|  KOMENTE  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Kryeqytetin shqiptar, si e dua

24 tetor 2003 / TN   Ardian VEHBIU   Qytet apo kryeqytet?   E nesërmja e Tiranës varet e tëra nga marrëdhënia delikate midis dy formave të saj të qenies: qytet më vete e për vete dhe kryeqytet; qytet për banorët e vet dhe qytet qytetesh; sistem i mbyllur në emër të lëvrimit të kulturës dhe sistem i hapur në emër të rrezatimit të kësaj kulture.

 

Shteti shqiptar tanimë është vendosur në Tiranë prej kohësh: me institucionet, hierarkitë dhe funksionarët e vet të ardhur nga mbarë Shqipëria; por Tirana do të ekzistojë e këndellet në atë masë që do ta perceptojë vetveten si diçka më tepër se thjesht recipient i shtetit.

 

Edhe elitat kombëtare, me pushtet e pa pushtet, mbërrijnë në Tiranë prej periferisë së vendit njëlloj siç mbijnë në truallin e qytetit prej familjeve që u mbijetojnë ndryshimeve dhe përmbysjeve. Në këtë kuptim, Tirana është laboratori ku shqiptarësia prodhon e ndoshta riprodhon vetveten e çliruar nga shtrëngesat hapësinore.

 

Kjo kundërvënie herë miqësore e herë e përgjakshme midis elitave vendase dhe të ardhurave shpesh perceptohet si një kundërvënie mes qytetit dhe fshatit, por në të vërtetë është shprehje arketipale edhe konfliktesh të tjera: midis së sotmes dhe së kaluarës; lindjes dhe perëndimit; ortodoksisë dhe katolicizmit; ksenofobisë dhe kozmopolitizmit.

 

Tirana është si ai ekuilibristi që ecën me hap herë të sigurt e herë të dredhur në tehun e kësaj kundërtie, ndjekur me sy të ethshëm prej shqiptarëve kudo që gjenden. Vetëdija e këtij protagonizmi politik, social e kulturor do ta karakterizojë qytetin e së nesërmes dhe do t’ia përkufizojë dëshirat, mundimet dhe ëndrrat.

 

 

Privatja dhe publikja

 

Me shembjen e mendësisë totalitare një tjetër kufi i hollë por i domosdoshëm u përvijua tej për tej indit të qytetit: ai midis publikes dhe privates. E përfytyruar në krye si trashëgim nga diktatura, publikja u sulmua egërsisht madje edhe nga rojet e veta, qytetarët; madje sulmi ndaj hapësirës publike u kthye gati në një lloj revolucioni të stilizuar e të padëmshëm, në atë masë që publiken po e braktisnin të gjithë.

 

Kontrasti aq dramatik midis trotuarit të shqepur, të copëtuar e shpesh të gllabëruar nga njëra anë, dhe tregtores erëkëndshme plot neon të lëmuar përbri s’ishte veç një nga shprehjet e këtij kolapsi të publikes në një vend si kryeqyteti, që nëpërmjet publikes ekziston. Hapësirat me plehra, gropa e rrënoja përkundrejt apartamenteve private të stolisura si pemë të Vitit të Ri ishin një tjetër shprehje.

 

Tirana e viteve nëntëdhjetë ishte një Tiranë qytetarësh në pasurim e sipër; harlisjes demografike të periferive i përgjigjej fryrja e llogarive bankare, kuletave dhe inventareve të elitave; dhe momenti kur ai afaristi i sapokthyer nga kontratat milion-dollarëshe detyrohej të ndotte këpucët me baltë e lapërdhi teksa përshkonte distancën prej veturës te dera e vilës, mbetet momenti emblematik i Tiranës së re, varur pezull mes luksit dhe mjerimit.

 

 

Moderniteti

 

Ashtu si për krejt Shqipërinë, edhe për Tiranën çlirimi nga prangat totalitare u shpreh edhe si një rendje e papërmbajtshme drejt modernitetit; në këtë mënyrë, tiranasit do të mund ta realizonin atë dashuri për objektin teknologjik, por edhe pasionin infantil për çikërrimën, që e karakterizon aq dramatikisht një shoqëri teknikisht primitive. Kjo bëri që kundërvënia midis infrastukturës publike më të rrëgjuar edhe se ajo e Bagdadit pas bombardimeve amerikane dhe mikrostrukturave private të sofistikuara të kthehet në një element kyç për përkufizimin e kryeqytetit shqiptar sot, në kuptimin që Tirana është aktualisht shumë më tepër qendër banimi sesa qytet dhe shteti duket sikur më shumë paraziton mbi të, sesa shkrihet në të organikisht.

 

Nga ana tjetër, shndërrimi i shtëpive në fortesa private; mbyllja strukturore e apartamenteve, vilave e ndoshta nesër blloqeve a parqeve të banesave; rritja marramendëse e numrit të veturave private dhe telefonave celularë; imponimi i një sistemi të komunikimit kulturor që mbështetet në televizionin si mjet kryesor, duke lënë krejt pas dore të gjitha veprimtaritë e mirëfillta publike kanë çuar e edhe më tej do të çojnë në një izolim të trishtuar të individit, ose në vdekjen e qytetit ashtu siç e njohim.

 

Tirana totalitare shumë lehtë do të mund të shndërrohej në një nga ato qytetet amerikane të mbizotëruara nga “strip malls”, ku njerëzit përdorin veturën edhe për të blerë shami hunde ose biletën e llotarisë për javën; pse diktatura e djeshme e idesë fare lehtë mund të zëvendësohet nga diktatura e nesërme e tregut; ajo që ende na mungon është, përkundrazi, një qytet ku njerëzit jo vetëm të banojnë, por edhe të gjejnë vetveten te njëri-tjetri; një qytet që të mos katandiset në hapësirën për t’u zhvendosur nga një fole private në një tjetër fole private, por të kthehet në një vendbanim të të gjitha dëshirave të qytetarëve të vet. Për Tiranën, moderniteti duhet të jetë, kështu, edhe një kthim mbrapa i kujdesshëm.

 

 

Mundimi i së përditshmes

 

Gjuha që i flet kryeqyteti sot banorit të vet ose vizitorit të rastit është shpesh e thurur në mundim: plehrat, era e keqe, pluhuri dhe balta, gropat, ngrehinat e papërfunduara dhe ngrehinat e papërfundueshme, shndërrimi i pandërprerë i peizazhit urban, bllokimet e trafikut, ajri i ndotur, mungesa e shërbimeve publike elementare.

 

Vështirësitë shpesh ekonomike të qytetarit, të ndërlikuara edhe më nga shkëlqimi i pasurisë së të paktëve, e kanë shtyrë në plan të dytë estetikën si pjesë të përvojës urbane. Tek e fundit, e drejta për eufoni arkitekturore është një e drejtë elementare e qytetarit; dhe vetë Tirana nuk do të mund të funksionojë dot si kryeqytet pa e kuptuar se nuk mjaftojnë instrumentet për ta pasur një orkestër mirëtingëlluese.

 

Edhe një herë, përplasja e publikes me privaten rrezikon t’ia përcjellë traumën të nesërmes. Jo rrallë, pasurimi i shpejtë i privatëve nuk ka ecur krah për krah me stërhollimin e shijeve a me konceptimin e nevojës për harmonizim; që këtej estetika private shpesh ka çuar në shëmti publike të pashembullt. Harrohet se qyteti, e aq më tepër kryeqyteti, është një mesazh që detyrimisht ia lëmë të ardhmes; edhe kur duam, edhe e sidomos kur nuk duam.

 

Sot publikja në Tiranë mbetet e lodhur dhe ende e rënduar me konotacione; por bash në këtë sektor vihen re disa orvatje rigjallërimi që sa janë të rëndësishme në vetvete, aq edhe përfaqësojnë simbolikisht një vetëdijë më të avancuar të fytyrës së qytetit. Përmirësimi i ndriçimit, skenografia e ripërtëritur e qendrës, ndërfutja e ngjyrës në përvojën e përditshme të qytetit dhe rishfaqja e gjelbërimit në parqe e sidomos në anët e Lanës duan marrë edhe si rikthim i dinjitetit të jashtëm e formal për një kryeqytet; por edhe në një mënyrë të tillë që të perceptohet, nga vetë qytetarët, si një ftesë për t’u afruar e miqësuar sërish me hapësirën publike në qytetin e tyre.

 

 

Përmasat e treta

 

Një nga dilemat në thelb metafizike të çdo qyteti është edhe marrëdhënia që do të vendosë me lartësinë: do ta kundrojë së poshtmi me admirim e frikë; do ta shpërfillë për t’iu kushtuar horizontalitetit mondan; apo do të rreket ta pushtojë duke iu vërvitur me kulla e rrokaqiej?

 

Nuk ka një përgjigje a model të sprovuar për këtë dilemë. Si kryeqendër e një vendi aq të vogël e të rrudhur si Shqipëria, Tirana paradoksalisht ka parapëlqyer shtrirjen e pakufi në ultësirën e fushës, duke ia lënë qiellin mbi vete zogjve, sinjaleve televizive dhe në ndonjë rast të rrallë, monumenteve të së shkuarës si minaretë, këmbanaret e Kulla e Sahatit.

 

Tundimi i lartësisë megjithatë mbetet i gjallë, për arsye praktike por edhe simbolike; sado që në një vend rreptësisht malor si Shqipëria qytetet e ulëta do t’i harmonizoheshin më mirë pejzazhit. Për të njëjtën arsye, rrokaqiejt në Tiranë do të konotonin veç provincializëm dhe shije të keqe; duke u kthyer në mundime njëlloj bezdisëse sa edhe plehrat rrugëve, ndotjet akustike të institucioneve fetare, turma e veturave në trafik, ekzibicioni i luksit. Nuk është lartësia e vetmja përmasë e tretë e cila e tundon Tiranën e nesërme. Vertikalizimi i jetës urbane ka të bëjë edhe me shtrenjtimin shpesh absurd të jetësës, surrogatot private të shërbimeve publike (të tilla si pompat e ujit, gjeneratorët, vendparkimet abuzive), industrinë e vesit.

 

Kjo e fundit u harlis në Tiranë përkrah vdekjes spektakolare të industrisë në periferi; mbylljes së dyerve të fabrikave dhe shndërrimit të lagjeve popullore në magazina të dëshpërimit urban. Lokalet dhe klubet e natës, bingot, masazhet, valltaret ekzotike, prostitucioni i të gjitha formave, e të tjera shfaqje të dekadencës nokturne të qytetit erdhën në ekzistencë edhe si ana tjetër e atij dëshpërimi.

 

Tirana, kurvë e Babilonit për kombin? Ndoshta, por në hierarkinë e vesit dhe të mëkatit, rrugët e kryeqytetit janë aq poshtë sa pothuajse nuk ia vlen të përmenden; sado klishe të jetë kjo, nuk mund të lihet pa thënë se në krahasim me çka ndodh në institucionet e shtetit, mjedisi urban në vetvete edhe sot e kësaj dite mbetet pothuajse i virgjër; në kuptimin që virtyti ka mbijetuar në rrugë më mirë sesa brenda ndërtesave të mermerta, por edhe në kuptimin që tiranasit kanë ende shumë arsye për të qenë krenarë për qytetin e tyre.

 

Nëse kjo nuk është një arsye për t’i besuar së nesërmes së qytetit, nuk di se ç’arsye të tjera do të mund të silleshin.

 

 

Tirana e vjetër

 

A ka ende vend për një përmasë historike në kryeqytet, pas gjithë shkatërrimeve dhe spastrimeve që i bëri totalitarizmi së kaluarës? Apo mos vallë mjerimi anonim i asaj çka mbetur ende nga Tirana tradicionale do ta çojë deri në fund atë që deri edhe komunizmi nuk arriti ta përfundonte: muzeifikimin e historisë në qytet?

 

Fatkeqësi do të ishte, megjithatë, sikur Tirana e nesërme të duhej ta rikrijonte të vjetrën duke ia rindërtuar genet në laborator, njëlloj siç bënë me ata dinosaurët e Parkut Jurasik, në filmin homonim. Eksperimente të frikshme, si ai me Muzeun e Krujës, vërtet duan shmangur, nëse kryeqyteti dëshiron të mbetet i banueshëm edhe nga të gjithë ata që me shtetin nuk duan të kenë shumë të bëjnë. Dje shteti mbronte me ligj monumente të tilla kulture si Shtëpia e Partisë; sot janë vetë mëhallat që duhen trajtuar si monumente, dhe fryma e bashkësisë që duhet mbajtur si shprehje e një kulture qytetare të domosdoshme.

 

Me fjalë të tjera, Tirana u duhet lënë për zhvillim tiranasve më shumë sesa elitave; të cilat vetvetiu do të priren ta konsiderojnë kryeqytetin më tepër si seli të shtetit. Rrugicat, shtëpitë prej qerpiçi, mejhanet e vogla, furrat pjekëse, punishtet e zanatçinjve, bahçet, të gjitha këto është bukur të ruhen, njëlloj si shëndeti i plakut të shtëpisë; por çka duhet doemos ruajtur është fryma e vjetër e qytetit, ose kënaqësia e të qenit bashkë dhe e pasurimit shpirtëror reciprok.

 

 

Kërcënimi i periferive

 

Më në fund, fatin e Tiranës së nesërme do ta përcaktojë lufta “që tanimë ka filluar” me periferitë. Sot për sot, harlisja e periferive i ka shpëtuar çdo lloj kontrolli; për shkak të rrethanave të jashtëzakonshme të dyndjeve të popullsive të zonave të varfëruara malore, por edhe pse autoriteti publik shpesh është stepur para rrezikut të damkosjes si shprehje autoritarizmi.

 

Periferitë e Tiranës së sotme kanë nevojë për identitet; pse qyteti është rritur së tepërmi për t’i mjaftuar si pikë referimi një qendër e vetme, e sidomos një qendër aq e lodhur si sheshi “Skënderbej”. Ky identitet do të mbështetet e përthyhet në struktura të tilla që ta ndërmjetësojnë aq sa munden hiatusin midis privates dhe publikes: mëhalla, sheshi, kinemaja, kafeneja, parku... Kryeqyteti i Shqipërisë ose do të shndërrohet në një organizëm shumëqelizor, ose do të shtypet e thërmohet nën peshën e vet.

 

Sot për sot, në Tiranë ende bashkëjeton qyteti i rrëmujshëm oriental me qytetin e zhurmshëm perëndimor; dhe ende nuk është përvijuar mirë ajo ndarje konceptuale midis qytetit dhe periferive, sipas së cilës qyteti në qendër është vendi ku punohet, ndërsa periferitë vendi ku jetohet. Natyrisht kjo ndarje nuk është e domosdoshme, as e pashmangshme. Që edhe sot e kësaj dite është e mundur, në Tiranë, të gjendesh përballë një shtëpie njëkatëshe me verandë të mbuluar me pjergull e me bahçe me limona e portokalle vetëm katër-pesë minuta me këmbë larg qendrës, nuk do marrë kurrsesi për shenjë prapambetjeje a moszhvillimi.

 

E rëndësishme, në këtë mes, është që Tirana të mbetet e jetueshme, jo thjesht e përdorshme. Vlera e përdorimit të saj për kombin “si kryeqytet dhe seli e pushteteve” nuk duhet ta eklipsojë as ta zhvendosë vlerën e përdorimit për qytetarët e vet. Vetë elitat, të cilat kanë në duar Shqipërinë e nesërme, janë doemos të interesuara për të ekzistuar (e për t’u perceptuar si elita) në një mjedis të shëndetshëm e autonom, ku e vjetra dhe e reja, modernja dhe tradicionalja, publikja dhe privatja, individualja dhe socialja, bashkëjetojnë në një harmoni dinamike. Prandaj edhe e nesërmja e Tiranës, për mua, duhet të jetë momenti kur të gjithë ta shohim këtë harmoni të përvijuar në rrugët, sheshet, momentet dhe përvojat e përditshme të këtij qyteti, që na ka krijuar njëlloj siç po e krijojmë ne sot.  

Shkrimin për botim në Trepca.net e dërgoi më 23 tetor 2003 , z. Çerçiz Loloçi.