|  KOMENTE  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Ne, shqiptarët në Palestinë

21 tetor 2003 / TN

 

Nga Fatos BAXHAKU

 

Në mesin e shekullit të 18 Ahmet Pasha ishte Vali i Palestinës. Disa e quajnë shqiptar e disa të tjerë boshnjak. Një gjë është tashmë e provuar, një mijë këmbësorë shqiptarë dhe 800 kalorës boshnjakë kishte ushtria, e cila nën urdhrat e Ahmetit kishte për detyrë të mbronte Jerusalemin e shumëkërkuar. Shqiptarët e shpëtuan komandantin e tyre sa herë që ndonjë oficeri tekanjoz i tekej të bënte grusht shteti. Ahmeti, që e kishte nisur karrierën e tij si ushtar i thjeshtë në Egjipt, u forcua aq shumë, sa që të kundërshtonte edhe sulltanin. Nën drejtimin e tij, qendra e Vilajetit kaloi nga Damasku në Akka, më afër Jerusalemit.

 

Përballë Napoleonit

 

Napoleon Bonaparti vinte nga një fitore e madhe. Në 1798, ai kishte ngritur flamurin francez në hijen e piramidave të Egjiptit. Jerusalemi dhe më pas Siria, të gjitha vende të kënduara nga Bibla ishin ëndrra e madhe e Perandorit. Një vit më vonë, Bonaparti marshonte në krye të ushtrive të tij përgjatë brigjeve të Palestinës. Kështjella e parë që mori ishte Al-Arish. Thuajse të gjithë mbrojtësit ishin shqiptarë. Bonaparti i liroi të gjithë shqiptarët e kapur rob, me kusht që të ktheheshin në vendin e tyre. Nuk ndodhi kështu. Kur pushtoi Gazën, Bonaparti i njohu edhe një herë shqiptarët në mesin e mbrojtësve robër. Në marsin e 1799, Bonaparti hasi në një rezistencë kokëforte në muret e Xhafës. 13 mijë ushtarë francezë përballeshin me katër mijë shqiptarë. Pas disa ditësh, shqiptarët u dorëzuan në besë. Robërit jetuan për disa ditë vetëm me bukë e ujë nën diellin e përvëlues të këtyre anëve. Pas dy ditësh, një takim i Bonapartit me gjeneralët e tij e dha vendimin fatal. Të vriten të gjithë. Katër mijë shqiptarë u ekzekutuan brenda pak orëve në shkretëtirë. Askujt nuk i dihet varri. Kufomat e tyre ushqyen për shumë kohë korbat dhe hienat. Porse shqiptarët nuk kishin mbaruar akoma. Në qytetin më të afërt, në Akka, trupat mbrojtëse ishin shqiptarët e Ahmet Pashës. Të tmerrruar nga lajmi i masakrës, që kishte ndodhur pak ditë më parë, shqiptarët luftuan me tërbim, për t’iu shmangur fatit tragjik. Udhëtimi i gjatë, lodhja e njerëzve dhe rezistenca e shqiptarëve e bëri të vetën. Bonaparti mblodhi njerëzit dhe i nisi për në Francë.

 

Një intrigant shqiptar

 

Intriga, prerje në besë, marrëzira, etje për pushtet, me të tilla gjëra është e mbushur plot historia e këtyre viteve e shqiptarëve të Palestinës. Në betejën e Akkës kundër francezëve bëri emër një shqiptar, Ismail Pasha. Ky kishte ardhur nga Turqia bashkë me trupat që u munduan të pengonin Bonapartin. Më pas në Akka, u bë një nga njerëzit më të afërt të Ahmet Pashës, por, sikurse ndodh rëndom, menjëherë u përpoq t’i zinte vendin. Atëherë valiu e burgosi dhe e mbajti në burg derisa vdiq.

 

I etur për pushtet, me të dalë nga burgu, Ismaili e shpalli menjëherë veten vali, gjë që nuk i pëlqeu aspak Sulltanit. Ismaili duroi rrethimin tremujor të trupave të sulltanit. U dorëzua, por iu pre koka sakaq.

 

Arritën shqiptarët tolerantë

 

Ibrahim Pasha, djali i Mehmet Ali Pashës së Egjiptit, njësoj si i ati kishte vetëm një ëndërr: të shkëpuste arabët nga pushteti i Sulltanit. Në 1831, ai hyri triumfalisht në Jerusalem. Për Palestinën kishte nisur një epokë e re. Deri pak kohë më parë Palestina ishte e mbërthyer nga anarkia, aq sa njerëzit nuk dilnin dot në rrugë. Ibrahim Pasha riktheu rendin. Në historiografinë arabe, ai është i njohur si njeriu që vuri në themel të pushtetit barazinë mes feve të ndryshme, aq prezente në Jerusalem. Muhamed Mufaku, historiani i njohur kosovar, citon një letër të tij dërguar një kleriku msyliman: “...Sikurse e dini, Jerusalemi i shenjtë ka faltore e manastire, te të cilat shkojnë të krishterë e ebrej prej kombeve dhe vendeve të ndryshme. Meqë këta vuanin shumë për shkak të taksave që u duhej të paguanin gjatë rrugës, ne urdhëruam, për hir të bashkëjetesës, heqjen e taksave nga të gjitha rrugët...”.

 

Sherr me arabët

 

Ibrahim Pasha, njësoj si i ati, i kishte idetë e qarta. Ai, në 1838, vendosi shërbimin e detyrueshëm ushtarak për të gjithë, pa dallim kombësie. Kjo i preku arabët, të cilët deri më atëherë ishin mësuar që në vend të tyre të luftonin të tjerët, kyesisht ushtarët shqiptarë. Puna shkoi aq keq, sa që arabët e acaruar e rrethuan valiun e tyre shqiptar diku në Jerusalem. Për të shpëtuar të birin u nis nga Egjipti vetë Mehmet Aliu. Rendi dhe pushteti i Ibrahim Pashës shpëtoi deri aty nga 1840, kohë në të cilën Ibrahimi, nën presionin e fuqive të mëdha, u detyrua të tërhiqej nga Palestina. Mijëra ushtarë shqiptarë u tërhoqën të fundit nga Gaza për në Egjipt në shkurtin e 1841. Shumë shqiptarë ndërkohë ishin martuar me vendase, kishin marrë tokë dhe ishin ngulitur mirë në jetën arabe. Me këtë histori martesash zë fill një histori tjetër, jo më me luftëra e intriga, por me punë e jetë normale. Kështu ka ndodhur që edhe sot e kësaj dite shumë arabë të atyre anëve kanë mbiemrin al-Arnauti.

 

Arnauti revolucionar

 

Ai kishte një emër fort të ngatërruar. Quhej Mustafa efendi al-Arnauti al-Masri al-Dimjati. Thuhet se ka qenë një nga njerëzit më të shquar të fundit të shekullit 19 në Xhafa. Al-Arnauti ynë kishte lindur në fakt në Egjipt, në Dimjat. Prej këndej i buron edhe pjesa e fundit e mbiemrit të tij të stërgjatë. Al-Arnauti kishte marrë pjesë në një kryengritje antiangleze në 1881 dhe pikërisht për këtë ishte detyruar të emigrojë në Palestinë. Xhafa duket se ka bërë emër të mirë, përderisa udhërrëfyes arabë e cilësojnë si një nga njerëzit më të shquar të këtyre anëve.

Një lidhje e lashtë

 

Shqiptarë e arabë janë takuar shumë herët, aq herët sa që të dy palët besojnë legjenda që sot tingëllojnë disi të çuditshme. Deri vonë ka qenë e përhapur legjenda se kishën e Shirgjit, buzë Bunës, e patën ndërtuar disa ardhacakë të ikur nga Siria sepse nuk pranuan të myslimanizoheshin. Ata vinin nga një qytezë siriane, që quhej Rosafa dhe shumë vetë besojnë ende se pikërisht nga kjo ka lindur legjenda e magjishme e Rozafatit. Andej nga fillimi i shekullit të 15, kohë në të cilën Spanja, ishte superfuqia e vetme detare, katër vëllezër shqiptarë, Uruçi, Hajredini, Isaku dhe Iljazi, ia dolën mbanë të ngrinin një flotë të tërë që tmerroi krejt Mesdheun jugor. Ndërsa spanjollë e arabë vriteshin në luftëra gjakatare e hakmarrëse, flota e katër vëllezërve shqiptarë ruante brigjet e Algjerit, Tunisit dhe qyteteteve të tjera arabe. Për pak kohë, Uruçi ia doli mbanë të krijonte në Algjer një fortifikatë gjigande, e cila arriti të zbrapste sulmet e spanjollëve. Në 1518, me vrasjen e tij, i vëllai, Hajredini kërkoi mbrojtjen e sulltanit. Kështu, formalisht, Algjeria u bë zotërim osman. Në 1808 zë fill dinastia shqiptare e zotërimit të Egjiptit. Mehmet Ali Pasha, shqiptari reformator iu përvesh reformave për modernizimin e vendit të Nilit. Krejt i pavarur, në luftë me të gjithë, edhe me sulltanët, Mehmet Aliu arriti deri në portat e Stambollit. Dinastia e krijuar prej tij vazhdoi të sundojë Egjiptin deri në 1952, deri në kohën kur Naseri përmbysi mbretin e fundit të dinastisë shqiptare, Farukun. Një nga shqiptarët më të shquar, elbasanlliu Arkitekt Sinani, qëndroi ca kohë në Jerusalem. Historianët arabë i njohin autorësinë e një xhamie, një medreseje dhe një imareti. Një shekull më vonë, gjatë viteve të qeverisjes së Kara Mustafa Pashë Qypryliut, nga Roshniku i Beratit, në Jerusalem ishte guvernator një kushëri i beratasit, Mehmet Pashë Qypryliu. Ai ndenji në këtë post për 6 vjet, aq sa qëndroi në krye të Perandorisë kushëriri i tij në Stamboll. Nuk mbahet mend për ndonjë gjë të madhe. Kronikat e kohës mjaftojnë të thonë se ishte “një qeveritar i mirë”.

 

Shqiptarët përballë sionizmit

 

Gjatë Luftës së Parë Botërore, ngritja e një shteti izraelit në Palestinë tashmë ishte objektiv i ngulitur i anglezëve. Thuhet se në radhët e trupave osmane, që luftuan kundër britanikëve, kishte afër 4 mijë ushtarë shqiptarë. Qendra e ofensivës angleze në 1917 ishin pozicionet e divizonit që komandohej nga shqiptari Esat Pasha, vëlla i vezirit të madh Izet Pasha. Përballë gjeneralit shqiptar ishte i famshmi Alenby. Divizioni i Esatit i shpëtoi për mrekulli disa sulmeve të egra të anglezëve dhe më pas zhvilloi shumë beteja të suksesshme rreth e rrotull Jerusalemit. Edhe pas pushtimit të Jerusalemit, shqiptari kokëfortë vazhdoi të rezistonte në një fortesë në qytetin al-Salt, porse aty u plagos rëndë dhe kështu mori fund rezistenca e tij. Në 1920, pushtimi anglez i Palestinës u legalizua krejtësisht dhe përpjekjet për të themeluar shtetin e Sionit nisën të bëhen edhe më konkrete. Kur nisi lëvizja e armatosur kundër Izraelit në 1948, shumë nga shqiptarët e vjetër ishin përkrah arabëve. Shumë prej atyre që ishin vendosur këtu në kohën e Ibrahim pashës u vendosën në Palestinën Perëndimore. Me ngjarjet e 1967, pra me pushtimin e Rripit të Gazës dhe të territoreve të tjera palestineze, shumë familje al-Arnauti emigruan në Jordani, porse shumë të tjera vazhdojnë të jetojnë në Palestinën e gjakosur nga bombat.

  

--------------------

Faktet që janë përdorur në këtë shkrim janë marrë nga studimi i dr. Muhamed Mufakut, “Shqiptarët në botën arabe”, Rilindja, Prishtinë 1990.   

Shkrimin për botim në Trepca.net e dërgoi më 21 tetor 2003 , z. Çerçiz Loloçi.