHBA-së, tash për tash e ka statusin privat sipas Ligjit të arsimit të lartë në Maqedoni të vitit 2000, ndërkohë që ky institucion ka realizuar disa interesa publike. Ndryshimet si dhe plotësimet e fundit të Ligjit për shkollim të lartë, paraqesin bazën elementare të legalizimit të UT-së, edhepse opozita maqedonase i vlerëson këto ndryshime si kundërkushtetuese, shtetin ky financim do ta kushton në vit afër 1.8 miljon euro, me sa duket univerziteti pritet që të financohet edhe prej mjeteve donatore si dhe kredive. Me plot të drejtë mundet të themi se për vazhdimin e punës së sukseshme në të dyja univerzitet, lidershipi i këtyre institucioneve ka nevojë për sajimin e strategjisë së zhvillimit të mëtutjeshëm të tyre.

Tani për tani kjo u mungon të dyja palëve. Pa mos sajuar dhe implementuar strategjinë e qartë për pranimin e studentëve, zhvillimin e qendrave të reja për punë shkencore-hulumtuese, nxjerrjen e ofertave të reja për studime diplomike, përgaditjes së kuadrove të reja, të studimeve pasuniverzitare dhe të doktoraturës, si dhe të aplikimit të metodave të reja të mësimdhënies, të mësimit në distancë etj. Edhepse në Maqedoni shqiptarët “kanë” dy universitete, kjo nuk nënkupton se këto u takojnë vetëm studentëve shqiptar, asnjiherit prej palës shqiptare nuk kemi hasur kundërshtimin që në këto univerzitete nuk kanë të drejtë të studjojnë edhe studentët nga etnitet tjera. Siç shihet pra shteti e ka ndryshuar filozofinë politike të veten, duke menduar se duhet të ketë univerzitet të tretë shtetror, kuptohet UT si univerzitet sipas të gjitha standardeve akademike dhe të akreditimit.

Por ajo që më brengos tejet ka të bëjë me mungesën e bashkëpunimit në mes dy univerziteteve “shqiptare” në Maqedoni. Vështirësi tek ky proces i bashkëpunimit ndëruniverzitar do të ketë në vazhdim dhe në të ardhmen. Bashkëpunim nuk do të ketë nëse në këto univerzitete nuk do të ketë liri akademike. Lidershipeve të dy univerziteteve për këtë gjë nuk ua ndinë fare, vështirësi do të ketë tek shfrytëzimi i fondeve shtetrore si dhe prodhimi artificial i simptomeve për “mënyrat adekuate si dhe dyfishimin e punës”, si dhe devalvimi i mospërgaditjes së projekteve apo pjesëamarjes në to, p.sh. të TEMPUS-it), që pritet të financohen prej shteteve dhe institucioneve donatore. Sa kohë pritet që të zgjasë kjo? Shumë objektiva do të mbesin të parealizuara duke i falemenderuar mosbashkëpunimit të dyja univerziteteve “shqiptare” në Maqedoni. Tek “sahanlëpirësit” shqiptar vjen në shprehje një dukuri tjetër siq e përgëzon akademiku shqiptar Rexhep Qosja “sindroma e të vepruarit kundër vetvetes”.

E drejta administrative e shtetit versus e drejta autonome e univerzitetit

Sistemet demokratike perendimore me anë të kushtetutës e kanalizojnë dëshirën e njeriut për pushtetin politik, ardhja dhe mbetja në të “përgjithmonë”, që për nga natyra është e urrët, kjo specifikohet me anë të ligjeve dhe “diktaturës së shtetit juridik apo pushtetit të shtetit juridik”. Intelegjencia shqiptare duhet ta përvetëson logjikën e veprimit të maqinerisë univerzitare “europiane”, se pa mos pasur një shkallë të duhur të zhvillimit autonom të jurisdiksionit univerzitar, traditës, respektimit reciprok, njohjes së proceseve politike, ekonomike, kulturore, sociale dhe sistemit polivalent komunikologjik – shkurtimisht thënë njohjes si dhe respektimit të kulturës autoktone shqiptare, nuk mundet të presim progresin si dhe zhvillimin e mirëfilltë në sferat e ndryshme të rrinjëve dhe të rejave. Vetëm në këtë mënyrë, mundet të përcaktohet statusi i univerzitetit dhe ofrohet apo garantohet raporti i barabartë në mes shtetit dhe univerzitetit.

Në aspektin individual ky proces i mvetësimit kulturor, do ta zbuste “luftën me egon si një nga mënyrat e jetës sonë, e cila do t’na  mësojë, se si të dalim nga logjika e kësaj shoqërie, duke mbetur, megjithëkëtë, brenda kësaj shoqërie.” (M.Hoxha, Ditari, “Secili prej nesh është mbartës i rrugës së vet”, 24.11.2003, Lobi num.145). Dalja prej logjikës si dhe kthimi brenda saj në një shoqëri nuk mundet kuptuar ndryshe përpos se nji proces i një spastrimi të përgjithshëm shpirtëror. Në aspektin kolektiv kjo paraqet pyetjen kryesore në mes të sferës publike apo raportit të së drejtës administrative shtetrore, të drejtës civile në ekonomi si dhe të drejtës autonome të univerzitetit. Me anë të marëveshjes zgjidhet raporti në mes univerzitetit dhe shtetit ose le ta citojmë Karlin e Madh: ”Ti mua do t’më mbrojsh me librin, unë ty do të mbrojë me shpatën.”

Kushtetuta maqedonase, ngjajshëm sikurse edhe kushtetutat europiane me disa dallime të vogëla e përcaktojnë: - se Maqedonia është shtet sovran; - se fetë janë të ndara prej shtetit; - univerziteti shtetror është autonom; - pushteti lokal formohet i lirë dhe se inisijativa ekonomike-afariste është e garantuar me kushtetutë. Me këtë është definuar pikënisja për mardhëniet në mes shtetit, univerzitetit, religjioneve, komunitetit lokal dhe ekonomisë. ÇËSHTJET e shtetit i rregullon e drejta publike administrative, të religjioneve të drejtat e ndryshme, të univerzitetit e drejta e pavarur e univerzitetit, çështjet e vetëqeverisjes lokale i rregullon e drejta e vetëqeverisjes lokale, atë ekonomike e drejta civile apo jurisdikcioni ekonomik. Raportet në mes tyre rregullohen me anë të marëveshjes. Edhe Maqedonia bënë pjesë në grupin e atyre shteteve që patën firmosur parimet e njëjta. Është tejet diskutabile Ligji për shkollimin e lartë prej vitit 2000 si dhe ndryshimet dhe plotësimet e fundit a i kanë ndjekur intencat apo sistemin e vlerave të MAGNA CHARTE UNIVERSITATUM prej Bolonjës prej vitit 1988, qëndrimeve të konferencës europiane të rektorëve, politikës së Këshillit të Europës, UNESCO-s, OECEDE-së, deklaratës së Bolonjës dhe asociacionit të posaformuar të Univerziteteve europiane.

Tipet e ndryshme të autonomive univerzitare si dhe Europa e dy shpejtësive

Në takimet e shumta regjionale në mes univerziteteve qenë të publikuara analizat komparative për zhvillimin e jurisdiksionit të Europës Qendrore dhe asaj Juglindore. Në këto analiza moderne të jurisdiksionit dhe praktikës në Europë konstatohet, se procesi i ashtuquajtur i shkollimit të lartë konvergjencial/konvergjentativ në Europë i pati ofruar sistemin univerzitar të Napoleonit, Humboldit si dhe sistemin jozefinian si dhe rrjedh procesi intenziv i

konvergjenizimit të sistemit univerzitar britanik dhe turk në të ashtuquajturin sistem i përbashkët i unifikuar i hapsirës univerzitare europiane. Ky sistem i konvergjimit të univerziteteve qe tejet i sukseshëm tek shumë shtete ish socialiste. Në fazën e përgaditjes gjindet bashkëpunimi tejatlantik. Me një analizë komparativo-juridike të pozitës dhe organizimit të univerziteteve vijmë deri tek konstatimi se në mes tyre ekzistojnë dallimet sidomos tek organizimi i brendshëm i univerzitetit. Rusia, Polonia, Rumunia, Bullgaria, Hungaria dhe Çekia e kanë aplikuar modelin integrativ të univerzitetit me një shkallë të lartë autonomisë financiare, me një buxhet të pavarur, që bazohet në definimin ligjor të univerzitetit me një transparencë të duhur të financimit të univerzitetit apo buxhetit shtetror.

Në këtë mënyrë univerzitetit i garantohet përpos autonomisë programore (akademike) si dhe organizative (institucionale) si dhe ajo financiare (ekonomike) që është më prioritarja dhe më e rëndësishmja. Tek shtetet e posaformuara të hapsirës ish jugosllave ndjekim një proces tjetër. Në Maqedoni, Sërbi, Kosovë, Slloveni, Kroaci, Mal të Zi akoma mbetet në përdorim modeli i një univerziteti të dezintegruar, ku fakulteti (anëtarja) paraqet personin juridik me xhiro llogarinë e vete si dhe modeli i univerzitetit si institucion publik, pa mos pasur buxhetin e vet, dhe paraqitet si harxhues i drejtëpërdrjetë i buxhetit, me ndërmjetësimin e resorit të ministrisë përkatëse. E gjithë kësaj i vjen erra e mykët, ku univerziteti pati vepruar si një OPB-së, pa mos pasur univerziteti të drejtat që i takojnë si dhe të drejtat tjera për një veprim “normal në konditat e reja shoqëroro-politike”.

Konkludimi: për të dyja qendrat univerzitare “shqiptare” në Maqedoni sipas aritmetikës dhe prioritetave të zhvillimit dhe modernizimit të univerziteteve, konvergjencës, autonomisë me përgjegjësinë do të jenë objekt i studimit të shumë institucioneve nacionale dhe ndërkombëtare. Sot është bërë tejet aktual edhe Çështja e menaxhmentit të univerziteteve. Këtij procesi univerzitet shqiptare nuk kanë shans për ti ikur. Maqedonia gjindet para dyerve të shenjta të UE, si shtet “europian” dhe “demokratik” tek këto procese të integrimit do të intenzivohet procesi i europianizimit të rregullativës juridike si dhe përfshirja e barabartë e univerziteteve shqiptare në programet europiane në bazë të jurisdiksionit  të nivelizuar si dhe autonomisë institucionale dhe financiare të univerziteteve. Me një qasje të këtillë do të mundet Maqedonia si shtet ti tejkalon kontradiktat e kushtëzuara historike dhe pengon atë që sot quhet apo e njohim si Europë e dy shpejtësive. Elita politike shqiptare, si dhe intelegjencia shqiptare në Maqedoni do kupton se: PSE STATUSI JURIDIK I UNIVERZITETIT NË EUROPË ËSHTË AQ I RËNDËSISHËM. Është koha që shqiptarët ta ndërpresin luftën kundër vetvetes në luftë per vetveten apo disi ndryshe!