SEIT MANSAKU

KRAHASIMET NGA GJUHËT IRANIKE NË STUDIMET ETIMOLOGJIKE TË SHQIPES

 

Gjuhët ofrojnë mundësi të shumta krahasimi në mes tyre. Krahasimet mund të bëhen në rrafshe të ndryshme, në rrafshin historik etimologjik dhe në rrafshin tipologjik kontrastiv. Mund të krahasohen gjuhë të afërta gjeneologjikisht, që i përkasin së njëjtës familje gjuhësore ose gjuhë të familjeve të ndryshme. Gjuhët që i përkasin së njëjtës familjeje gjuhësore ofrojnë një fushë të gjerë krahasimesh, që lejojnë të dallohen ngjashmëritë dhe dallimet në mes tyre, të përvijohet evolucioni historik që kanë ndjekur ato që nga periudha prehistorike e tyre deri në ditët tona dhe të përcaktohet vendi i tyre në familjen gjuhësore ku bëjnë pjesë. 

 

Shqipja dhe gjuhët indo-iranike bëjnë pjesë në të njëjtën familje gjuhësore, në familjen e gjuhëve indoevropiane, pra burojnë nga ajo gjendje e lashtë e përbashkët e të gjitha gjuhëve të kësaj familjeje që quhet indoevropianishte. Kjo është baza e parë e krahasimit midis këtyre gjuhëve. Besohet me të drejtë se midis indoevropianishtes së përbashkët të rindërtuar me përafërsi e në linja të mëdha nga gjuhëtarët dhe gjuhëve historike etnike, duhet të ketë pasur disa njësi të ndërmjetme shpërbërja e të cilave i ka dhënë shkas lindjes së gjuhëve që njohim sot.

 

Në rrafshin e dialektologjisë indoevropiane dallohen disa njësi të tilla të ndërmjetme, një nga këto më pak e kundërshtueshme nga të gjitha, ka qenë ajo që qëndron në bazë të gjuhëve të sotme indo-iranike. Emërtimi i lashtë i të parëve që flisnin këtë grup gjuhësh nga një rrënjë *arya mbijeton edhe sot në emrin e Iranit. Megjithatë, edhe pse indishtja dhe iranishtja kanë disa tipare të përbashkëta fonetike dhe morfologjike që i dallojnë nga bashkësitë e tjera gjuhësore, ato janë gjuhë të veçanta të dallueshme qartë njëra nga tjetra. Persishtja është njëra nga gjuhët e pakta indoevropiane historia e së cilës mund të ndiqet që prej shekullit VI para erës sonë deri në ditët tona. 

 

            Nga ana tjetër, shqipja është përfaqësuese e vetme e një gjuhe ose e një grupi gjuhësh të lashta që janë folur në Ballkan që nga mijëvjeçari i dytë para erës sonë. I përmendim këto të dhëna për të theksuar që lënda gjuhësore që vjen nga shqipja dhe gjuhët iranike, vështrimi i krahasuar i saj është me rëndësi të veçantë jo vetëm për historinë e këtyre gjuhëve, por edhe për gjuhësinë indoevropiane në përgjithësi.

 

Pra krahasimet midis shqipes dhe gjuhëve iranike nuk janë thjesht krahasime midis dy gjuhëve por krahasime midis dy grupe gjuhësh të së njëjtës familjeje. Një nga izoglosat më të qarta dhe të njohura prej shumë kohësh që e ndan botën indoevropiane në dy pjesë, duke kundërvënë gjuhët e grupit perëndimor me ato të grupit lindor është ajo që lidhet me mënyrën se si kanë evoluar në gjuhët e ndryshme të familjes indoevropiane bashkëtingëlloret grykore qiellzore të indoevropianishtes së përbashkët k’g’ dhe g’h.

 

Gjuhët e grupit perëndimor: greqishtja, latinishtja, gjuhët kelte dhe gjuhët gjermanike kanë ruajtur karakterin grykor të këtyre bashkëtingëlloreve dhe quhen gjuhë kentum sipas shqiptimit të numrit njëqind në latinishte, ndërsa gjuhët e grupit lindor, ku hyjnë gjuhët indo-iranike, gjuhët balto-sllave, armenishtja dhe shqipja, i kanë shndërruar këto bashkëtingëllore grykore në gjysëm okluzive fërshëllyese ose ndërdhëmbore dhe quhen gjuhë satem sipas shqiptimit të numrit njëqind në avestishte (satem). 

 

Në këtë ndarje të madhe, mbi bazën e izoglosës që përmendëm, shqipja dhe gjuhët iranike, siç shihet, bëjnë pjesë në të njëjtin grup, në grupin e gjuhëve lindore ose satem. Një pjesë e mirë e krahasimeve etimologjike të shqipes me gjuhët iranike lidhen pikërisht me këtë izoglosë. Po japim disa shembuj për ilustrim: 

 

bardhë (i) mb. Fjalë e fondit të trashëguar indoevropian, nga një bazë me grykore palatale *bhorg’o, nga indoevrop. * bhereg’ "shndrit". Sipas shumicës së studiuesve është një fjalë e afërt me ind. e vj. bhr~jate "shkëlqen", avest. brazaiti "ndrit, lëshon rreze", lit. berÓta "zbardhet" etj. (G. Meyer 25, Pedersen KZ 36, 335, Çabej SE II 161). 

 

Fjalën e shqipes e kanë lidhur edhe me emrat ilirë Bardus, Bardulis e me Barzidiln të mesapëve (Çabej SE II, 163).  dhëndërr Fjalë e trashëguar me burim të diskutueshëm, e afërt përveç se me greq. gambrôs e lat. gener "dhender"; edhe me sanskr. j~m~ta, av. zamatar, pers. d~mad e lit. ñJntas, sllav. vj. zetb "dhenderr" etj. (G. Meyer AS I 61, Jokli LKU 46, E. Çabej SE III, 33: Orel 82).  

 

them thom f. Këtë folje të shqipes përveç se me censeo të latinishtes dhe çamsati "tregon" të sanskritishtes e kanë afruar edhe me pers. e vj. thatiy, fjalë të cilën e përdorte Dari me kuptimin "shpall" (Ernout. Meillet DE LL,). 

dashur, dashuri, desha. Këto forma foljore dhe emërore etimologët, duke filluar me G. Meyerin f. 64, AS III 90 i kanë afruar me avest. zaoÓa "dëshirë", pers. e vj. dauÓtar "mik", pers. e re dÇst "mik", ind. e vj. jus~te "kënaqet", greq. ggÛomai "shijoj", lat. gusto, -are "shijoj" got. kiusa "zgjedh" (shih E. Çabej SE III, 173). 

 

            Fjala dost e persishtes, përmes turqishtes ka hyrë edhe si huazim në ndonjë të folme shqipe të Shqipërisë së mesme me kuptimin "mik", ai që shkon pas dashit në dasëm. Në rrafshin krahasues kjo fjalë ka përgjegjëset e saj në sllav. gost, lat. hostes. Këtu besoj hyn edhe patronimi Dosti; 

 

            Siç shihet edhe nga shembujt e dhënë, grykores palatale indoevr. k’ persishtja i përgjigjet edhe me th ashtu si shqipja avest, me s, sanskr. me ç. 

 

            Gustav Meyeri në Alb. Stud. III 19 § 36 kishte shprehur mendimin se k’-ja indoevropiane në gjuhën shqipe është pasqyruar me s dhe th ndërsa g’-ja me z dhe dh, në fillim të fjalës me d, ashtu siç ka ndodhur afërsisht edhe në persishten e vjetër ku k ka dhënë s dhe th, g-ja z dhe d. 

 

            Mirëpo më pas Pederseni ka pranuar si reflekse normale të palataleve indoevropiane në shqipe vetëm spirantet ndërdhëmbore. Këtë mendim e ka pranuar edhe E. Çabej duke e përforcuar edhe me shpjegime etimologjike të reja. Në një studim të imtë "Përmbi disa fjalë të shqipes që nisin me z", autori ka dhënë një shpjegim tjetër për burimin e tingullit z në fillim të fjalës, duke e nxjerrë atë nga gjysëmzanorja j i-e, e cila ka dhënë dy reflekse gj dhe z, ashtu si edhe në greqishte h dhe z. 

 

Nga fjalët me z të shqipes është për t’u përmendur si një konkordancë me persishten fjala zog. Këtë fjalë së pari Kamarda I 104 e lidhi me greq. zvov "shtazë, bagëti"; më pas G. Meyeri në Alb. Stud III 18 § 24 e krahason me arm. jag "zog i ri, zogth", me pers. e re zaq - "i vogli i shtazës"  dhe me ind. e vj. jahu, me të njëjtin kuptim, dhe të gjitha këto i nxjerr nga indoevr. *g’haghos.

 

Ky shpjegim u pranua edhe nga Pederseni K236, 388. Nga këto krahasime del se kuptimi bazë i zogut është "i vogli, i riu, i vogli i shtazës" çka vërtetohet edhe në gjuhën shqipe në shprehjet zog pule, zog pele, zog thiu, zog nane "pjellë". Këto shpjegime i ka pranuar e plotësuar E. Çabej, por në pajtim me pikëpamjen e tij për reflekset e j-së indoevropiane ndryshe nga G. Meyeri e nxjerr nga një bazë *jeguo. 

 

Një tjetër izoglosë që i afron në rrafshin indoevropian gjuhët indo-iranike me shqipen është reflektimi i o -së së shkurtër indoevropiane në a, përkundrejt ruajtjes së saj si o në latinishte, në greqishte dhe në gjuhët kelte. Rreth kësaj izoglose sillen një varg barazimesh a krahasimesh midis shqipes dhe gjuhëve iranike. Nga shqipja marrin pjesë në këtë zhvillim fonetik fjalë themelore të fondit autokton si: asht, natë, përemri vetor i vetës së parë shumës na, rreth, rrathë etj. 

 

asht m.sh.m eshtra, nga një formë bazë *asti, e afërt me sanskr. ásthi, me avest. astm, të cilat paraqesin të njëjtin zhvillim fonetik 4: a, ndryshe nga latinishtja dhe greqishtja që ruajnë të pandryshuar zanoren o: khs. os, ossis, prk. ÎFJ¦on, ndoshta nga një bazë indoevr. *oss (E. Çabej, SE II 101 Orel 11). 

 

            natë shm. net nga një formë e rindërtuar *nakti që i përgjigjet indoevropianishtes *nok’t. Me zanoren a nga o paraqitet fjala edhe në indishte të vj. naktih, në lit. naktìs, në got. nahts etj., ndërsa latinishtja ruan temën me o: nox, ctis, greq. nvx, 6t\s, (G. Meyer 298, Orel 282).  

 

            rreth, shm. rrathë. Kamarda I 323 qe i pari që e krahasoi këtë emër me ind. e vj. ratha "qerre". Etimologë të tjerë pastaj e kanë pranuar këtë krahasim dhe kanë shtuar pas tij avest. ratha "qerre, qerre lufte", gjerm. Rad "rrotë", lit. ratas, lat. rota etj. Këto krahasime e çuan prof. E. Çabejnë Shumësi i singularizuar në gjuhën shqipe, Tiranë 1967, f. 45 në përfundimin se edhe në shqipe forma më e vjetër e fjalës ka qenë *rrath dhe se rreth është një shumës i singularizuar: *rrath: rreth e pastaj rreth: rrathë ashtu si thes: thasë. Pra edhe te fjala rreth, forma e vjetër *rrath kemi një nga ato fjalë që dëshmojnë evolucionin fonetik o:a, ashtu si në gjuhët indo-iranike. 

     

Shqipja me gjuhët iranike ka edhe përkime të tjera në fjalë të veçanta a në zhvillime semantike fjalësh. Në këto përkime në mjaft raste merr pjesë edhe greqishtja. Po përmendim disa prej tyre: 

 

            Pjesëza mohuese ndaluese mos e formuar nga mo + s, gjen përgjegjëset e saj formalë dhe kuptimorë në greqishten µ¬ "mos", në sanskritishten ma, avestishten m~ dhe në persishten m~ me të njëjtin kuptim, arm. mi, tok A m~, të gjitha nga një i-e m~. 

 

            Fjala elb, një nga fjalët e trashëguara të shqipes që dëshmon për shndërrimin e okluzives së aspiruar i.e. bh në okluzive të thjeshtë b, si në shumicën e gjuhëve indoevropiane, është e krahasueshme me greqishten –lji dhe me iran arbhi (Vasmer 1921, 16) dhe me hetitishten halki (Hampi 1965, 132). 

 

            Fjala dem, është afruar prej kohësh me irl. vj. dam "ka", greq. dahlhs "dem, mëzat", ind. e vj. damyah "dem i ri mëzat" dhe me pers. e re dam "kafshë shtëpiake". Forma e sotme dem e shqipes nga një formë e vjetër dam pajton me format e gjuhëve të tjera indoevropiane duke përfshirë edhe persishten e re (Shih. E. Çabej SE III 190-191). 

 

            Në krahasimet e rrafshit indoevropian të fjalës dru të shqipes krahas greq drØs "dru dhe lis" marrin pjesë edhe ind. e vj. dru dhe avest. dru "dru" (E. Çabej, SE III 332-333). 

 

            Fjalën cjap të shqipes, fjalë me etimologji të diskutuar me përhapje të gjerë në gjuhët e Ballkanit dhe më tej: greq. e re tFiapos, rum. Ûap, bullg. cap, magj. czap pol. cap etj., shumë studiues si Sandfeldi Gr. Gr I 529, Weigandi IRIL XVI 229, Bariçi I 104, Meyer-Lübeke REW 9599 etj. e nxjerrin me burim prej pers. …apsiÑ "ftujak". Por më vonë G. Rohlfsi, Rev. de ling. rom. I 315 mendon se kemi të bëjmë me një fjalë që e ka burimin nga thirrmat që përdoren për të ndjellë cjapin cap cap. 

 

            E. Çabej edhe fjalën edh "kec", nga një rrënjë më e vjetër *adh, e lidh me ind. e vj. ajah "sqap", pers e mesme azak "dhi" etj. (Shumësi i singularizuar f. 125). 

 

            Në rrafshin e zhvillimeve semantike një paralele midis shqipes dhe iranishtes vërehet gjatë shqyrtimit etimologjik të fjalës det. Etimologjitë e vjetra që e lidhin këtë fjalë të shqipes me emrin e hyjnisë së detit qeJ4H, *os (Hahn I 252), ose me emrin grek të detit JVlassa përgjithësisht kanë rënë, nuk pranohen më. Pranohet tashmë etimologjia e N. Joklit (Arvh. Rom. XIV f. 23 e botimit të veçantë) që e nxjerr det nga një bazë *deubeto "i thellë", e cila me rënien e okluzives b në mes të dy zanoreve dhe me kontraksion të këtyre dy të fundit dha d‘t me e të gjatë, ashtu si te cabalus: kalë, cubitus: kãt.

 

Sipas Çabejt kuptimi i kryehershëm i fjalës ka qenë "i thellë", çka dëshmohet edhe te Fjalori i F. Bardhit në barazimin latino-shqiptar Profundum:Det që ka ai dhe te Reinholdi: Glosari, i cili jep për të folmet shqipe të Greqisë shprehjen prej së detit me kuptimin "prej së thelli". Një zhvillim i ngjashëm kuptimor gjendet edhe në iranishte në fjalën apro nga ap "ujë" (Shih E. Çabej, SE III 210). 

 

            Një paralele semantike midis shqipes dhe persishtes E. Çabej shikon edhe në shpjegimin etimologjik të fjalës zot. Për autorin ndryshe nga Kamarda që e afronte këtë fjalë me gr. -eus dhe me avest. zaotar "prift, prift që bën fli", kuptimi bazë i fjalës së shqipes, siç dëshmohet edhe tek autorët e vjetër (khs. Bardhin H zot e ti zot, e baar kaalit cus iep? Ego dominus et tu dominus: interim quis curabit equum? dhe Bogdanin I sc III, Lig V 119/5 Gniofti kau të zotnë "Cognovit Bos possessorem suum" ka qenë "zot, zotni" dhe se kuptimi "perëndi" është përftuar më pas nën ndikimin e gr. kßrios dhe të lat. dominus, pas depërtimit të krishterimit në Shqipëri, ashtu siç ka ndodhur edhe me fjalën perëndi që buron siç e ka vënë re i pari F. Bop nga lat. imperantem. Kuptimi i parë i kësaj fjale ka qenë "perandor". Khs. F. Bardhin Perëndi Imperator, Bogdani I. 7,4: Perëndia i Turqisë "Imperatore di Turchia". Një zhvillim të tillë semantik ka njohur edhe pers xudaci "perëndi" që ka pasur si kuptim të parë "zot". (shih Çabej Studime për fonetikën 167 169) 

 

            Këto izoglosa të shqipes me gjuhët indo-iranike, gjeografikisht larg njëra- tjetrës, pa kontakte të drejtpërdrejta e pa lidhje gjenetike historike, mund të çojnë në përfundime interesante për dialektologjinë indoevropiane. Ato mund të hedhin dritë në prehistorinë e gjuhëve të kësaj familjeje për të ndriçuar probleme që kanë të bëjnë me kohën dhe vendin e shkëputjes së gjuhëve të ndryshme nga bashkësia e lashtë indoevropiane.

 

Mbi bazën e këtyre izoglosave në disa prej të cilave merr pjesë edhe greqishtja dhe armenishtja, dijetarë indoevropianistë kanë hedhur idenë se gjuhët që kanë zhvilluar sistemin e tipareve satem ku përfshihet edhe shqipja dhe indo-iranishtja, vijnë nga dialekte qendrore të indoevropianishtes dhe janë shkëputur prej tyre më vonë se gjuhët kentum, në një kohë kur ishin përftuar risitë që i dallojnë prej këtyre të fundit. Kjo është një ide interesante, por që pret të vërtetohet më tej për t’u bërë e vertetë shkencore e besueshme.

Dërguar më 22 shtator 2003, nga Çerçiz Loloçi  (Tiranë)

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.