SHABAN DEMIRAJ

Disa zhvillime paralele në evolucionin e shqipes dhe të iranishtes

Qëllimi i kësaj kumtese është të tërheqë sadopak vëmendjen e studiuesve të historisë së gjuhës shqipe për disa dukuri paralele të vjetra midis shqipes dhe iranishtes, çka mund të ndihmojë për të kuptuar edhe më mirë disa zhvillime të lashta në evolucionin e shqipes, a më saktë të para-shqipes. Do të ishte edhe me më shumë interes që tematika e kumtesës të mos kufizohej vetëm në fazat e lashta, por të përfshinte edhe fazat e mëvonëshme të këtyre dy gjuhëve indoevropiane.

Mirëpo një gjë e tillë sot për sot është e pamundur të bëhet si duhet tek ne, për arsye se na mungon literatura e nevojshme mbi gjendjen e gjuhëve iraniane në Mesjetë dhe në kohët e reja. Për më tepër, duhet pranuar që tek ne nuk është treguar ndonjë interes për studimin diakronik të gjuhëve indo-iraniane. Madje, mund të pohohet se edhe për gjendjen e sotme të degës më të rëndësishme të gjuhëve iraniane, persishtes, njohuritë tona kanë qenë shumë të kufizuara. Edhe ata pak studiues, që e njihnin persishten, si Hafiz Ali Korca, Vexhi Buharaja, Tahir Dizdari e ndonjë tjetër, nuk janë më midis nesh.

 

      Para se të ndalem në disa dukuri paralele të lashta midis shqipes dhe iranishtes, dëshiroj të theksoj se studimi i persishtes, e cila bën pjesë në grupin e gjuhëve iraniane1, paraqit një interes të veçantë edhe për të kuptuar më mirë burimin e mirëfilltë të një numri të konsiderueshëm fjalësh të shqipes, që mbahen si huazime nga turqishtja, por që në të vërtetë janë fjalë persishte, të cilat kanë hyrë në shqipe nëpërmjet turqishtes. Të tilla janë, ndër të tjera: aferim, aheng, araba, barabar, baxhá, behar etj. etj.2

 

       Dhe tashti le të hyjmë në temën e kumtesës. Për sa i takon krahasimit të shqipes me iranishten në rrafshin diakronik, këtu vështirësitë janë shumë të mëdha, qoftë edhe për arsyen e thjeshtë se gjuha shqipe, siç dihet, ka një dokumentim shkrimor relativisht të vonë (shekulli XVI e këtej), kurse iranishtja ka një dokumentim shkrimor gati po aq të lashtë sa edhe sanskritishtja a indishtja e vjetër. Dhe në të vërtetë, këngët më të lashta të Gatha-ve, që i atribuohen Zarathustrës, themeluesit të fesë zoroastriane dhe që sipas traditës i përkasin shekullit VI para Erës sonë, ngjiten pjesërisht deri në shekullin XI para Erës sonë (shih Sims-Williams: 1997, 129). Gatha-t "Këngët" janë përpiluar në gjuhën avesta, d. m. th. në atë gjuhë të lashtë iraniane, që flitej në Iranin Veri-lindor. Edhe persishtja jug-perëndimore ka një dokumentim shkrimor relativisht shumë të vjetër. Mbishkrimet e famshme të dinastisë së Akemenidëve (të mbretërve Darius dhe Kserkses) janë të shekujve VI-v para Erës sonë. Por me gjithë vështirësitë e vetëkuptueshme, nuk është e pamundur të vihen re disa zhvillime paralele në fazat e lashta të evolucionit të shqipes dhe të iranishtes. Madje, gjuhët e lashta iraniane, ashtu si dhe sanskritishtja, në mjaft raste mund të ndihmojnë edhe për të hedhur më shumë dritë mbi fazat më të vjetra të disa dukurive, të cilat në shqipen e dokumentuar paraqiten në një gjendje mjaft të evoluar.

 

      Dihet që si shqipja ashtu edhe iranishtja janë gjuhë indoevropiane, që përfshihen në grupin e gjuhëve të tipit satem, ku hyjnë edhe indishtja e vjetër a sanskritishtja, gjuhët sllave e balltike, armenishtja etj. Edhe vetë termi satem, që përdoret për të shenjuar ato gjuhë indoevropiane, në të cilat mbylloret (okluzivet) qiellzore të dikurshme /K/, /G/, /Gh/ janë shndërruar prej kohësh të hershme në bashkëtingëllore fërkimore fishkëlluese, e ka burimin pikërisht tek fjala e iranishtes së vjetër satem3 "qind". Kjo fjalë është zhvilluar nga një trajtë më e vjetër *kNtom; krahaso edhe indishten e vjetër Ñat<m, rusishten sto etj. Kurse në grupin e gjuhëve kentum, siç dihet, mbylltoret qiellzore indoevropiane kanë evoluar në mbylltore grykore; krahaso p. sh. në latinishte centum (= kentum), greqisht (he) katon, gjermanisht hund (red) etj.

 

      Për sa i takon gjuhës shqipe, tashmë është pranuar nga të gjithë se në fazën e dokumentuar të kësaj gjuhe mbylltoret qiellzore indoevropiane, në përgjithësi, kanë përfunduar në /th/, përkatësisht /dh/d/, si p. sh.: i athët < *aKetos, bathë < *bhaK~, dhamb/dhëmb < *Ghombos, dimën/ dimër < *Gheimon etj. (shih Demiraj: 1996, 185 v. - me literaturën përkatëse). Por Pederseni (1900, 340) dhe gjuhëtarë të tjerë pas tij kanë pohuar me të drejtë se këta tinguj të shqipes së dokumentuar paraqisin fazën e fundit të evolucionit të mbylltoreve qiellzore indoevropiane në këtë gjuhë. Dhe për këtë ata, me siguri, kanë pasur parasysh edhe të dhënat e gjuhëve të tjera indoevropiane të tipit satem me një dokumentim shkrimor të hershëm, siç janë gjuhët indo-iraniane. Sipas Pedersenit (1900, 340), mbylltoret qiellzore indoevropiane, para se të arrinin në gjendjen e shqipes së dokumentuar, kanë kaluar nëpër këto faza evolucioni: */C/, */dZ/ dhe */s/, */Z/. Këto faza të rindërtuara nga Pederseni, me gjithë ndonjë vërejtje plotësuese, në përgjithësi janë pranuar nga albanologët (shih Demiraj: 1996, 185 v.). Gjithsesi, është me interes të krahasohen këto trajta të rindërtuara për fazat e vjetra të shqipes, a më saktë të para-shqipes, me trajtat e dokumentuara të avesishtes /s/ ~ /z/ dhe të persishtes së vjetër /th/ ~ /d/ (shih për këto Sims Williams: 1997, 134 v.). 

 

 Fjala e iranishtes së vjetër satem, e cila në sanskritishte del me trajtën satám, të tërheq vëmendjen edhe për një tjetër dukuri të lashtë të këtyre dy gjuhëve, e cila është shfaqur edhe në një fazë të vjetër të shqipes, a më saktë të para-shqipes. Është fjala për evolucionin e hershëm të sonantes hundore rrokjeformuese */N/. Trajta satem e iranishtes së vjetër dhe satám e sanskritishtes, siç u vu në dukje edhe pak më sipër, janë zhvilluar nga indoevropianishtja *kNtom, çka dëshmon se sonantja rrokjeformuese */N/ në ato dy gjuhë ka evoluar qysh herët në /a/ (shih Lazzeroni: 1997, 100 dhe Sims-Williams: 1997, 130). 

 

       Një dukuri, e tillë e lashtë është shfaqur edhe në shqipe, si p.sh. tek emri mat "buzë lumi" < *mNt, i gjatë < *dlNghto - etj. (shih Vasmer: 1921, 39 v.)

 

      Edhe sonantja hundore rrokjeformuese */m/ në të tria këto gjuhë ka evoluar qysh herët në /a/, siç na dëshmon, ndër të tjera, numërori shta-të, avesisht hapta (në persishten e re haft), sanskritisht saptá. Ky numëror në të tria këto gjuhë e ka burimin tek indoevropianishtja *sepÙm4.

 

     Por, ndërsa në evolucionin e sonanteve hundore rrokjeformuese indoevropiane bie në sy një zhvillim paralel midis shqipes, iranishtes dhe sanskritishtes, në ndonjë rast tjetër ky paralelizëm nuk shtrihet në sanskritishte. Është fjala për bashkëtingëlloret mbylltore të aspiruara indoevropiane */bh/, */dh/, * /gh/ dhe */ph/, */th/, */kh/. Në sanskritishte për secilin çift mbylltoresh dëshmohet kundërvënia të aspiruara ~ të paaspiruara, pra: /k/ ~ /g/ dhe /kh/ ~ /gh/, /t/ ~ /d/ dhe /th/ ~ /dh/, /p/ ~ /b/ dhe /ph/ ~ /bh/. Duke u mbështetur në të dhënat e sanskritishtes, më parë ka mbizotëruar mendimi që në një fazë të hershme të gjuhëve indoevropiane ishin zhvilluar dy çifte kundërvëniesh: mbylltore të pazëshme ~ të zëshme dhe mbylltore të aspiruara të pazëshme ~ të zëshme të aspiruara5. Por sot mbizotëron mendimi që në një fazë të hershme indoevropiane nuk ishte zhvilluar kundërvënia e pazëshme ~ e zëshme midis mbylltoreve të aspiruara, të cilat në krye të herës duhet të kenë qenë vetëm të zëshme. Pra, rasti i sanskritishtes duhet vështruar si një risi e asaj gjuhe (shih Szmerenyi: 1980, 48 v.).

 

      Në gjuhën shqipe apo më saktë qysh në para-shqipen, bashkëtingëlloret mbylltore të aspiruara indoevropiane e kanë humbur aspirimin dhe janë bërë mbylltore të thjeshta, ashtu siç ka ndodhur, ndër të tjera, edhe në latinishte. Për mënjanimin e hershëm të aspirimit nga këto bashkëtingëllore në shqipe dëshmojnë, ndër të tjera, huazimet nga greqishtja e vjetër mokën/mokërr < m~khanã dhe lakën/lakër < lakhanon; krahaso edhe fjalët e trashëguara bathë < *bhaK~ dhe dyllë < *dulo < &#157;hus-lo etj. (shih Demiraj: 1997, 186 - me literaturë). 

 

       Siç dëshmojnë dokumentet e vjetra të iranishtes, edhe ajo gjuhë, ndryshe nga sanskritishtja, e kishte mënjanuar qysh herët aspirimin nga mbylltoret e aspiruara. P.sh. të krahasohen: persishtja e vjetër dhe avesishtja bratar (persishte e re baradar) dhe indishte e vjetër bhratar "vëlla", avesishte daenu "femër" dhe indishte e vjetër dhenu "lopë qumështore" etj. (shih Sims Williams: 1997, 131 v.).

 

      Vlen të shënohet se edhe në gjuhët balto-sllave, në keltishte, armenishte dhe në gjuhët gjermanike mbylltoret e aspiruara indoevropiane e kanë mënjanuar prej kohësh aspirimin. (shih Beekes: 1984, 127).

 

       Iranishtja, ndryshe nga sanskritishtja krahas mënjanimit të bashkëtingëlloreve të aspiruara, kishte zhvilluar qysh herët edhe disa bashkëtingëllore fërkimore (frikative) dhe pikërisht bashkëtingëlloret /f/, /th/6 dhe /h/. Në iranishten e vjetër këto tri bashkëtingëllore fërkimore, në shumicën e rasteve, ishin përftuar nga /p/, /t/, /k/ në pozicion para një bashkëtingëlloreje tjetër, ose nga bashkëtingëlloret mbylltore të aspiruara /ph/, /th/, /kh/ (shih Sims Williams: 1997, 132). Siç dihet, gjuhët indoevropiane në krye të herës kanë pasur vetëm një bashkëtingëllore fërkimore dhe pikërisht bashkëtingëlloren fishkëlluese */s/. Por me kalimin e kohës, ku më herët e ku më vonë, iranishtja, është një ndër gjuhët indoevropiane, ku dëshmohen mjaft herët disa nga këto bashkëtingëllore. Shfaqja e këtyre bashkëtingëlloreve fërkimore në iranishten e vjetër nuk mund të shihet e shkëputur nga mënjanimi i bashkëtingëlloreve mbylltore të aspiruara, të cilat kanë evoluar shkallë-shkallë në fërkimore. Këtu nuk është rasti të ndalemi në arsyet e një evolucioni të tillë. 

 

      Por, për t’u bindur që një proces i tillë ka ndodhur, po përmendim shfaqjen e një dukurie të tillë edhe në greqishte. Mbylltoret e aspiruara /ph/, /th/, /kh/ të greqishtes së vjetër në greqishten e re paraqiten si bashkëtingëllore fërkimore dhe pikërisht si /f/, /th/ dhe /h/. Ky proces evolucioni kishte nisur qysh në periudhën e koine-së, d.m.th. qysh para erës sonë (shih Rix: 1976, 84). E një evolucion i tillë duhet menduar edhe për shfaqjen e hershme të bashkëtingëlloreve fërkimore të gjuhës shqipe (shih për këtë Demiraj: 1996, 206 vv.)

 

       Ka edhe të tjera zhvillime fonetike të iranishtes së vjetër, që e dallojnë atë nga sanskritishtja dhe e afrojnë me gjuhë të tjera indoevropiane, duke përfshirë këtu edhe shqipen. I tillë është, ndër të tjera, rasti i evolucionit të bashkëtingëllores indoevropiane */s/. Siç u vu në dukje pak më sipër, burimisht kjo ka qenë e vetmja bashkëtingëllore fërkimore e indoevropianishtes së përbashkët. Por në disa gjuhë indoevropiane ky tingull i është nënshtruar qysh herët një evolucioni largvajtës. Kështu ka ndodhur p.sh. edhe në iranishten e vjetër, ku */s/ indoevropiane zakonisht ka evoluar në /Ó/, por në disa kushte fonetike në një periudhë të caktuar është shndërruar në /h/7. Këtu po japim vetëm disa shembuj nga dukuria e fundit: persishte e vjetër a(h)mi, avesishte ahmi < *es-mi "jam" (krahaso indishten e vjetër asmi), persishte e vjetër hanti "janë" (krahaso indishten e vjetër santi, latinishten sunt etj.). Po kështu të krahasohet avesishtja hapta (persishtja e re haft) "shtatë" me indishten e vjetër sapt< dhe me greqishten e vjetër hept< (në greqishten e re eft<).

 

       Trajta e greqishtes së vjetër hept< na bën të shënojmë se edhe në atë\ gjuhë në disa kushte fonetike të caktuara (shih Rix: 1976, 76) */s/ indoevropiane është shndërruar qysh herët në /h/.

 

       Edhe në këtë rast kalimi nga një bashkëtingëllore fërkimore alveolare në një fërkimore grykore duhet të jetë kryer nëpërmjet disa fazash të ndërmjetme sot për sot të panjohura. Gjithsesi, evolucioni */s/ > /h/ në iranishte, në greqishte dhe në disa rrethana edhe në armenishte (shih për këtë të fundit Ajello: 1997, 210) na bën të mendojmë se ndofta nuk ka qenë i pambështetur pohimi i disa studiuesve, që e kanë pranuar edhe për shqipen (a më saktë për para-shqipen) një evolucion të tillë në disa raste (shih për këtë Demiraj: 1996, 212 v. - me literaturë).

 

      Në evolucionin e */s/ indoevropiane ka edhe një zhvillim mjaft të dukshëm në shqipe dhe në iranishte. Është fjala për shndërrimin e saj në /sh/ si në shqipe ashtu edhe në iranishte në disa kushte fonetike të caktuara, që ndryshojnë pjesërisht nga njëra gjuhë në tjetrën8. P.sh. mbaresa e rasës vendore shumës në avesishte në disa kontekste fonetike del në trajtën /Óu/ (=shu), e krahasueshme kjo me mbaresën /-sh/ të së ashtuquajturës rasë rrjedhore shumës të gjuhës shqipe (krahaso: male-sh, fusha-sh etj.). Siç dihet, kjo mbaresë rasore e ka burimin tek mbaresa e lokativit shumës indoevropian */su/. Natyrisht, në evolucionin e */s/ indoevropiane në shqipe, në krahasim me iranishten, ka edhe ndryshime. Mjafton të përmendim këtu faktin e njohur që në disa raste ajo në shqipe ka përfunduar në mbylltoren qiellzore të zëshme /gj/, si p.sh. tek gjash-të < *seK s-ti (persishte e re shesh), gjarpën, gjarpër *serpono -etj. (shih Demiraj: 1996, 210 v. - me literaturë).

 

      Duke pasur para sysh evolucionin largvajtës, që ka pësuar */s/ indoevropiane si në shqipe ashtu edhe në iranishte, mund të pohohet pa mëdyshje se bashkëtingëllorja /s/, që ndeshet në fazën e dokumentuar të këtyre dy gjuhëve është një zhvillim i brendshëm i tyre dhe nuk ka të bëjë fare me */s/-në indoevropiane. Për zhvillimin e këtij tingulli në iranishte shih Sims-Williams: 1997, 133 v., kurse për shqipen shih Demiraj: 1996, 186 v. Këtu do të shtonim se në persishten e re vihet re prirja për shtrirjen e mëtejshme të bashkëtingëllores /s/ nëpërmjet evolucionit /th/ > /s/9.

 

      Zhvillimet paralele në sistemin fonologjik të shqipes dhe të iranishtes janë më të shumta nga sa u skicua shkurt këtu më sipër, sidomos po të kihen parasysh dhe fazat më të reja të këtyre dy degëve të familjes indoevropiane. Mjafton të kemi parasysh p.sh. se në persishten e re, që zë një vend kryesor në degën e gjuhëve iraniane, ka një numër të konsiderueshëm bashkëtingëlloresh fërkimore dhe pikërisht: /s/ ~ /z/, /sh/ ~ /zh/, /f/ ~ /v/, /th/ ~ /dh/10, /h/ ~ /h/ dhe /j/. E këto bashkëtingëllore janë të pranishme edhe në sistemin fonologjik të gjuhës shqipe. Duhet pasur parasysh gjithashtu se në persishte kemi edhe afrikatet /ç/ ~ /xh/, të pranishme edhe në shqipe; por në shqipe kemi edhe afrikatet /c/ ~ /x/.

 

+ ++

         Për të pasur një ide disi më të plotë mbi dukuritë paralele të shqipes dhe të iranishtes, po ndalem pak edhe në nja dy dukuri morfologjike. Por do pasur parasysh se në këtë rast përfshihet edhe sanskritishtja dhe ndonjë gjuhë tjetër indoevropiane. 

 

Dukuria e parë, që do të trajtoj, ka të bëjë me format rasore të përemrit dëftor. Kështu, kemi në shqipe: a-i a-ti(j), a-të (dikur ta-n), a-si; shumës a-ta, a-tyne/ a-tyre etj.  Një gjendje e ngjashme paraqitet edhe në iranishte e në sanskritishte. P.sh. të krahasohen:

a) Në avesishte: hÇ ~ h~ ~ tat etj. (= ky ~ kjo ~ këta etj. (shih Sims Williams: 1997, 143).

 

 

b) Në sanskritishte: sa ~ s~ ~ tat; kallëzore tam (mashk.), t~m (fem.) etj. (shih Lazzeroni: 1997, 110).

      Po kështu të kihen parasysh edhe format e nyjës me origjinë dëftori të greqishtes: mashkullore ho < *so, kallëzore ton, femërore hê < sa, kallëzore tên (sot tin) etj.

      Në këto rrethana, fiton edhe më shumë mbështetje mendimi i mbrojtur së pari nga Pederseni (1900, 312) që format e rasave të përemrit dëftor të shqipes e kanë burimin tek format gjegjëse të përemrit dëftor indoevropian *so ~ *s~ ~ tod (shih Demiraj: 1986, 465 vv.).

 

     Dukuria e dytë, që do të prek shkurt, ka të bëjë me format e aoristit sigmatik të tipit dha-sh-ë, pa-sh-ë, ra-sh-ë etj. Në shqipen e dokumentuar format sigmatike, që dalin rregullisht me /-sh-/, janë ruajtur vetëm për vetën e parë njëjës të së kryerës së thjeshtë të një numri të kufizuar foljesh, kurse nga vetat e tjera të së njëjtës kohë foljore format sigmatike janë mënjanuar prej kohësh. Në këtë rast kemi të bëjmë me një mbeturinë të veçuar të një trajte foljore, e cila dëshmohet edhe në gjuhë të tjera indoevropiane, si në iranishte, sanskritishte, greqishte, latinishte etj. Për iranishten e vjetër shih Sims-Williams: 1997, 145 - me sqarimet përkatëse).

 

+ ++

 

      Dëshiroj ta mbyll këtë kumtesë me shqyrtimin e një fjale të vjetër indoevropiane, e cila në shqipe dhe në gjuhët indo-iraniane i është nënshtruar një evolucioni fonetik të ndryshëm. Kam parasysh fjalën e rindërtuar indoevropiane * ølkuo-, e cila në shqipen e sotme del me trjatën ujk (në një fazë më të vjetër ulk). Kurse në persishten e vjetër kjo fjalë dëshmohet në trajtën v…rka- (në persishten e sotme gurg) dhe në sanskritishte vRka. Në iranishten e vjetër e shpesh edhe në indishten e vjetër tingulli indoevropian */l/ është reflektuar me /r/ (shih Szmerenyi: 1980, 39; Lazzeroni: 1997, 105; Sims-Williams: 1997, 131).

 

     Kjo fjalë e vjetër që ndeshet edhe në gjuhë të tjera indoevropiane, u është nënshtruar rregullsive të evolucionit të sistemit fonologjik të secilës prej këtyre gjuhëve. E ky evolucion i pandërprerë ka bërë që me kalimin e kohës një varg fjalësh të trashëgimisë indoevropiane kanë marrë trajta aq të ndryshme nga një gjuhë në tjetrën, sa që në mjaft raste vetëm studimi diakronik mund të qartësojë burimin e tyre të përbashkët indoevropian. P.sh. të krahasohet numërori pesë i shqipes me panxh të persishtes së re; që të dyja këto e kanë burimin tek indoevropianishtja *penkue. Po kështu të krahasohen në këto dy gjuhë numërorët gjash-të me shesh, shtatë me haft, tetë me hasht, që e kanë burimin tek trajtat përkatëse indoevropiane *seKs-ti, *septm, *oKto etj.

 

     Pra siç del edhe nga këto pak shënime, studimi krahasues i disa dukurive të përbashkëta, që janë shfaqur gjatë evolucionit paralel të dy gjuhëve të lashta indoevropiane, shqipes dhe iranishtes, paraqit interes jo të vogël jo vetëm për albanologjinë dhe iranologjinë, por edhe për indoevropianistikën në përgjithësi. Ky interes shkencor do të ishte edhe më i madh, në rast se krahasimi do të shtrihej edhe për periudhat e mëvonshme të evolucionit të këtyre dy degëve të lashta të familjes indoevropiane.

 

 

Literatura e cituar

 

Ajello: 1997 = Ajello, Roberto. Armenian. Në: The Indo-Euro pean Languages. Edited by Anna Giacalone Ramat and Paolo Ramat. Rouledge, London and New York.

Beekes: 1984 = Beekes, Robert S.P. Comparative Indo-European Linguistcs. Amsterdam/Philadelphia.

Cowgill-Mayrhofer: 1986 = Cowgill, Warren-Mayrhofer, Manfred. Indogermanische Gramatik. Band I. Heidelberg

Demiraj, B. 1997 = Demiraj, Bardhyl. Sistemi i numërimit të gjuhës shqipe. Tiranë.

Demiraj: 1986 = Demiraj, Shaban. Gramatikë historike e gjuhës shqipe. Tiranë.

Demiraj: 1996 = Demiraj, Shaban. Fonologjia historike e gjuhës shqipe. Tiranë.

Dizdari: 1996 = Dizdari, Tahir. Fjalori i orientalizmave - fjalët me prejardhje nga iranishtja. "Perla" 1996/2.

Haim: 1953 = Haim, S. Persian-English Dictioanary. Teheran.

Lazzeroni: 1997 = Lazzeroni, Romano. Sanskrit. Në: The Indo- European Languages. Routledge, London and New York.

Martinet: 1986 = Martinet, André. Des steppes aux océans. L’indoeuropéen et les "Indo-Européens". Paris.

Mayrhofer: 1994 = Mayrhofer, Manfred. L’indo-iranian. Në: Langues indo-europeennes. Sous la direction de Françoise Bader. Paris.

Pedersen: 1900 = Pedersen, Holger. Die Gutturale im Albanesischen. Në: KZ XXXVI (1990).

Rix: 1976 = Rix, Helmut. Historische Gramatik des Griechischen. Darmstadt.

Sims-Williams: 1997 = Sims-Williams, Nicholas. The Iranian Languages. Në: The Indo-European Languages. Routledge, London and New York.

Szmerenyi: 1980 = Szmerenyi, Oswald. Einfuehrung in die vergleichende Sprachwissens chaft. Darmstadt.

Vasmer: 1921 = Vasmer, Max. Studien zur albanischen Wortforschung. Dorpat.

 

Shënim: Për përgatitjen e kësaj kumtese janë pasur parasysh edhe Old Persian Texts si edhe Enseignement de la langue persane e Yadollah Samareh, Ph. D., vënë në dispozicion nga Fondacioni Kulturor "Saadi Shirazi", Tiranë.

 

 

Shenime

 

1. Gjuhët indoevropiane të grupit iranian fliten sot në Iran, Afganistan, Taxhikistan; ka edhe grupe të rëndësishme që flasin këto gjuhë në vende të tjera, si në Turqi, Irak, Siri, Pakistan etj. Në Mesjetë këto gjuhë kanë pasur një shtrirje dhe më të gjerë (shih Sims-Williams: 1997, 125).

2. Shih T. Dizdari, "Perla" 1996/2, 17 v.

3. Në persishten e re: sad.

4. Për numërorin shta-të të shqipes shih Demiraj, Bardhyl: 1997, 65 vv.; kurse për trajtat hapta të avesishtes dhe saptá të sanskritishtes shih Rix: 1976, 76; Szemereny: 1980, 206.

5. Për burimin e bashkëtingëlloreve mbylltore të aspiruara në gjuhët indoevropiane shih Szmerenyi: 1980, 134 vv. dhe Mayrhofer: 1986, 91 vv., ku jepen edhe mendimet e gjuhëtarëve të ndryshëm mbi numrin zanafillës të mbylltoreve të aspiruara.

6. P.sh. të krahasohen: avesishte friia, indishte e vjetër priya "i dashur"; persishte e vjetër thuvam, avesishte thvam, indishte e vjetër tvam "ty" etj.

7. Për rrethanat fonetike të evolucionit të */s/ indoevropiane në /Ó/, përkatësisht /h/ në iranishten e vjetër shih Sims-Williams: 1997, 133 vv.

8. Për vjetërsinë e këtij evolucioni në iranishte shih Sims-Williams: 1997, 133, kurse për shqipen shih Demiraj: 1996, 209 v.

9. Krahas evolucionit /th/ > /s/, në persishten e re kemi edhe shndërrimin /dh/ > /z/.

10. Shih shënimin 9.

Dërguar më 22 shtator 2003, nga Çerçiz Loloçi  (Tiranë)

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.