|  KOMENTE  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Trillimi i radhës: Skënderbeu "mbret"

14 tetor 2003 / TN

Dr. Aurel PLASARI

Skënderbeu "mbret" është një përfytyrim që ka ekzistuar në traditën popullore shqiptare, së paku qysh kur na mësonin në fillore vargjet: "Mbre'n e Shqipërisë/ Skënderbenë me nam...". Në një variant të tillë popullor fjala "mbret" ka, padyshim, një kuptim mjaft më të zgjeruar se ai i së drejtës shtetërore karakteristike për Kohën e Mesme, si dhe për atë moderne. Por që variante të tilla popullore të kalojnë edhe në shkencën e historisë i pengon një kufi, i cili është i domosdoshëm për të veçuar historinë nga miti, për të ndaluar mbathjen e historiografisë me legjenda.

Statusi juridik i Komandantit të Lidhjes së Lezhës (Gjergj Kastriotit, Skënderbeut) si dhe marrëdhëniet e tij me Shtetin e Papëve, që ishte shteti më i rëndësishëm i kohës së tij, me Mbretërinë Hungare, Mbretërinë e Aragonit (posaçërisht mbretin Alfons dhe, mandej, Ferrante), Republikën e Venedikut dhe Senatin e saj, Dukatin e Milanos etj. janë tanimë të dëshmuara gjerësisht nga burime tregimtare, si dhe dokumente arkivore. Në një gjendje të këtilltë të  realitetit të fakteve, që del prej këtyre burimeve, informacioni i dhënë dhe i përsëritur kohën e fundit nga disa media të shkruara shqiptare (i riprodhuar tanimë edhe në site të internetit): "Vatikani zbulon vulën mbretërore të Skënderbeut" nuk mund mos të tërheqë vëmendjen. Për më shumë, kur një informacion i tillë paraprihet nga mbititulli "Arkivi Sekret i Vatikanit nxjerr në dritë mandatin që shpall mbret Skënderbeun" apo vijohet nga nëntitulli "Mandati është i shkruar në pergamen, ku janë varur dy vula origjinale shtetërore: njëra është vula shtetërore e Skënderbeut dhe tjetra e noterit Johannes Borcius de Grillis".

Pra, së rishti Arkivi "sekret" i Vatikanit, si në rastin e "zbulimit" të të quajturit "dorëshkrim shqip i vitit 1210 i Theodor Shkodranit", që ende nuk u nxor në dritë. Madje së rishti një dokument "i shkruar në pergamenë", pikë për pikë si ai i Theodorit nga Shkodra. Bëhet e nevojshme, në një gjendje të tillë, të kujtohet se Arkivi i quajtur "sekret" i Vatikanit (Archivio Segreto Vaticano), sa i përket dokumentacionit mbi Arbërinë e epokës skënderbeiane, nuk përbën ndonjë "sekret" të madh, sikurse lihet të kuptohet. Nga ana tjetër, nuk është serioze që me emrin e tij të sugjestionohet me të tepërt lexuesi.

Arkivi në fjalë quhet "i hapur për    konsultim" prej kohës së papës Luan III dhe i riorganizuar disa here më vonë. Në ditën e sotme (fund i shkurtit 2003) aty lejohet konsultimi deri në gjithë papnimin e Benediktit XV (22 janar 1922), ndërsa për disa fonde të tjera, "të nunciaturave", deri më 1939. Fondet e tij kryesore, në të cilat ndodhen edhe një shumicë e madhe dokumentesh që kanë lidhje me historinë tonë, janë Regjistrat Vatikanë, Regjistrat Lateranas, përmbledhjet "Rationes Camerae", Arkivi Koncistorial etj., të përshkruara përimtisht në skedarin "Garampi".Ky është një skedar monumental, fryt i nismës së arkivistit Giuseppe Garampi kur ishte prefekt i Arkivit Sekret të Vatikanit në vitet 1751#8209;1752, që përbën ende sot të vetmin Tregues të Përgjithshëm simbas emrave dhe lëndëve të dokumentacionit të Arkivit në fjalë deri thuajse në gjithë shek. XVIII.

Për dokumentet që lidhen me Arbërinë dhe me Skënderbeun, këtë arkiv "sekret" e kanë kaluar për duarsh shumë hulumtues të huaj, si Raynaldi, vijues i Baronius#8209;it, që edhe botoi një shumicë dokumentesh prej këtij arkivi në veprën shumëvëllimëshe Vjetarët kishtarë (vëll. XIX dhe XX, Colonniae Agrippinae 1694); Wadding, që po ashtu i botoi në Vjetarët e të Vegjëlve ose Urdhrit të tretë (vëll. XI;XIII, Romae 1734;1735); Farlati për veprën e tij Iliriku i Shenjtë (vëll. VII, Venetiae 1871) etj.

Dokumente të epokës në fjalë, përfshi edhe asish që lidhen me Arbërinë dhe Skënderbeun, nxorën e botuan edhe August Theiner në Monumente të Vjetra që ilustrojnë Historinë e Hungarisë së Shenjtë (vëll. I;II, Romae 1859#8209;1860) dhe Monumente të Vjetra që ilustrojnë Historinë e Sllavëve të Jugut (vëll. I dhe II, Romae 1860#8209;1863), Makušev në Monumente Historike të Sllavëve të Jugut (vëll. I Warsawa 1874; vëll. II Beograd 1882), historiani i papëve Ludwig von Pastor në veprën e vet madhore Histori e papëve (vëll. I#8209;II, Freiburg im Breigau 1901), treshja Thallóczy & Jirecek & Sufflay në Akte dhe Diploma që ilustrojnë Çështje të Arbërisë mesjetare (vëll. I#8209;II, Vidobonae 1913, 1918), Jorga në disa pjesë të vëllimeve Shënime dhe fragmente për t'i shërbyer historisë së kryqëzatave në shek. XV (Paris#8209;Bucarest 1899#8209;1915), Cordignano & Valentini në Sprovë e një Regesti historik (Scutari 1937), Jovan Radonic në Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Arbëria e shek. XV (Beograd 1942) etj.

Jo të gjithë i volën këto burime në vend, d.m.th. në Arkivin e Vatikanit, por i shfrytëzuan në mënyrë të tërthortë: burim mbas burimi, ndër ta edhe emra autoritarë, si Farlati, Šyfflay, Radonic etj. Sa përket drejtpërsëdrejti fondet për Arbërinë e kohës së Skënderbeut dhe vetë Skënderbeun, në shek. XX atë e kanë hulumtuar dhe rihulumtuar studiues në zë, si Giuseppe Valentini, Matteo Sciambra, Ignazio Parrino etj. Prej punës së zellshme të të treve rezultuan, për shembull, studimi i rëndësishëm Arbëria dhe Skënderbeu në planin e përgjigjshëm të kryqëzatës së Kalikstit II (Grottaferrata 1967) dhe vepra e rëndësishme "Liber Brebium" i Kaliksit III. Kryqëzata, Arbëria dhe Skënderbeu (Palermo 1968). Fryt i punës së tyre në këtë arkiv, i nxjerrë në krye nga Parrino#8209;ja, ishte e dhe vëll. I i përmbledhjes me dokumente Akte të Arbërisë Vatikane (Roma 1968).

Kjo nuk do të thotë se Arkivi (Sekret) i Vatikanit është një gurrë e shterur për hulumtuesit. Përkundrazi, ai mbetet ende një minierë e hulumtuar vetëm përcipë, prej së cilës mund të priten oseçast befasime. Por pikërisht prej kësaj gjendjeje nuk kemi të drejtë që prirjen e publikut shqiptar për të pritur "befasimet" ta shpërdorojmë një e dy me "zbulime" dokumentesh të zbuluara, me manipulimin e tyre, qoftë edhe me premtime për nxjerrjen dikur në dritë të një dokumenti që dikush e paskësh zbuluar prej vitesh, por nuk ia jep ende publikut. Vjen një ditë dhe shpërdorimi kësisoj i pritjes së publikut çon në një dukuri të njohur, që quhet "zhgënjim i pritjes", e cila bën që atëherë edhe zbulimet e vërteta të mos besohen, të refuzohen. Edhe dokumenti me të cilin mëtohet se "Vatikani zbulon vulën mbretërore të Skënderbeut", apo "Arkivi Sekret i Vatikanit nxjerr në dritë mandatin që shpall mbret Skënderbeun" etj., është një dokument i zbuluar prej kohësh, i lexuar, madje edhe i botuar. Dallimi thelbësor mes përmbajtjes së tij të njohur dhe mëtimit të sotëm është se në të nuk përmendet në asnjë vend titulli "mbret" për Skënderbeun dhe as lihet të nënkuptohet ndonjë titull i tillë, sikurse u shërbehet sot ky dokument lexuesve.

Që është fjala për një "zbulim tanimë të zbuluar" del edhe prej pohimit tjetër: "Përmbyset një nga datimet e nxjerra gabim nga studiuesit shqiptarë. Me zbulimin e mandatit të Skënderbeut nga Arkivat Sekrete të Vatikanit hidhet poshtë datë e shkruar deri më tani për këtë dokument. Viti 1463 vënë nga studiuesit shqiptarë nuk vlen më. Kjo datë thuhet se është vendosur pa e pasur në dorë dokumentin, as origjinalin, as kopjen. Ndaj argumentohet gabim ky datim". Ky pohim në gjuhën profesionale quhet thjesht mashtrim. Këtë dokument e ka kaluar përduarsh, në origjinal, për shembull Lorenzo Tacchella, gjatë punës së tij në fondet e Arkivit Sekret të Vatikanit. Në rastin e Tacchella#8209;s jo vetëm nuk bëhet fjalë për ndonjë "studiues shqiptar", por për një specialist që ka kaluar për duarsh pikërisht origjinalin e dokumentit, që ndohet në Dollapin XXXIX, fondi Diversa Cameralia i Dhomës Apostullore, 30, fl. 134 recto#8209;verso. Madje Tacchella ka dhënë edhe një fotografi të këtij dokumenti në fac simile, prej së cilës po e riprodhoj këtu për lexuesin kureshtar, në librin Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe papët e Romës në shek. XV (Verona 1987).

Tacchella, i cili e ka lexuar dokumentin korrektisht, e ka shoqëruar edhe me këtë shënim: "Më 29 tetor 1463, si ka marrë relacionin prej Martin Muzakës, ambasador i tij pranë Piut II, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, nga Rodoni në vendin e Shën Mërisë, në prani të Pal Engjëllit [arkipeshkëv, A.P.] të Durrësit dhe të rajonit ilir, të Pjetër Dukës abat i S. Alessandros [Shën Llezhdrit, a.p.] të Mullirit [?] në dioqezën e Arbanit në Arbëri, me Vlashin [Biagio] prior i domenikanëve të Kuvendit të Shkodrës orator dhe nunc apostullor në Arbëri, në prani edhe dëshmitarësh të përshtatshëm, i jep Martin Muzakës mandatin si prokurator i tiji i posaçëm, për të vajtur te Papa dhe në Kolegjin e Kardinajve të mbledhur në koncistor dhe për të trajtuar çdo çështje në lidhje me luftën kundër turqve" (f. 56) . Kjo është, në të vërtetë, dhe asgjë më shumë përmbajtja e dokumentit. Sikurse mund të verifikohet edhe në fac simile, në të nuk gjendet askund fjala "mbret", as për Skënderbeun, as për tjetër kënd, përpos emërtimit të tij "dux", d.m.th këtu "prijës".

Fjalia e përkthyer tandenciozisht në këtë tekst, mbi të cilën edhe është ndërtuar trillimi, ka të bëjë jo me Skënderbeun por me noterin që ka hartuar aktin: "Unë, Johannes Borcius de Grillis, prift i ipeshkvisë së Durrësit, notar publik me urdhër dhe autoritet të mbretit, firmos të gjitha këto dhe secilën". Pikësëpari termi "mbret" ("rex", "regii" etj.), si është dhënë prej mëtuesve të "zbulimit" të tanishëm, nuk lexohet në fjalinë në origjinal. Nëse interpretohet ashtu ndonjë nga trajtat e paradigmës së foljes lat. imperare, që mund të shihet në origjinal, do të ishte shpërdorim, duke qenë se imperare do të thotë thjesht "urdhëroj", "porosis": imperare naves = urdhëroj të gatiten anijet; imperare pecuniam = vendos taksa; imperare obsides = urdhëroj të jepen pengje; imperare arma = vë taksë armësh; imperare equites = vë taksë kuajsh; imperare exercitum = mobilizoj ushtarë; madje imperare arvis = lavroj tokën etj.

Por, edhe sikur të pranohej për një çast përkthimi "me mbret" i kësaj fjalie, kjo nuk do të lidhej me Skenderbeun. Të bësh një lidhje të tillë, do të thotë të dëshmosh sheshit padije jo vetëm filologjike, por edhe historike, edhe juridike. Sepse për kohën dhe rrethanat në fjalë dihet që Durrësi si qytet ishte zotërim i Republikës së Venedikut, e ndërtuar për t'u mbrojtur nga toka, në të cilën tërhiqej në rrethana të skajshme. Po e përmend vetëm rrëshqimthi këtu padijen e mëtuesve të "zbulimit", ose të gazetarëve të informacionit, që shkruajnë: "Ishte zgjedhur Rodoni, në jug të Shqipërisë, për të nënshkruar mandatin e mbretit...". Si "në jug" të Shqipërisë?!) Të shpallurit mbret, në kohën për të cilën bëhet fjalë, parakuptonte procedura të ndërlikuara, ceremoni të posaçme dhe, përkatësisht, dokumentacione të shtjelluara.

Në variantin e tij, të "përfoljes" për gjasën e të shpallurit mbret të Gjergj Kastriotit në rrethanat e fillimit të kryqëzatës së vitit 1463, Barleti që ishte bashkëkohës i heroit ka dëshmuar se i njihte sak këto punë, kur ka shkruar në Historinë e tij se "qarkullonte fjala" që papa Piu II, me fillimin e kryqëzatës së përgatititur prej tij, do të zbriste për të çuar meshë në katedralen e Durrësit, ku do të shuguronte kardinal ipeshkvin e Durrësit Pal Engjëlli, ndërsa Skënderbeun do ta shpallte "Mbret të arbërve dhe epirotëve". (Ja edhe për ata që e duan në origjinal: "Circumferebatur iam ubuque Pium Pontifice maximo contractis undique viribus et copiis omnium christianorum in unum coactis exppediem advesus Ottomanum egressurum, qui ut primum in Epirum et Albaniam trajecisset in urbe Dyrrachina post rem divinam factum Paulum Angelum ejusdem urbis archiepiscopum de quo supius mentionem fecimus, in culmine praesulatus, et secundam a summo praesulo et Pontifice maximo dignitatem, quam nunc Cardinalatum appellant, insignire atque sublimare, Scanderbegum vero in regem Albanorum et Epirotarum declarare...", Barletius: Historia, XI, 138 verso.)

E kanë përsëritur ose përforcuar Barletin për këtë të dhënë edhe autorë të tjerë, si Lavardin#8209;i (Histoire, 445). Hopf#8209;i, nga ana a tij, ka mëtuar se ishte Piu II që i kishte premtuar Skënderbeut t'i jepte titullin "mbret" (Griechenland, LXXXV, 155). Zinkeisen#8209;i gjithashtu ka pohuar që Papa t'i kishte premtuar Skënderbeut personalisht, qysh më 1460#8209;n, se po të vinte ai vetë në Arbëri në krye të kryqëzatës, do ta kurorëzonte atë "Mbret të Epirit, Maqedonisë dhe gjithë Romanisë [Rumelisë]", si dhe do t'i jepte komandën e ushtrisë që do të nisej për të çliruar Europën nga "të pafetë"  (Geschichte, II, 137).

Që në këtë mes të bëhej fjalë për "premtime", kjo mund të nxirret edhe nga Historia e dokumentuar e Venedikut e Romanin#8209;it: "Në të njëjtën  kohë [1463] Skënderbeu, i mikluar prej gatitjesh të mëdha të Papës dhe të venedikasve dhe, si mori disa ndihma prej këtyreve të fundit, kishte prishur paqen me Mehmetin" (Storia, IV, 322). Por edhe në Vjetarët e Raguzës flitet, pak a shumë, për diçka të tillë: "Si vdiq mandej Kaliksti IV [gabim, lexo III, A.P.] pricërit e sipërthënë të lutur prej Piut II vendosën t'i qëndronin vendimit të parë. Komandant i përgjithshëm i kësaj lufte të shenjtë duhej të ishte Duka i Burgundjes, ndërsa flamurmbajtës Gjergj Kastrioti" (Luccari: Annali, 187).

Edhe vetë Barleti, duke folur për prishjen e paqes me osmanët në vitin 1462 nga ana e Skënderbeut në kontekstin e përgatitjes së kryqëzatës kundërosmane të Piut II, lë të kuptohet që mbi Skënderbeun të kenë ndikuar edhe premtime nga ana e Papatit. Por, ndonëse në të shumtat e rasteve panagjerist i heroit, Barleti në këtë pikë edhe për mundësinë e një shpalljeje të tillë në të ardhmen shprehej mjaft përmbajtshëm se "qarkullonte fjala" ("circumferebatur"). Ai ka formuluar kështu një variant që, me sa shihet, mbetet ende në fuqi duke qenë ky maksimumi i informacionit që mund të jepet deri më sot mbi mundësinë e të shpallurit "mbret" ("in regem") të Skënderbeut në kontekstin e fillimit të kryqëzatës së vitit 1463

Sikurse dihet historikisht, në verën e vitit 1464 papa Piu II delte në Akonë, asikohe port i Shtetit Papnor, për t'u vënë në krye të nisjes të "kryqëzatës" me flotën që do të mblidhej aty dhe do të lundronte për Raguzë, ku duhej të bëhej takimi me mbretin e Hungarisë dhe me Skënderbeun dhe ushtritë e tyre përkatëse (Pastor: Geschichte, II, 674). Flota, në të vërtetë nuk u mblodh kurrë. Qe e gjitha një aventurë që përfundoi në mënyrë të trishtme. Papa vetë vdiq aty, në portin e Ankonës. Së toku me të, si thuhet, vdiq edhe kryqëzata e tij por, njëherësh, edhe ëndrra për shpalljen e Skënderbeut "mbret" dhe Pal Engjëllit "kardinal". Ky është kufiri që e pengon variantin popullor të Skënderbeut "mbret" të kalojë edhe në shkencën e historisë duke e veçuar kështu legjendën nga historia.

Në fund një thirrje: të gjitha ata që mund të kenë për duarsh dokumente në të cilat Skënderbeu të rezultojë i shpallur "mbret" apo "perandor" apo "papë" etj., as ka mundësi t'i nxjerrin sheshit kësi dokumentesh, në vend që të "zhgënjejnë" oreçast pritjen e publikut për befasime të tilla me "arkiva sekrete"?    

Shkrimin për botim në Trepca.net e dërgoi më 12 tetor 2003 , z. Çerçiz Loloçi.