ESE

Kush ka frikë nga Danillo Kishi?

Bashkim SHEHU

1.

Danillo Kishi është një nga mësuesit e mi të mëdhenj, krahas Kafkës, Xhojsit, Kadaresë, dhe një konstelacioni shkrimtarësh hispano-amerikanë. Madje një gjë të tillë e ka vënë re kritika para se të bëhesha vetë i ndërgjegjshëm. Mund të them se edhe emrin e tij relativisht vonë e kam dëgjuar, aty nga 1981-shi, tek po bëheshin gati dhjetë vjet që shkruaja e botoja. Isha duke biseduar me një studiues kosovar dhe e pyeta cilin konsideronte shkrimtarin më të madh jugosllav të kohës. Ai më përmendi Danillo Kishin, dhe shtoi ndër të tjera: “është kafkian”. Gjë që ma nxiti kureshtjen.

Besoj që për lexuesin spanjoll tingëllon e çuditshme kjo mosnjohje e imja karshi një letërsie fqinje, si të thuash, ndërsa nga ana tjetër isha i familjarizuar me autorë të viseve dhe epokave sadokudo më të largëta. Duhet pasur parasysh se në periferinë ballkanase apo juglindore të Europës njohja e ndërsjelltë brendapërbrenda ka qenë dhe ende vazhdon të jetë mjaft parrokiale, e ndarë në hapësira kulturore kombëtare po aq të mbyllura ndërsjelltazi sa ishin të hapura e të përziera para se ato kombe të krijonin hapësirat përkatëse. Kjo dukuri ka qenë edhe më e theksuar, për arsye politike e ideologjike shtesë, në rastin e komunikimit apo moskomunikimit midis Shqipërisë së Hoxhës dhe Jugosllavisë së Titos.

Gjithësesi, afiniteti im me Danillo Kishin nuk ka të bëjë me fqinjërinë gjeografiko-kulturore, as me ndonjë “realizëm magjik ballkanas”, term që nuk i përgjigjet krijimatrisë së Kishit dhe që, veç asaj, mund të jetë i vlefshëm vetëm duke u çliruar nga konotacionet ekzotike ndaj bons sauvages të periferisë, të cilat sugjerojnë një analogji të gabuar. Por kjo çështje do të kërkonte një trajtesë më vete. Tani po mjaftohem të them se, ashtu sikurse autorët e tjerë që përmenda, Danillo Kishi është një nga mësuesit e mi të mëdhenj, edhe pse unë nuk jam më nxënës i askujt. E ky ambiguitet, pace Harold Bloom-it për atë ankthshmëri që na motivon të shkruajmë, është me të vërtetë i frikshëm.

2.

Nga kureshtja që më zgjuan fjalët e studiuesit kosovar, ia dola të gjeja veprën më të njohur të Danillo Kishit, “Një varr për Boris Davidoviçin”. Po nuk pashë ndonjë afëri me Kafkën. Dhe nuk më bëri ndonjë përshtypje të madhe, sado herë-herë tronditës me ngjarjet që rrëfeheshin. Asokohe, dhe për një kohë të gjatë më pas, shijet e mia letrare prireshin gati ekskluzivisht nga miti, onirizmi dhe introspeksioni. Edhe Borhesi madje, me përjashtim të disa teksteve të pakta, nuk më tërhiqte dhe aq. Dhe për të njëjtat arsye sikurse Danillo Kishi.

Le të ndalemi te kjo pikë. Danillo Kishi, në esenë e tij “Leksion i anatomisë”, thotë se Xhojsi përbën një nec plus ultra në letërsi, duke qenë se ka arritur në caqet e mbrame të subjektives. Ndërsa me Borhesin çelet një faqe e re, duke mënjanuar introspeksionin, me shtirjen karakteristike borhesiane të një teksti dituror, kinse po eksplorohen të vërteta metafizike, me një mënyrë të rrëfyeri që shtjellohet në fillin e ngushtë, pothuaj të paperceptueshëm, ndërmjet reales dhe irreales, apo më mirë ndërmjet letërsisë dhe joletërsisë, me lojën e ndërkëmbimit të vijueshëm të tyre, gjë që pikërisht na shpie te thelbi i asaj çka është letërsi, një aura që mbetet e pathënshme, sado e ngërthyer në rrjedhë të fjalëve.

Me këtë, përsëri duket se Borhesi, mbas Xhojsit dhe në të kundërtën e Xhojsit, ka arritur në një limit, në një nec plus ultra të letërsisë. Danillo Kishi e përvetëson prosedenë e Borhesit, porse nëpërmjet një inversioni. Në vend të ideve të sferës mistiko-metafizike, lënda e tij është ajo e fakteve jetësore, e historisë në të cilën jemi të zhytur dita-ditës. Edhe këtu, në këtë mpleksje të fiktives me realitetin të cilën do ta quanim faktive, kemi ndërkëmbimin e vijueshëm të letërsisë dhe joletërsisë, dhe atë aura që mbetet e pathënshme, sado e ndjeshme përtej tablosë së ngjarjeve dhe peripecive të pafundme të ekzistencës sonë. Dhe ndonëse në vështrim të parë të shkruarit e Kishit ngjan si diçka e thatë dhe e dystë, poetika është e gjithëpranishme aty, midis rreptësisë faktologjike, e stërpikur mjeshtërisht me anë të tropeve sado të rralla e të thjeshta, por të befasishme, dhe sidomos nëpërmjet vezullimeve të çuditshme që shkreptijnë nga përplasja e vetë fakteve apo faktoideve.1

Por do të më duhej shumë kohë për t’i zbuluar të gjitha këto, si te Borhesi, edhe te Kishi, gjithë duke e zbuluar një shije të tillë tek vetvetja. Aty ku e lashë pak më parë, gjendesha në momentin e leximit fillestar jo aq magjepsës të Danillo Kishit, në vitin e largët 1981. Isha në Itali, me bursë njëmujore në Universitetin e Perugia-s për të Huajt, bashkë me një mikun tim shqiptar, të dashuruar po aq sa unë me letërsinë. Si e mbarova së lexuari “Boris Davidoviçin”, e mori ai, dhe e përpiu me një frymë, ndoshta për shkak të asaj prirjeje të përçudshme e ndonjëherë të papërballueshme që kemi ne njerëzit për t’iu lëshuar frikës dhe delirit të persekutimit, ndoshta nga një shpresë e marrëzishme që do të mund të mësohemi me to. Vërtet, miku im do të më thoshte se duke lexuar “Boris Davidoviçin” i kishte hyrë në shpirt deliri i persekutimit. Ishin kohë të errëta për Shqipërinë, kushdo mund të shndërrohej në personazh të atij libri.

Dhe, vërtet, pa kaluar viti, unë u shndërrova në një të tillë, duke u vërvitur në ato koordinata të skëterrshme që përshkruan Danillo Kishi, përfshi edhe akuzën e kontakteve agjenturore me zbulime të huaja pikërisht në Univeristetin për të Huajt në Itali, madje edhe miku im u shndërrua në një personazh të tillë, teksa e thirrën dhe e muarën në pyetje për mua, po nuk më tradhtoi. Ishte reale apo irreale akuza për kontakte agjenturore, kjo nuk kishte rëndësi. Krejt hetuesia ime ishte si perifrazim i librit të lartpërmendur, duke u shndërruar fiksioni në realitet dhe realiteti në fiksion.

Megjithatë, afëria ime e mëvonshme ndaj Danillo Kishit nuk se shpjegohet thjesht me hetuesinë dhe burgun. Te Danillo Kishi arrita nëpërmjet shtigjesh më të koklavitura, ku hetuesia dhe burgu shfaqen e zhduken, zhduken e shfaqen, ashtu si realiteti në kohën që lexojmë, ose shkruajmë.

3. 

Kur u botua në Jugosllavi “Një varr për Boris Davidoviçin”, kundër autorit u ngrit stuhia e një fushate denigruese e shpifëse, me artikuj, me intervista, madje edhe me libra të tërë. Danillo Kishi goditej për mungesë talenti e fantazie dhe, çka ishte më e rënda, lapidohej moralisht për mëkatin vdekësor që mund të kryejë një shkrimtar, plagjiaturën, po fushata padyshim kishte edhe motivime politike, sado të shprehura në surdinë, nga druajtja mos i jepnin dashur padashur, bashkë me gjëmbat, kurorën e disidentit, dhe sidomos për një arsye tjetër, që buronte pikërisht nga themelet e ngrehinës demagogjike të komunizmit jugosllav. Në librin e Kishit janë plazmuar me një satirë therëse krimet e stalinizmit e të Kominternit, pikërisht ato lloj krimesh për të cilat Beogradi zyrtar grosso modo e denonconte Bashkimin Sovjetik të Stalinit, si dhe Shqipërinë e Hoxhës. Dhe diskuri i legjitimitetit të titizmit mbështetej ndër të tjera në distancimin nga Stalini, në ngjizjen e atij hibridi që shumëkush në Perëndim do ta shihte si socializëm me fytyrë njerëzore.

Por, ashtu si Sfinksi, përveç fytyrës njerëzore ky hibrid kishte kthetrat. Siç thonë Ágnes Heller dhe Ferenc Féher në esenë “Fundi i komunizmit”, herezitë e ndryshme ndaj Moskës u referoheshin në kritikën e tyre herë-herë traditave libertare të modernitetit, po me të mbaruar ky ritual kritik binin ose në ripërtypje të ortodoksisë moskovite, ose në riciklimin e saj në forma të paktën po aq liberticide e reaksionare. Kështu ndodhte, fjala vjen, me maoizmin. Kështu ndodhi edhe me komunizmin jugosllav, në fillimet e tij, në momentet epike të shkëputjes nga Moska, dhe gjithashtu dekada më vonë, madje edhe me njerëz nga grupi “Praxis” i “marksizmit humanist”, kur qendra e ortodoksisë u zhduk.

Nuk është rastësi që intelektualët organikë të cilët damkosnin Danillo Kishin dikur dhe disa nga korifejtë e nacionalizmit të sotëm serbomadh janë të njëjtët persona. Sidoqoftë, në kohën e fushatës kundër Danillo Kishit ortodoksia staliniste edhe mund të kritikohej, por, siç thotë Kolakowski lidhur me kontekstin polak të përdorimit të tankeve kundër “klasës sunduese” më 1956-n, mund të kritikohej vetëm kur e kërkonte regjimi dhe në mënyrën që e kërkonte regjimi. Letërsia, edhe nëse e shkruar në një regjistër faktologjik, pa ambiguitete hapësinore e kohore, për aq sa është letërsi bën fjalë edhe mbi diçka tjetër. Prandaj dhe Danillo Kishi ishte aq i frikshëm.

Gjithësesi, Danillo Kishi nuk ka qenë shkrimtar i angazhuar, madje e hidhte poshtë idenë e angazhimit, jo vetëm në kuptimin leninist, po edhe në atë sartrian. Madje, në “Homo poeticus”, ai thotë se arti, pra edhe arti i fjalës, tekefundit është lojë e invencionit të formave. Ndërkaq, po në “Homo poeticus”, ai thotë se qëllimi i artit të fjalës është kërkimi i së vërtetës. Tani, si mund t’i pajtojmë këto dy principe? Ndoshta nuk mund të pajtohen, dhe ndoshta letërsia është një tension i të dyjave. Edhe nëpërmjet kësaj pazgjidhshmërie e gjej veten të afërt me Danillo Kishin.

4.

Mjaft libra të Danillo Kishit janë botuar në një sërë gjuhësh në vende të ndryshme të botës, përfshi edhe Spanjën. Megjithatë, për mendimin tim, ai nuk gëzon prestigjin e merituar si një nga shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë. Dhe mendoj se në Spanjë kjo ndodh për dy arsyet e mëposhtme, por që mund të ajgëtohen edhe nga sa u tha më sipër.

Së pari, kjo ka të bëjë me mungesën e njohjes së Europës Lindore, apo më saktë me mosdëshirën për ta njohur, mosdëshirë që lidhet me specifikën e historisë së vonë spanjolle, të një shoqërie që ngërthen në imagjinarin e saj, veçanërisht të bartur nga intelektualët, fantazmën e një Lufte Civile të përgjakshme e me një ndarje manikeiste, si dhe kujtesën e gjallë të një diktature dhjetravjeçare që e pasoi, me një simbologji të ekstremit të djathtë. Më duket, në këtë kuptim, tepër simptomatike deklarata e një shkrimatri spanjoll me emër, në kohën e botimit të “Arkipelagut Gulag” më 1973, teksa Franko dhe diktatura e tij ishin gjallë jo thjesht në kujtesën kolektive.

Sipas këtij shkrimtari të nderuar, emrin e të cilit nuk po dua ta përmend, gulagu ishte i përligjur qoftë dhe vetëm për shkak të ekzistencës së një individi si Aleksandër Sollzhenicini, dhe i vetmi qortim që mund t’i bëhej gulagut ishte se duhej të tregohej edhe më efikas. Ndërkaq, sistemi që kishte nevojë për atë makinë vdekjeje është shembur e diskredituar kudo në Europë, duke qenë se doli i papranueshëm jo për një apo disa individë, po për popujt që pretendonte se i përfaqësonte. Dhe pakkush, qoftë dhe nga pozitat e snobizmit intelektual perëndimor, mund të gjejë ndonjë fjalë për ta mbrojtur. Po duket se nuk janë aq të paktë ata që e kanë të vështirë të rishikojnë mitologjinë politike që i ka frymëzuar në një pjesë të madhe të jetës së tyre. Dhe, me sa kam vënë re, në Spanjë është mjaft e përhapur prirja për t’i bishtnuar këtij kapitulli të historisë së gjysmës së kontinentit tonë. Arsyeja e dytë, më e përgjithshme për sa thashë mbi fatin e krijimtarisë së Danillo Kishit në Spanjë, lidhet me gjendjen aktuale, post-diktatoriale të kësaj shoqërie.

Ka një frivolizim të qëndrimit ndaj letërsisë, gjë që haset pak a shumë kudo në Perëndim, po që në Spanjë është më e theksuar ndoshta për atë që thotë Huan Gojtisolo: nuevos ricos, nuevos libres, nuevos europeos. Kjo përfton një atmosferë hedonizmi sipërfaqësor, ku letërsia dhe artet konsumohen kryesisht në funksion të argëtimit të çastit. E librat e Danillo Kishit nuk e kënaqin dot këtë nevojë. Përveç që të bëjnë të vrasësh mendjen, paraqesin disa nga aspektet më të zymta të jetës. Vërtet, konsumohen çdo ditë dhe parreshtur tonelata librash e legjione filmash me katarakte gjaku, me konflagracione planetare, me gjithëfarë përbindshash antropomorfë e zoomorfë, por kjo nuk ngjall kurrëfarë frike, përkundrazi, janë shumë relaksuese. Ndërsa të këqiat e shpalosura në librat e Danillo Kishit, sado të kursyera për nga makabriteti, nuk janë të dëshirueshme për konsumin letrar të ditëve dhe netëve tona. Edhe në këtë kuptim, arti i tij i fjalës është i frikshëm.

Barcelonë, tetor 2002

Dërguar më 29 shtator 2003, nga Çerçiz Loloçi  (Tiranë)

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.