Koncepti për "tjetrin" në kulturën tradicionale shqiptare

DR. SHABAN SINANI

 

Trajtesa do të jetë e ndërtuar në dy pjesë. Fillimisht do të paraqiten vlerësimet më të rëndësishme gjeokulturore për qytetërimin shqiptar, si "tjetri" në raportet ndërkombëtare. Tërhiqet vëmendja në faktin se bota shqiptare, qoftë në vështrimet klasike (atlantiste, Makinder), qoftë në ato moderne (neoatlantiste-Hantington); qoftë në pikpamjen perëndimore ("doktrina Monro"), qoftë në atë lindore (L. Gulilev, A. Dugin), rezulton në pikëtakimin ("zonat e kontaktit") e hartave të qytetërimeve të mëdha, me prirje për të sunduar botën.

 

Në pjesën e dytë do të vihen në pah fakte që provojnë se kultura tradicionale shqiptare nuk e ka vuajtur komleksin e njësimit me të nënvlershmen dhe as të mbivlershmen, duke treguar shkallën e saj të hapjes e të identifikimit, si dhe përvojën e konvergjencës së qytetërimeve përkundër rreziqeve fiktivë që predikohen për konfliktin e pashmangshëm të tyre ("Clash of civilisation", "The West and the Rest"). Për lehtësi komunikimi këto fakte do të përzgjidhen kryesisht nga eposi shqiptar dhe analogjikisht nga epopeja kombëtare perse "Shah-Name".  

 

Kultura tradicionale vendëse tregon se koncepti shqiptar për "tjetrin" nuk është armiqësor, siç ndodh rëndom ndër popujt e zonave të nxehta, siç është edhe Ballkani. "Tjetri" në këtë kulturë nuk është detyrimisht "kundërshtari".

 

Zakonisht "tjetri" në shtresat më të hershme të kulturës shqiptare është një "i ndryshëm nga vetja". Nëse është dalluar "tjetri", kjo ka qenë më shumë një nevojë vetë-identifikimi. Lahutari i këngëve legjendare thotë se kreshniku u foli shokëve "në gjuhë të vet", thjesht për të konstatuar se ishte ndryshe, ishte një "alter", pa kurrfarë konotacioni ndaj atij që nuk ishte "i vet". Kjo është një dukuri e rrallë në mendësinë ballkanike. Heronjtë kulturorë të botës shqiptare dashurojnë Jevreninë e bukur (vajzën hebreje, siç e thotë emri), Llatinkën e bardhë (vashën romake, latine, po sipas emrit), çikën e Çesarit (kajzerit, mbretit) Beg-zaden e bardhë (vajzën beglereshë prej turqishtes dhe beglereshë prej persishtes).

  

Këta heronj pinë verë me shakuj si të krishterë mëkatarë dhe falin pesë vaktet si muslimanë të denjë. Ata vishen magjarisht (si hungarezët) dhe flasin arabisht. Aty del jelini (heleni, greku) dhe aty më tej del gumani. Kreshnikët shqiptarë adhurojnë Tanushën e bukur, që është bijë "krajli të Shkjenisë", dhe thonë për të se "gja ma t`bukur n`kët` dynja nuk kish". Kur bardi shqiptar këndon për bukurinë e Tanushës, those se e ka parë vetë me sy, "kur kem`pasë besë me krajli", që do të thotë "kur kemi pasë paqe me sllavët". "Tjetri" në traditën shqiptare është aleat (si në ciklin e betejës së Fushë-Kosovës), vëllamë, mik për orë të ligë.

 

Edhe atëherë kur "tjetri" është armiku, antagonisti, siç mund të konkludohet duke parë raportet me serbët, ata janë antagonistë që nuk bien poshtë as nga trimëria dhe bëmat, as nga pronat dhe sarajet. Në këtë trajtesë "tjetri" shtrohet çështja se popujt nuk mund t`i zgjedhin fqinjët dhe as prurjet apo ndikimet. Por mund të zgjedhin të jetojnë mes tyre në marrdhënie protagonizmi apo antagonizmi. Kultura tradicionale shqiptare provon se antagonizmi, edhe kur shfaqet në historinë politike, nuk ka qenë zgjedhje e shqiptarëve, aq më pak rrjedhim i mospajtimit të vlerave të qytetërimit.

 

Një prej bagazheve më të rëndë të Ballkanit është barazimi i "tjetrit" me kundërshtarin. Ky sindrom diku-diku ka marrë formën e etnofobisë. Moëdurimi ndaj "tjetrit", pavarësisht prej burimit, për shkak të ndryshimit etnik, fetar apo kulturor, ka krijuar probleme delikate në të shkuarën dhe sot. Ka qenë një prej dëshmive të frymës së hapur të kulturës shqiptare distanca e saj ndaj angatonizmit dhe frymës së konfliktit.

  

Në epos ka trimërira të mëdha dhe marrëzira të mëdha, ka besnikëri të mëdha dhe tradhëti të mëdha. Në epos ka edhe urrejtje dhe konflikte të mëdha. Por këto konflikte nuk burojnë nga karakteri i qytetërimit, po nga rrethanat e historisë. Në epos opozicioni "i vet - i huaj" që ishte i pranishëm edhe në kulturën antike greke (në formën "helenë-barbarë"), nuk shfaqet si thelb i konfliktit. Madje edhe në rastin e konfliktit bazë të eposit, që ka si frymë mbrojtjen e trojeve dhe të pasurisë nga hajdutët sllavë, antagonizmi nuk është gjenetik.

 

Edhe në eposin pers "Shah Name" kryekreshniku është një figurë madhështore e ardhur prej dy racash. Destani, bir i Samit, mëkëmbës i mbretit Minuçihr në krahinën e Zabulistenit, kërkon të martohet me të bukurën Rudabe, por babai nuk e do këtë krushqi, mbasi vasha është nga fisi i Dahakut, i cili i pati sjellë aq mjerime popullit të Iranit. Por kur astrologët paralajmërojnë, mbasi kanë shqyrtuar "tabelat e fatit", se nga martesa e Zalit me Rudabenë do të lindë një kreshnik që do t`i sjellë nder e lavdi Iranit, mbretërit japin pëlqimin e tyre. "Dashuria fiton mbi armiqësinë dhe jeta mposht vdekjen.

 

Nga martesa e Zalit me Rudabenë lind Rustemi, kryekreshniku i "Shah-Name-së" dhe epikës popullore iraniane", shkruan përkthyes i saj V. Buharaja: "U lind një fëmijë, o thuaj luan,/ Nga pamja si dielli, nga shtati vigan,/ Të gjithë u shtangën: "Dëgjo se ç`ka ngjarë! Fëmijë me trup fili, kjo kurrë s`qe parë!/ Plot nur buzëqeshi perri e Destanit,/ Se pa tek i biri lavdinë e Iranit".

 

Ashtu sikurse bota e vuajti nazifashizmin, ndonëse e pati lindur vetëm një pjesë të saj, ashtu mund të thuhet edhe për profecinë e përleshjes së qytetërimeve: nëse kjo do të ndodhë se fatalisht kulturat e vogla duhet të treten në të mëdhatë, por sepse ka interesa strategjike gjeokulturore që kërkojnë opozicione të denjë për epokën që jetojmë, për të përligjur konfliktet e shkaktuar nga të tjerë faktorë.

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.