|  KOMENTE  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Politika e integrimit jokulturor 

13 nëntor 2003 / TN

 

Agron TUFA 

 

Kanë kaluar mëse dy javë qëkurse në Shkodër u mbajt një tubim tepër i rëndësishëm e thelbësor përnga shqetësimi i madh lidhur me fatin e letrave shqipe përtej Detit ose Maleve, - i quajtur “Exodus 2003”. Takimi i organizuar nga Ministria e Kulturës, nën drejtimin dhe konceptimin e z. Stefan Çapaliku, shpejt ka zënë të harrohet me po atë shpejtësi që harrohen të gjitha gjërat e rëndësishme që kërkojnë një arsyetim e vramendje të koncentruar, pasi tek ne, sikundër e ka thënë një koleg, “nuk preferohet të mendohet”.

 

Marrë në vetvete, shtrimi i çështjes dhe i një diskursi të shëndoshë se sa dhe si njihet letërsia shqipe në botën e huaj, është i qëlluar dhe përbën shqetësim të vazhdueshëm me të gjithë spektrin e problematikës sociologjike që ngërthen, prandaj dhe rëndësia e këtij tubimi duhet të ishte marrë më seriozisht në shtyp nga të ashtuquajturit “gazetarë të kulturës”, intelektualë e shkrimtarë.

 

Prandaj unë mendoj se nuk është e ndershme që anashkalimi i kësaj çështjeje të shtruar nga “Exodus 2003”, të mbetet në nivelin e reagimit të raporteve individuale me Ministrinë apo organizuesin që në rastin konkret ishte z. Stefan Çapaliku, duke iu përgjigjur në stilin e hidalgove mendjetytë me anë të një epistolari nihilist, që nuk shënon tjetër, përpos se shtimin e një tjetër “Letre të hapur”, sikundër u reagua në “Shekulli”. Pavarësisht të vërtetës se kush qëndron në krye të Ministrisë së Kulturës, kjo e vërtetë, me gjithë kriticizmin e drejtë, nuk çon asnjë peshë në zgjidhjen e çështjes së shtruar.

 

Na duhet të sqarojmë qysh në fillim se Letërsia dhe Kultura shqiptare nuk është pronë e as problem vetjak i një apo tjetër ministri (të cilët vijnë e shkojnë), porse është pronë e inteligjencies krijuese (se ndër ne ka dhe inteligjencie jokrijuese), është pasuri dhe vlerë e të gjithë botës shqiptare. Nga kjo pikëpamje, diskursi duhet të jetë i pashmangshëm, pavarësisht kush udhëheq për momentin dhe duhet të jetë më së shumti, angazhim sa shtetëror, aq dhe civil.

 

Nëse në rastin e tubimit konkret (Exodus 2003) shtohej problemi i njohjes së letërsisë shqipe jashtë botës shqiptare dhe në këtë tubim ishin të ftuar pothuaj të gjithë përkthyesit më të spikatur të letërsisë tonë në kulturat e huaja, duhej përqendruar së pari në sociologjizimin e këtij problemi dhe politikës kulturore.

 

Sikundër më shkruajnë miqtë e mi, pamja në takimin me shkrimtarëve shqiptarë me përkthyesit e huaj ishte e dhimbshme dhe e turpshme: “Shkrimtarë të cilët nuk kanë asfarë lexuesi në Shqipëri, nxitonin e u silleshin nëpër këmbë përkthyesve të huaj me librat e tyre panumërim”, shkruan njëri. Pamja për mua vizatohet qartë me gjithë aspektin mallëngjyes e të turpshëm. “Dhe me aq shumë libra i ngarkuan të gjorët (përkthyesit), sa pesha e tyre do t’ia kishte këputur gjunjët cilitdo hajvanati samari”. Por le t’i thjeshtojmë përfytyrimet tona në një gjuhë më konkrete:

 

Kush është sot shkrimtari shqiptar? Ç’do të thotë të jesh shkrimtar shqiptar?

 

Nuk e vë në diskutim se ndajfolja kohore “sot”, s’ka të bëjë me asnjë marrëdhënie korrelative me ndajfoljen kohore “dje”, thjesht se “dje” ka patur jo shkrimtarë, por fantazma shkrimtarësh, gjithësej “folje gjysmëndihmëse të Partisë”. Kurse shkrimtari i sotëm shqiptar është një qenie e përvuajtur, e ngjashme me Akakij Akakieviçin, personazhin proverbial të Gogolit nga “Manteli”. Fati i veprës së shkrimtarëve tanë sot bëhet i pashmangshëm nga pjesëmarrja në të i shtëpive tona botuese, ose më saktë, sabotuese, ku nuk respektohet kontrata, nuk paguhet vepra, nuk aplikohet asnjë kod i së drejtës dhe përgjegjësisë ndaj autorit. Ja një shembull i freskët:

 

Para do kohësh më ra në dorë romani “E-mail” (Sh.B. “Sejko”, Elbasan 2003) i shkrimtarit të mirënjohur Ridvan Dibra. Gjithë kënaqësinë e përjetimit të këtij libri të mrekullueshëm e nxora për hundësh me një dhimbje një javore sysh. Romani ka të shënuar edhe shenjën e copyright-it të shtëpisë (sa)botuese. Botuar me një letër të zgërdhirë, thuajse higjenike, me shkronja tepër të imëta dhe anemike, kjo prozë e nivelit evropian të torturon në atë lloj botimi.

 

Nuk besoj të ketë kokëkrisur tjetër si unë t’ia hyjnë një aventure leximore të këtillë. Po një përkthyes i huaj, si mund ta lexonte këtë libër, shkruar në gjuhën e rrallë shqipe? Si ka mundësi t’i bëhet atentat një vepre me atë botim të shëmtuar? Pse nuk e kanë shpërndarë romanin të pajisur së paku me një lupë zmadhuese? Çfarë fitimi të ketë pasur kjo shtëpi sabotuese? Të gjitha këto pyetje ishte mirë të na i jepte vetë botuesi. Libri tashmë dihet, është një institucion. Dhe institucioni i librit përfshin pjesëmarrjen e disa ekipeve teknike. Por si po ndodh në Shqipëri, Institucioni i librit vjen e bëhet gjithnjë e më poshtërues.

 

Shkrimtarët shqiptarë sakrifikojnë fizikisht për të botuar veprat e tyre, duke i financuar vetë, shpesh pa asnjë konsultë e redaktim teknik, përderisa botuesve tanë kjo nuk u intereson dhe produkti libror na del i vajtueshëm. Nga ana tjetër, po të pyesësh botuesit, të gjithë vënë kujën se gjenden në prag të falimentimit, se të gjithë po sakrifikojnë e dalin me humbje, se askush nuk i blen librat e autorëve shqiptarë, se askush tjetër nuk meriton si ata titullin e “martirit kulturor”, ndërkaq që nga kjo “dalje me humbje”, nuk kemi parë të falimentojë asnjë shtëpi botuese, përkundrazi, ato veçse shtohen, përkundrazi ka mjaft autorë që lexohen dhe lexuesi shqiptar nuk është aspak më përtac se çdocili sosh i kulturave perëndimore.

 

Megjithatë, i rikthehemi diskursit të hapur në “Exodus 2003”. Robtimi i shkrimtarëve shqiptarë para përkthyesve të huaj ndeshet me një logjikë të trishtë e të egër: përkthyes ka pak dhe kryesisht ata janë përkthyes të trashëguar nga vitet para ’90-të, kontributi përkthimor i të cilëve është i përqendruar qëmoti në një rreth tepër të ngushtë autorësh tanë të suksesshëm në tregun e huaj. Ndonjë përkthyes tek-tuk është përftuar në bazë konjukturash apo njohjesh spontane dhe kaq.

 

Atëherë problemi na hapet me gjithë gjerësinë e vet, me gjithë problematikën tejet të mprehtë e fatale. Dhe kjo s’ka të bëjë me faktin se autorët shqiptarë shkruajnë më dobët se kolegët e tyre të huaj, të cilët pushtojnë tregjet në Europë e Amerikë. Absolutisht. Mund të rreshtosh një listë të gjatë me prozatorë e poetë shqiptarë që janë në gjendje të shkaktojnë sensacion në Perëndim. Problemi qëndron gjetkë dhe po merr përmasa fatale: letërsia shqiptare nuk ka përkthyesë! Dhe përkthyesit e letërsisë shqipe nuk zgjidhen me diskurse intelektuale, as me këtë shkrim: problemi zgjidhet me projekte shtetërore, me aftësinë për ta vlerësuar realisht gjendjen dhe për t’i ndryshuar perspektivën qorre.

 

Sikundër është e vetëkuptueshme, nuk ka asnjë të huaj idealist, që i tërhequr nga “magjia e gjuhës shqipe” t’ia nisë aventurës si në kohërat romantike. Për këtë duhet të mendojë shumë e papushim vetë Shteti, së paku të bëjë 10% nga sa bën Ministria e Kulturës së shtetit fqinj FYROM. Shteti shqiptar krenohet me vlerat e krijuesve tanë apo individëve që fitojnë lavdi (si rasti me Nënë Terezën), ndërkaq që vetë nuk derdh asnjë kontribut në ketë drejtim, anipse ia kanda shumë të integrohet në Europë.

 

A ka menduar politika shqiptare se rruga më e palëkundshme e integrimit është ajo nëpërmjet vlerave kulturore e shpirtërore? Si duket politikanët shqiptarë kanë një urrejtje të pavetëdijshme për letërsinë dhe si duket, ata pak ose aspak e njohin librin.

 

Nëse një republikë laragane e pa identitet si Maqedonia fiton njohje me aktivetetet e dendura kulturore, festivalet e poezisë dhe një rrjeti të fuqishëm prezantimi të vlerave jashtë, shteti ynë ngordh e nuk e lëshon as 0.5% të buxhetit për Kulturën. Të paktën t’u paguheshin studimet dhe shkollimi në Shqipëri një kontigjenti studentësh nga kulturat e ndryshme europiane! Kësisoj prezantimi i vlerave të letërsisë shqipe jashtë, nëse ato nuk bjerrin, do të krijonte në perspektivë një farë shprese. Politikanët tanë mendojnë se të huajt e kanë për detyrë të hyjnë në logjikën tonë. Unë them jo. Ata do të bënin (siç kanë bërë deri sot) edhe pa letërsinë e lavdishme shqipe.

Shkrimin për botim në Trepca.net e mundësoi - z. Çerçiz Loloçi.