OPINIONE

Mafia shqiptare - pro dhe kundër

23 shtator 2003 / Nga Ardian VEHBIU *   1. Keqkuptim leksikor apo liçensë poetike?   Pronari i restorantit ku ha drekën është nga Mali i Zi, ndërsa kuzhinieri nga Ekuadori; kafen e bën një vashëz nga Argjentina, ndërsa tryezat i pastrojnë dy meksikanë. Megjithatë askush nuk do ta vinte në dyshim që restoranti është italian. Jo sepse e ka të shpallur gjëkundi, as sepse dikur ka qenë pronë italianësh - arsyeja është shumë më e thjeshtë: gjellët që serviren janë tipike të kuzhinës italiane (ose të asaj që këtu në New York e quajmë kuzhinë italiane).

 

Po të zbatojmë të njëjtën mënyrë arsyetimi në analizën e zallahisë së mediave evropiane në lidhje me të ashtuquajturën "mafie shqiptare", i bie që kjo të jetë e specializuar në veprimtari kriminale tipike shqiptare, por të tilla nuk më rezulton të ketë. Përndryshe, kjo mafie quhet "shqiptare" sepse është e drejtuar a e përbërë kryesisht nga elemente me origjinë nga Shqipëria e nga trojet e tjera shqiptare në Ballkan. Më fjalë të tjera, sikur nesër një skuadër futbolli, ta zëmë "Lazio" e Romës, të dalë në fushë me nëntë lojtarë nigerianë, atëherë na jepet e drejta ta konsiderojmë "Lazion" një skuadër afrikane. Mirëpo e vërteta është se, me ose pa nigerianë në formacion, "Lazio" mbetet italiane për shumë arsye (është e regjistruar në Itali, ka luajtur dhe luan në kampionatin italian, etj.). Atëherë pse bubullijnë mediat në perëndim për mafien "shqiptare"? Pse qenka shqiptare kjo mafie?

 

Mos i shërben gjë Shqipërisë, apo ndonjë institucioni zyrtarisht shqiptar, apo çështjes shqiptare në përgjithësi? Natyrisht që jo: e ashtuquajtura mafie shqiptare ndjek interesat e veta, të cilat mund të reduktohen në orvatjet për t'u pasuruar në mënyrë të jashtëligjshme. Nuk ma merr mendja që mediave evropiane t'u bëhet shumë vonë për mafiet që janë aktive në truallin shqiptar. Shqetësimi i tyre është për trafikun e armëve në Zvicër, të drogës në Gjermani, të prostitutave e të klandestinëve në Itali. Madje mua më duket se kjo mafie identifikohet si e tillë në momentin që perceptohet të veprojë jashtë Shqipërisë.

 

Atëherë pse epiteti "shqiptare"? Ndoshta sepse jetojmë në një kohë kur epitetet etnike përdoren si shkurtore kategorizuese, të tipit folkloristik. Ndoshta sepse duke u kategorizuar kjo mafie si shqiptare, dukuria e krimit ekzorcizohet nga komuniteti vendës. Ndoshta sepse, nga përcaktimi i mafies si shqiptare, nuk është vështirë të kalohet në përcaktimin e shqiptarëve si mafiozë, dhe kjo nga njëra anë i ngushëllon të gjithë ata që nuk janë shqiptarë e nga ana tjetër krijon terrenin për kundërvënie e konflikte të tipit ndëretnik (racial). Në të njëjtën mënyrë, vënia e etiketave etnike të tipit mafia shqiptare, marijuana turke, prostituta moldave, etj., e katandis problemin në një tip situatë konfliktuoze karakteristike për strukturat narrative folklorike, ku personazhet (aktorët) identifikohen në bazë të një tipari unik.

 

Dihet se përballë kriminalitetit si të tillë, mikroborgjezia (ose shtresa e mesme) në vendet perëndimore e sheh veten dyfish të kërcënuar: frikësohet ngaqë një ditë kushdo mund të bëhet viktimë e një krimi ordiner, por edhe ngaqë nuk gjen dot në vetvete forcën morale të mjaftueshme për t'u konsideruar e imunizuar ndaj krimit. Në këtë kontekst, kriminalizimi i Tjetrit (konkretisht i shqiptarit) do parë edhe si një mekanizëm social anti-stres. Këtu në SHBA një lloj mekanizmi të tillë e quajnë "profiling", dhe shumë grupe që mbrojnë të drejtat qytetare ka kohë që e denoncojnë me forcë, sidomos kur zbatohet nga policia. Problemi është: a mund të përdoren statistikat për të përligjur shkeljen e të drejtave civile? Kur kryhet një krim në Milano, gjasa që ta ketë kryer një shqiptar është më e lartë se gjasa që ta ketë kryer një filipinas (për shembull), por a e përligj kjo bastisjen masive të apartamenteve të shqiptarëve?

Po kështu, nëpërmjet një marifeti prej cirku, shprehja "mafia shqiptare" e errëson rrethanën që kjo mafie gjithsesi vepron në një truall joshqiptar, dhe hyn në allishverishe me sekserë e klientë joshqiptarë, madje edhe tregton produkte të destinuara, tek e fundit, për t'u konsumuar nga vendasit (prostituta mund të jetë vërtet nga Lushnja, por në atë masë që është prostitutë ajo nuk ka kombësi fare, ose shumë-shumë adopton kombësinë e atij që e transformon në prostitutë duke e paguar).

 

Përndryshe "mafia shqiptare" e gazetarëve dhe gazetarucëve të tabloideve evropiane dhe e komentatorëve llafazanë të lajmeve të darkës, s'është veçse një qenie mitike që mund t'u shërbejë shumë mirë mediave, të cilat e kanë krijuar, por që nuk ka ndonjë qenësi sociale. Për fat të keq, opinioni publik evropian mbetet i dominuar nga fantazmagoritë etnike, sidomos në rastin e skenarit të Evropës së qytetëruar, të rrethuar nga "ostrogotët". Në kushtet e heqjes së kufijve dhe të dobësimit të shumë tipareve nacionale, kjo lloj psikopatologjie sociale me siguri do të vijë duke u theksuar, pse njerëzit do të ndihen të kërcënuar në vetëdijen e tyre etnike. (Në një periudhë tjetër, për shembull në mesjetë ose në kohën e perandorive, etnia e kriminelit nuk do të kishte pasur kurrfarë relevance, në një kohë që përkatësia fetare do të kishte dalë në plan të parë.)

  

 

2. Ku i gjenden këmbët mafies?

 

Miti i "mafies shqiptare" zë fill në një kohë aq pjellore për mitet si fillimi i viteve '90, kur Lindjes evropiane iu prish struktura e perceptimit të vetvetes, ndërsa Perëndimit evropian struktura e perceptimit të tjetrit.

 

Pritej një dyndje refugjatësh nga zonat e varfra drejt zonave të pasura - siç ka ndodhur kurdoherë në histori. Për faj të një fataliteti gjeografik, rolin emblematik të vandalëve përdhunues e kulturë-prishës në nënvetëdijen evropiane e morën shqiptarët e Adriatikut të vitit 1991. U tha atëherë së këta e "sollën krimin me vete," kurse pas gjithë gjase këta qyqarë vetëm çuan përtej detit një farë gatishmërie dëshpërimtare për t'u rekrutuar nga mafiet e shumëllojshme që gëlonin në Itali e gjetiu. Shumë ujë ka rrjedhur që nga ajo kohë. Por që shqiptarët sot janë masivisht të pranishëm në krye të grupeve kriminale që kontrollojnë trafiqet e ndryshme të jashtëligjshme brenda Komunitetit Evropian, për këtë përgjegjësia është edhe e Evropës, që nuk mundi ta përballojë dot krizën e shkaktuar nga jo më shumë se dyzet-pesëdhjetë mijë refugjatë (por i la në mes të katër rrugëve).

 

E djathta evropiane edhe sot e kësaj dite vazhdon t'i bjerë të njëjtës zurna: që kriminaliteti i shqiptarëve është gjenetik, d.m.th., ka të bëjë me prejardhjen e tyre - dhe dihet se ksenofobia tradicionalisht ka qenë flamur i së djathtës (pse kjo është identifikuar në vlera të tilla "patriotike" si kombi, atdheu, tradita, etj.). Mirëpo sot, që të mos humbë votat e mikroborgjezëve (e "derrave të kënaqun", siç i quante Migjeni), edhe e majta detyrohet të marrë pozicione teorikisht qesharake (ksenofobike), duke shpërfillur probleme reale të imigracionit dhe duke krijuar probleme të paqena. Mirëpo denoncimi i mitit të "mafies shqiptare" nuk duhet të na çojë deri atje sa të mohojmë ekzistencën e kësaj predispozite të elementit shqiptar për t'u rekrutuar nga krimi i organizuar në Perëndim. Po të duam ta analizojmë problemin me rrënjë, duhet të nisemi që me agregacionet mashkullore në jetën publike, të cilat janë aq tipike për shoqëritë patriarkale, ashtu siç është kulti i forcës dhe i dhunës, tipik për shoqëritë rurale.

 

Le të marrim pastaj në konsideratë shpërfilljen e autoritetit legjislativ qendror (në emër të rregullave të brendshme të komunitetit vetë), dhe perceptimin e tolerimit të këtij autoriteti në demokracitë perëndimore si një lloj dobësie strukturale. Përsa i takon Shqipërisë, shkatërrimi i institucionit të pronës private solli medoemos pasoja fatale në mendësinë e brezave që u rritën dhe u edukuan në një mjedis ku kjo pronë stigmatizohej ose nuk ekzistonte fare. Në Kosovë, ku radikalizmi social i regjimit nuk ishte aq i shprehur sa në Shqipëri, ishte ndoshta sundimi serb ai që i alienoi shqiptarët nga strukturat e ligjit (të cilat u perceptuan si të armikut) - pa mohuar edhe ndikimin e shumë faktorëve të tjerë. Më në fund, ksenofobia tradicionale e fshatarit shqiptar, të cilën nuk e solli komunizmi, por që e gjeti mes nesh dhe e shfrytezoi për bukuri - sepse është edhe kjo ksenofobi që e lehtëson sot përfshirjen e disa shqiptarëve në veprimtari kriminale në dëm të të huajve!

Ka edhe më, doemos, e në radhë të parë patriarkalizmi në familje, me babain si burim të dhunës private sistematike (më pas të zëvendësuar, frojdianisht, nga shteti); konflikti i ligjit modern (i perceptuar si i imponueshëm nga jashtë) me institucionin e kanunit (i cili zbatohet së brendshmi); madje, edhe perceptimi i ligjit si përligjje e dhunës... Aq sa historikisht, komunitetet shqiptare shpesh ia detyrojnë mbijetesën rezistencës ndaj ligjit, dhe jo respektit - me këtë lidhet edhe vështirësia për të pajtuar nocionin e vetëmbrojtjes me nocionin tjetër të shtetit si kujdestar të rendit publik; dobësia e institucionit të pronës në shoqëritë nomade-blegtorale...

 

Pa përmendur pastaj problemin e hapësirës jetësore, tradicionalisht e bollshme për shqiptarin malësor, por e reduktuar në qytete, pa u kompensuar dot ky reduktim me ndonjë rritje të hapësirës shpirtërore (pse Enveri me Mehmetin u kujdesën që deri edhe kultet fetare t'i nxirrnin jashtë ligjit pikërisht në momentin kur Shqipëria disi po urbanizohej...). Më në fund, zbatica e shtetit në Shqipërinë e viteve '90, që e ktheu vendin në një prapavijë (dhe jo vetëm në kuptimin logjistik) për të gjithë ata shqiptarë që ishin implikuar tashmë me mafien në Perëndim... kjo për shkak edhe të pafuqisë, edhe të inkompetencës, edhe të korrupsionit të strukturave që duhej ta evitonin katastrofën.

 

Por të gjitha këto, ndërsa mund të shërbejnë si prova në të mirë të hipotezës se shqiptarët ende nuk mund të integrohen si të tillë (si shqiptarë) në botën moderne, nuk përligjin kurrsesi inkriminimin e shqiptarit si të tillë, i cili nënkuptohet, ndër të tjera, edhe nga ligjërimi në publicistikë i shprehjeve të tipit "mafia shqiptare". Për ta thënë ndryshe: Problemi i integrimit të shqiptarëve në Evropë nuk është vetëm problem i shqiptarëve, por edhe i Evropës. Që kjo e fundit është më e qytetëruar, më e pasur, më tolerante, dhe më fitimtare, kjo nuk don të thotë se ka të drejtë të na e modifikojë ne të tjerëve perceptimin e realitetit në përputhje më mitologjitë e veta.

 

 

3. Hokat e historisë

 

Mafia është një nga ato fjalë (koncepte, entitete...) që mëton ta krijojë vetë objektin, të cilit virtualisht i referohet. Në të vërtetë, fjala "Mafia" praktikisht nuk është veçse një shkurtesë për të emërtuar të gjitha ato grupe të organizuara që synojnë të pasurohen me metoda të kundraligjshme (kriminale) - kjo e shpjegon për bukuri pse fjala përdoret aq dendur në lidhje me realitetin e sotëm në Shqipëri, ku ligji shpesh nuk është asgjë më tepër se ai prezervativi i skaduar në çantën e prostitutës plakë.

 

Shpesh flitet për mafien komuniste, që e mbajti pushtetin në Shqipëri për gati gjysmë shekulli; edhe unë mendoj se pas Luftës II Botërore në Shqipëri ishte lobi i gangsterëve të kulluar që shumë shpejt mori në kontroll të gjitha strukturat e shtetit - po këta ishin stërvitur mirë që kur militonin në grupet komuniste, nën drejtimin ndriçimtar të kolegëve jugosllavë dhe sovjetikë - pa përmendur pastaj se në strukturat e një shteti totalitar elementët ekstremistë janë kurdoherë të favorizuar. Nga ana tjetër, ekonomia e Shqipërisë së sotme mbetet e dominuar nga bandat kriminale, prandaj është përsëri afërmendsh të flitet për mafie e për mafiozë. I vetmi problem që shoh unë këtu është se mbi fjalët e përdorura pa kujdes është fare lehtë të ngrihen mite - dhe ky i mafies në Shqipëri më duket një i tillë (jo sepse krimi i organizuar nuk e dominon jetën ekonomike e ndoshta politike; miti ka të bëjë me mënyrën se si përfaqësohet kjo dukuri në psikologjinë kolektive).

Ka autorë që përsiatin një farë vazhdimësie të mafies në një kohë kur natyra e regjimit, e pushtetit dhe e shtetit në Shqipëri ndërruan faqe pas 1990-ës, të paktën formalisht. Unë natyrisht nuk kam prova as në të mirë, as në të kundërt të kësaj hipoteze. Kam edhe unë ndjesinë së shpërfillja e ligjit dhe pasurimi me rrugë kriminale në një farë mënyre vazhduan pa ndërprerje nga vitet '80 në vitet '90, mirëpo kjo nuk do të thotë se ishte e njëjta mafie që i vazhdoi. Në çdo rast, famëkeqja mafie konsiston në grupe njerëzish, të cilët përpiqen për një qëllim të caktuar; dy grupe, për shembull, nga të cilët njëri specializohet në tregtinë e armëve, ndërsa tjetri në kultivimin e kërpit, janë të dyja mafioze (kjo varet, tek e fundit, nga metodat që përdorin për të vepruar) - por kjo nuk don të thotë se janë pjesë e së njëjtës mafie!

 

Përkundrazi, mund të sillen shembuj të shumtë përplasjesh bandash kriminale (aktuale), të cilat zakonisht janë interpretuar si përplasje midis organizatash mafioze me qëllime të përkundërta. Mafia në Shqipëri nuk mund kurrsesi t'u atribuohet vetëm komunistëve - tek e fundit edhe këta, komunistët, ishin shqiptarë (pak a shumë), dhe regjimi i Enver Hoxhës ishte po aq shqiptar sa edhe Lidhja e Prizrenit, çeta e Ded Gjo Lulit dhe bandat e Haxhi Qamilit. Thelbi i dukurisë mafioze ka të bëjë me refuzimin ose shpërfilljen e ligjit, dhe këtë shqiptarët historikisht nuk kanë pritur që të vinin komunistët t'ua mësonin. Nga ana tjetër, dihet (sociologjikisht) që organizatat kriminale janë nga format më primitive të nyjtimit të masës së miletit, dhe në kushtet e viteve '80, pas rreth dyzet vjetësh spastrimesh në fushën e shoqërisë civile e sidomos qytetare, rrethanat ishin fare të përshtatshme për lulëzimin e një mafieje të dytë, të pavarur nga ajo që kontrollonte xhevahiret e vjedhura prej komunistëve (pa përmendur lirat turke dhe llogaritë bankare në ishujt Kajman).

 

Dhe kështu më duket mua se ndodhi: ardhja e Ramiz Alisë në pushtet u shoqërua me një zbutje të konsiderueshme të terrorit policor totalitar, sidomos ndaj kundravajtësve që po harliseshin në kushtet e shkatërrimit të tregut të brendshëm: shitësit, magazinierët, shoferët e Alb-transportit, kamerierët, furnitorët, marinarët e marinës tregtare, doganierët e të tjerë që i dimë. Që këta ishin të infiltruar nga Sigurimi, kjo është gjithashtu afërmendsh, po Sigurimi nuk linte gjë pa infiltruar, deri edhe vetveten (temë për një komedi kjo, po që ende duhet të shkruhet prej ndonjë pene të ngeshme...), prandaj kjo nuk do të thotë asgjë. Këta njerëz grumbulluan një sasi të konsiderueshme parash (të cilën dikur edhe e konvertuan në valutë të fortë, ose në flori).

 

Edhe një pjesë e atyre që në një formë ose në një tjetër ishin përndjekur politikisht nga regjimi (e që mund të kishin ruajtur megjithatë sasi relativisht të mëdha florinjsh ose xhevahiresh) u gjallëruan në këtë lloj kontrabandizmi të papritur. U krijua kështu një shtresë në thelb apolitike, por gjithsesi shumë oportuniste, e cila aktivitetin e ethshëm tregtar (sado primitiv) e kombinonte me një lloj cinizmi etik, duke mos pasur ndonjë ambicie politike përveçse njëfarë dëshire instinktive për ta ruajtur status quonë (d.m.th., Ramiz Alinë, pse të paktën këtë e dinin që nuk do t'ua priste kurrë kokat). Këta patën kohë të organizohen si mafie (por jo për të kultivuar ndonjë lloj vetëdijeje civile), dhe për ta institucionalizuar shpërfilljen e ligjit (vërtet të ligjit të diktaturës, po nuk mund të pritej nga kjo masë kamerierësh e shoferësh të shkathët që të bënin dallime kaq të holla në nocion).

 

Kur u shemb regjimi monopartiak, dhe një grusht studentësh krijuan PD-në, kjo mafie e dytë do të prirej doemos të rreshtohej përkrah forcës së re politike, sepse vetëm një përmbysje rrënjësore e raporteve të pushtetit në Shqipëri mund t'u siguronte këtyre ndonjë supremaci ndaj mafiozëve të kolauduar të ish-elitave enveriane - të cilët nga ana e tyre ndofta instinktivisht ndiheshin të afërt me PS-në. Në të njëjtën kohë, hapja e kufijve të Shqipërisë dhe shpërbërja e shërbimeve sekrete (sidomos e kundërzbulimit) ua lehtësuan dyndjen gjithfarë elementëve kriminalë kryesisht kosovarë, të ardhur nga Evropa Perëndimore, ku ishin specializuar me kohë në teknikat mafioze të organizimit (dhe të përballjes së forcave të rendit), sidomos për sa i përket tregtisë së drogës dhe të armatimeve. Këta shqiptarë jo-Shqipërie mund të konsiderohen fare mirë si një mafie e tretë, jo pa kontakte me dy të parat, e sidomos me atë të vjetrën, enverianen.

 

Edhe dy-tri vjet dhe një mafie e katërt do t'i shtohej panoramës tashmë të komplikuar sa më s'ka: mafia e refugjatëve shqiptarë në Itali, të cilët ishin rekrutuar nga krimi i organizuar në Italinë e Jugut (Camorra, Cosa Nostra, Ndranghetta, Sacra Corona Unita, etj.), por përndryshe me prejardhje nga shtresat më të këputura të popullsisë bregdetare, sidomos myzeqare dhe vlonjate. Edhe zhvatja e pashembullt që iu bë shqiptarëve me anë të skemave piramidale - e cila me të drejtë do mbajtur si kulminacioni i ndërhyrjes mafioze në jetën publike në Shqipëri - do parë, për mendimin tim, si një rezultante e një veprimi jo medoemos të bashkërenditur të këtyre katër mafieve (pa përmendur ndërhyrjen e shërbimeve agjenturore të huaja, shumë prej spiunëve të të cilave shërbime do të kenë mbrojtur disertacionet në Shqipërinë e asaj kohe). Më duket se një drejtim i tillë i analizës (vendosja e mafieve "shqiptare" në një perspektivë historike dhe denoncimi i fillesës mitike) nuk është pa interes për të gjithë ata që mundohen të kuptojnë se çfarë ndodhi pikërisht në Shqipëri, gjatë viteve nëntëdhjetë.

 

Autori jeton në SHBA

Dërguar më 23 shtator 2003 nga e  përditshmja "Tema" - Tiranë.

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.