|  KOMENTE  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Crisian: Atë që nuk guxojnë prozatorët tanë, arrin ta bëjë me këtë roman një shqiptar!

Adrian Kyçyku, "atje ku zhvillohet bixhozi i zemrave"

Kritikët rumunë e kanë cilësuar si një muzë që duhet të kihet në qendër të vëmendjes dhe pjesëmarrjen e tij në letërsinë rumune e kanë vlerësuar si një hapje të kulturës rumune me bij të tjerë që vijnë nga përvoja të hidhura ballkanike.

 

24 tetor 2003 / TN

 

Dhurata HAMZAI

 

Shkrimtari Ardian Kyçyku është një nga emrat më të njohur në opinionin letrar shqiptar. Ai ka jetuar që në rininë e hershme mes rrymave të prozës shqipe, dhe përveç kësaj ka lindur edhe në qytetin e poetit të madh shqiptar Lasgush Poradecit me të cilin gjatë gjithë jetës do ta lidhin fije të padukshme. Shkrimtarit do t'i duhet të ndeshet në çdo kohë me gjurmët e vendlindjes së tij. Aktualisht, Ardrian Kyçyku jeton në Rumani, atje ku Lasgushi ka ndjekur studimet dhe njëkohësisht mërgimtarët shqiptarë kanë lënë një thesar me arkiva në fushën e kulturës. Me poetin e madh Lasgush Poradeci, Ardian Kyçykun nuk do ta lidhë vetëm burimi i vendlindjes, por shumë kontakte të tjera të kulturës shqiptare me atë rumune.

 

Ardian Kyçyku ka lindur në qytetin e Pogradecit më 23 gusht 1969. Studimet e larta i kreu në Universitetin Shtetëror të Tiranës, në Fakultetim e Historisë e të Filologjisë, dega gjuhë-letërsi. Ka shkruar romane dhe ka njohur suksesin që me romanin e parë të tij titulluar "Në perandorinë e gurit", roman shqip, botuar në 1993. Tani në moshën 34 vjeçare Ardian Kuçyku është doktor i shkencave filologjike, ka marrë doktoratën në filologji pranë Universitetit Shtetëror të Bukureshtit dhe është anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë. Është gjithashtu, anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Europës Qendrore. Përveç romaneve të botuara në shqip e të përkthyera në rumanisht e gjuhë të tjera, Ardiani është botuesi i disa antologjive, redaktor i revistave të shoqatave shqiptaro rumune duke e shtrirë veprimtarinë e tij filologjike në shumë fusha. Kanë qenë romanet "Viti kur u shpik mjellma", "E fshehta e ëmbël e marrëzisë", "Një fis i lavdishëm e që jep" tre nga romanet që kanë patur jehonë të madhe në lexuesin rumun dhe janë reçensuar në mënyrë shumë pozitive nga kritika.

 

 

Kontaktet ndërmjet letërsisë shqipe e rumune

 

Romanist i specializuar në Universitetin e Bukureshtit Ardian Kyçyku ia ka dalë mbanë ta bëjë gjuhën rumune një atdhe të dytë të krijimtarisë së tij artistike. Novela e tij shtrihet në kuadrin e novelave realiste, por duke i shmangur kallëpet e pjesës më të madhe të prozës shqipe. Ai ka një gjuhë të shkathët e një stil të veçantë, ku figurat gjallërohen spontanisht. Kritikët rumunë e kanë cilësuar si një muzë që duhet të kihet në qendër të vëmendjes dhe pjesëmarrjen e tij në letërinë rumune e kanë vlerësuar si një hapje të kulturës rumune me bij të tjerë që vijnë nga përvoja të hidhura ballkanike. "Muzat e bijve të tjerë, të cilët fakti që janë lindur në portat e Orientit i ka dënuar me përvoja jetike pak a shumë të ngjashme, mund t'u japin jetë drejtimesh të papërfytyrueshme për një letërsi, e cila, prej më shumë se një shekulli, vazhdon të gjendet në dhimbjet e ngjizjes. Romani i Ardian-Christian Kyçykut gërsheton rrëfimin e një përvoje dashurie të mbamendshme me përvojën jo më pak të rëndësishme të një kontakti të dorës së parë me universin koncentracionar me prejardhje nacional-socialist-komuniste".

 

Pa e kombëtarizuar me fanatizëm penën e Adrian Kyçykut, kritikët rumunë e konsiderojnë shkrimtarin e ri si penën e domosdoshme që "arrin të na rijapë rrënimin, karakteristik për shoqëritë-burg të kësaj pjese të botës, me intolerancën dhe vulgaritetin, të ngritura në rang kredoje kombëtare. Specifika ballkanike është vështirë të përshkruhet nga ata që nuk kanë pasur ndonjëherë kontakt të drejtpërdrejtë me mizerjen e gjithëpranishme dhe të gjithëfuqishme në këto treva" shkruhet për të. Dhe këto vlera i gjen duke duke ndjekur personazhet nëpër faqet e një proze tejet të ngjeshur, me një lloj poetizimi të dendur.

 

Në letërsinë rumune, prozën e Adrian Kyçykut e quajnë gati si një revolucion tematik e ideor, një ritual krijues shpërthyes. Ato që nuk pranohen nga përkrahësit e një letërsie deri në palcë ortodokse si futja në letërsinë e lartë e imazheve dhe shfaqjeve ekstravagante prej Ardianit do të vijnë në letërsinë rumune si "një plus fuqie, bashkë me rrezikun e shokimit të mbrojtësve të "vlerave stërgjyshore". Atë që nuk (para) guxojnë ta realizojnë prozatorët tanë të mbarë, arrin ta bëjë me këtë roman një "i tjetërsuar", një i huaj, një shqiptar! Kjo na duket edhe më e goditur tani, kur publiku rumun vazhdon të bombardohet me kërcënimin e modelit shqiptar (dhe/ose bullgar), me gogolin që synon t'i bëjë më lehtësisht të kapërdishme pilulat jo aq të ëmbla të tranzicionit tone", shkruhet në gusht të vitit 1997 nga Alcor C. Crisian në revistën "Jeta Rumune", ndërsa shkrimtarja e talentuar Elvira Dones që aktualisht banon në Itali e ka vlerësuar shkrimtarin Ardian Kyçyku në revistën "Bota shqiptare", Romë 2000, me shkrimin "Ardian Kyçyku - shkrimtar i ri, ku ndër të tjera thotë: "Krijimet e tij bëjnë pjesë në atë lloj letërsie që, në njëfarë mënyre, janë dyfish krijime, sepse edhe krijojnë një realitet të dytë, tjetër dhe të tyren, ku ngjarjet rendin ndryshe, kështu tentojnë, ndoshta si në realizmin magjik, me ankthe dhe mosankthe, me të cilat edhe je mësuar, të janë bërë të tuat, por që gjithsesi të godasin si risi, ku një lloj tmerri, që nuk guxon ta quash të tillë, ftohet, por që edhe akullnaja e tyre të tmerron, por që ke harruar të tmerrohesh, përkundrazi...."

 

Ndërsa studiuesi Robert Elsie në revistën Uorld Literature Today, Summer 2000, në artikullin e tij "Gracioziteti si harmoni e rrëfimit", i cili shkruan, për librin "Nata pas vitit zero" botuar në Pejë, këto fjalë "Prozator tashmë i sprovuar, Ardian-Christian Kyçyku (1969) është mjeshtër i rrëfimit. Këtë e ka dëshmuar edhe me romanin e tij të parë të botuar në Kosovë "Mortët" (1997), po edhe me librin më të ri të prozave "Nata pas vitit zero". Motivet e ritmeve të gulçuara të jetës nën diktaturën komuniste janë preokupim i këtij autori për ta strukturuar ngrehinën e tij artistike. Por, ajo që është me rëndësi parësore për veprën e këtij autori në materializimin e tyre është origjinaliteti estetik... Këto dispozita zënë fill që nga titulli metaforik i librit, "Nata pas vitit zero", në të cilin heronjtë e tij janë katandisur në një kohë të vdekur, brenda së cilës kërkohen orvatjet edhe shenjat e gjallimit njerëzor, të identitetit shpirtëror, social, kombëtar etj. Në faqet e librave të lidhur stilistikisht është shtrirë harta shpirtërore e narratorit, ku janë vënë piketat që e ndajnë fushën e së bukurës e të së shëmtuarës, mbi të cilën identifikohet filozofia poetike, si filozofi e ekzistencës.

 

Ngjarjet e këtyre prozave, duke filluar me tregimin e parë, me titull omonim të librit "Nata pas vitit zero" zhvillohen në një hapësirë të imagjinuar (një prej përmasave të universalitetit), aty ku ndodh tretja e nocionit të kohës dhe ku zhvillohet bixhozi i zemrave. Këto pamje me thekse tronditëse, nga autori janë paraqitur me mjaft elokuencë dhe dramaticitet...

 

 

Botimet

 

Në perandorinë e gurit, roman shqip, 1993; Viti kur u shpik mjellma, roman i shkruar në rumanisht, 1997; Mortët, roman shqip, 1997; E fshehta e ëmbël e marrëzisë, përmbledhje me novela shkruar në rumanisht, 1998; Nata pas vitit zero, përmbledhje me novela shqip, 1998; Një fis i lavdishëm e që jep shpirt, roman i shkruar në rumanisht, 1998; Përkthimi, roman shqip, 1999; Muza e Lojës, trilogji shqip, 1999; Lumenjtë e Saharasë, roman shqip, 1999; Hyu Epigon, roman-ese shkruar në rumanisht, 2000; Dashuri me shikim të fundit, prozë rumanisht, 2000; Oreksi për bukën e qiellit, roman shqip, 2000, Diva ose Ngrënësi i Luleve, roman shqip, 2001; Engjëjt e tepërt, roman shqip, 2002; Kristali dhe hienat, roman shqip, 2002; Triologjia, prozë e zgjedhur rumanisht, 710 faqe, 2002; Një alfabet i poezisë shqipe, antologji, 101 poetë shqiptarë në gjuhën rumune (2003).

 

Ardian-Christian KYÇYKU është përfshirë në tri antologji të prozatorëve të shquar të Rumanisë, në fjalorin "Shkrimtarë rumunë të viteve '80-'90", në enciklopedinë "Who's Who in Romania" dhe në një histori të letërsisë rumune. Nga viti 1998 është bashkëthemelues dhe njëri nga drejtuesit e revistës dygjuhëshe (shqip e rumanisht) për kulturën dhe traditat evropiane "Haemus", që botohet në Bukuresht. Krijime të tij janë përkthyer në gjuhët hungarisht, gjermanisht, spanjisht, frëngjisht e anglisht.