Me rastin e 90 vjetorit të kryengritjes antiserbe më 1913

LUFTA E POPULLIT  SHQIPTAR TË MAQEDONISË PËR ÇLIRIM E BASHKIM KOMBËTAR KUNDËR SUNDIMIT SERB NË VITIN 1913

Prof. Dr. Vebi Xhemaili

22 shtator 2003 / Prof. Dr. Vebi XHEMAILI      Shkaqet e fillimit të Kryengritjes   Situata edhe ashtu e tendosur fillon të keqësohet më tepër kur një batalion serb në krye me komandantin e saj rrethojnë fshatin Tropojë dhe kërkojnë për një afatë të caktuar 80 lira turke, përndryshe do të vrisnin të gjithë burrat e fshatit dhe do të digjeshin shtëpitë e tyre. Fshatarët e varfër të Tropojanë, pasi nuk kishin mundësi të gjenin aq pasuri sa kërkonin oficerët serb për të shpëtuar nga vrasja vendosën të marrin armët dhe ti sulmojnë ushtarët serb duke vrarë 300 deri 400 ushtarë së bashku me komandantin e tyre.[1]Kjo trimëri e fshatrëve Tropojanë do tu shërbej serbëve si pretekst për djegijen e 25 fshatrave duke vrarë mbi 25.000 banorë të pa fajshëm.[2] Një veprim i tillë “aq barbar dhe i egër nuk shikohet as edhe tek të egrit”. Raportonin konsujtë e Evropës.

   

Prandaj masat e gjëra popullore kërkuan shpëtim te krerët popullorë të Dibrës, duke deklaruar se një jetë në këtë mënyrë kaq barbare ku sundon pasiguria është e pamundur, tani është çasti që serbët të ndiqeshin dhe në atë mënyrë të fitonin, lirinë ose vdekjen.[3]

Në këto rrethana të vështira politike për zgjedhjen e problemit shqiptar më së shumti e rrëndoi situatën lajmi që u përhap në fillim të shtatorit se “Dibra do ti takoj Serbisë”. Prandaj komanda serbe organizoi miting duke i thirrë edhe shqiptarët që të marrin pjesë. Në ceremonin e rastit nuk mori pjesë asnjë shqiptar ku shpallej, “aneksimi i Dibrës nën Serbi”.[4]

Situata politike serbo-shqiptare ishte shumë e tendosur, por pas këtij “manifestimi” u acarua edhe më shumë. Tani pushteti ushtarak serb filloi vrasjen e banorëve të qytetit, mbi 60 vetë nga parësia e Dibrës së Madhe të zgjedhur u burgosën. Poashtu edhe dibranët që ndodheshin në qytetet: Strugë, Ohër, Manastir, Shkup, Gostivar, Tetovë, Përlep, Kërçovë, Resnje, u vranë menjëher ku u kapën dhe të gjithë sendet e tyre të çmueshme u konfiskuan.[5] Sipas raportit të konsullit austriak, kjo shërben si arsye, “për fillimin e revolucionit të përgjithshëm të viseve të pushtuara nën sundimin serb”. Ky terror i shtyri krerët e Lëvizjes Kombëtare dhe popullin e Dibrës, që të rrokin armët në udhëheqjen e patriotëve të shquar si: Isa Boletini, Bajram Curri, Mehmet Pashë Tetova dhe i biri  i tij Halimi, të vazhdojnë luftën pa ndërprerë kundër sunduesëve serb në këto çaste shumë të vështira për fatin e Shqipërisë dhe popullin e saj.

Mehmet Pasha pasi e mori postin e ministrit të Mbrojtjes vendin e tij në terren e kishte zënë i biri Halim Gostivari dhe ky në Pollog do të organizonte kryengritjen e vitit 1913. Lajmi mbi përgatitjen e kryengritjes kishte filluar gjatë muajve te verës si përgjigje kundër shtypjes, vrasjeve, plaçkitjes abuzimeve të ndryshme ndaj popullsisë shqiptare. Pushteti serb për të arsyetuar këto veprime barbare, formoi një komision serb të cilit iu dha për detyrë që të përcjellë ngjarjet në kufij, për të penguar ndërhyrjen e shqiptarëve në drejtim të Dibrës, Strugës, Prizrenit, Tetovës, dhe Shkupit edhe pse këto masa  ishin në kundërshtim me vendimit e konferencës së Londrës.[6]

Për kryetar të komisionit për mbykqyrje u caktua Jovan Haxhi Vasiljeviçi, si njohës i mirë i rrethanave në këto anë. Ky ishte një shovenist i njohur serb i cili ishte emruar me urdhër të Nikolla Pashiqit, pranë komandës së  ushtrisë serbe në Strugë.[7] I cili në raportet e veta pranon se në këto vise mbretëronte një anarki e vërtetë. Pushteti serb në disa vende jo që nuk respektohej, por fare nuk egzistonte dhe ishin të kota “lutjet” tona për të bindur shqiptarët për të jetuar mbrenda kufijve të rij të Serbisë.[8] Po ashtu ai përshkruante gjendjen shum të vështirë të bukës, se pjesa më e madhe e shtëpive ishin plaçkitur dhe djegur, ndërsa fëmijët dhe gratë endeshin posht e lartë nëpër rrugë. Pra, ai është i detyruar të pranojë kundër vullnetit të vetë “se popullsia shqiptare nuk mund të gjejë asnjë mbrojtje dhe drejtësi te autoritetet serbe”. Prandaj ai shprehet se rroli i këtij komisioni është i kotë dhe nuk luan asnjëfarë rroli në mesin e shqiptarëve  dhe është i pa vlerë.[9]

Në këto rrethana të krijuara pas Shpalljes së Pavarësisë, populli shqiptar kudo që ishte fare nuk donte të dijë për kufij të ndarë në mes veti. I dërguari special i Serbisë në Durrës zoti Ballugxhiq i raportonte Nikolla Pashiqit, se çfardo bisede e jonë mbi kufijt e Shipërisë është e padobishme, sepse jo vetëm populli shqiptar, por edhe Ismail Qemali si kryetar Qeverisë së Përkohshme, jo vetëm që nuk mendojnë të lëshojnë pe lidhur me territoret që u janë dhënë Sebisë, por kërkojnë që ato territore të zgjerohen në dëmin tonë.[10]

Në anën tjetër edhe sundimi  i egër serb dhe shtypja me dhunë e çdo gjëje shqiptare, e shtuan dëshirën e patriotëve dhe popullit shqiptar për çlirimin nacional.[11] Në këto kushte shqiptarët nuk kishin rrugëdalje tjetër veçse të fillonin me përgaditjen e kryengritjes gjithë popullore kundër sundimit tejet të egër serb.[12]

Krerët e Lëvizjes shqiptare kishin filluar me të madhe me përgaditjen e Kryengritjes së Përgjithshme shqiptare dhe bashkimin e viseve të pushtuara me Shqipërinë. Intensiteti për përgaditjen e kryengrytjes u shtua me kthimin e Isa Boletinit nga Londra në verë të vitit 1913. Në krye të kësaj kryengritje përsëri ishin Hasan Prishtina, Elez Jusufi, Bajram Curri, ndërsa për Pollogun rrolin organizues e kishte marrrë Halim Derralla, në vend të Mehmet Pashë Tetovës, i cili ishte zgjedhur ministër i Parë i Luftës në Qeverinë e Vlorës.[13]

 

 

Fillimi i kryengritjes në Maqedoni

 

Por shtypi i kohës shkruan, kryengrytja nisi në shtator nën udhëheqjen e Mehmet Pashë Derrallës.[14] Kryengritja së pari filloi në krahinat shqiptare të Maqedonisë së re, në Dibër, e Tetovë mbi Gostivar. Pra rreth kufirit të rij njoftonte më 19 shtator kryeshefi i policisë në Tetovë.[15] Por më pastaj ajo u përhapë edhe në Rrafshin e Dugagjinit, ku malsorët u derdhën për të çliruar Gjakovën e Prizrenin.[16] Në Shkup me rrethinë për të penguar hovin e kryengritjes janë arestuar 280 vetë dhe po bëhet presion i paparë kundër famijeve të patriotëve.[17]

Kryengritja e Shtatorit së pari filloi më 20 shtator në Peshkopi. Në atë sulm ushtria serbe ka vrarë 1070 shqiptarë të pafajshëm në mesin e tyre ka pasur edhe një grup njerëzish autoritativ prej 20-30 krerë. Shqiptarët e fshatrave për rreth sulmuan ushtrinë serbe duke vrarë mbi 200 nënpunës serb. Komanda ushtarake dërgoi forca të reja në atë drejtim, ajo angazhoi regjimentin e VIII,  të përkrahur me artileri dhe kalorësi, por nuk pati sukses të shuante kryengritjen. Ajo tani më përfshiu edhe Dibrën më 22 shtator, të vitit 1913, luftarët  e Dibrës si shumë herë deri tani e dëbuan ushtrinë dhe nëpunësit serb nga qyteti, së bashku me vullnetarët që erdhën nga rrethet, më 23 shtator u çlirua Dibra.[18] Kryengritja së shpejti përfshiu disa qytete në disa drejtime Dibër-Malësi e Madhe, Prizren dhe Gjakovë, kah lindja Dibër-Strugë-Ohër-Pogradec. Kurse kah juglindja, Dibër-Kërçovë-Krushevë dhe Manastir. Ndërsa nga jugu kryengritja u përhapë nëpër grykën e Radikës duke përfshi fshatrat e Rekës, kah Mavrova, Gostivari, Tetova dhe u përhap deri në Shkup.[19] Siç shihet me vet zgjërimin dhe shtryrjen e kryengritjes edhe njëher po bëhet përpjekje për bashkimin e viseve të pushtuara nga shteti serb, që këto territore ti kthehen përëri Shqipërisë për formimin e plotë të shtetit shqiptar me kufijtë e saj natyror- (që në fjalorin sllavo-maqedonas eksploatohet si kërkesë e shqiptarëve për të krijuar “Shqipërinë e Madhe”-V.Xh.). Prandaj krerët e Vilajetit të Kosovës të udhëhequr nga Hasan Prishtina, Isa Boletini, Bajram Curri, Elez Jusufi, Qazim Lika, Sadik Rama, Halim Gostivari dhe shumë të tjerë rrokën armët për bashkimin e Shqipërisë.[20]

Më së miri situatën e përshkruan “Përlindja e Shqipërisë” në faqen e parë dhe të dytë të saj me  titull: “Serbia dhe Kryengritja e Kosovës”. Shkrimi i saj fillon: se kosovarët nuk mund ti durojnë të këqiat aq sa s’mund ti duronte njeriu, që ishte i mësuar dhe i stërvitur me të vuajturat. Atëherë thanë ,, eja të vdesim më mirë prej plumbit se vdekja e tij është më e lehtë se vdekja e të pa ngrënit”.[21]

Sipas Dimitrie Tucoviqit regjimi ushtarak jo vetëm që u ndaloi të gjitha të drejtat popullsisë, ai e plaçkiti tërë rrezervën e ushqimit të njerëzve dhe të kafshëve po të merren parasysh të gjitha këto: “se për jetën e shqiptarëve askush nuk jep llogari dikujt, se ushtria u zhytë në shprehit primitive jetësore në logjikën e saj të forcës dhe brutalitetit të jetës së paduruar e kjo në përgjithësi “solli në lindjen e kryengritjes”.[22]

Kryengritja e Shtatorit filloi me sulmin në një front të gjërë nga Struga-Ohri, Dibra-Kërçova-Mavrova, Gostivari-Tetova dhe Prizreni e  Gjakova. Forcat kryengritëse shqiptare arrinin në 12.000 veta.[23] Më 22-23 shtator çlirohet Dibra me rrethinë, pastaj Struga dhe Gostivari.[24]

Kryengritja e “Shtatorit” e konfirmon edhe vicekonsulli anglez nga Manastiri më 26 shtator 1913 dërguar qeverisë angleze, ku thotë: “kam nderin të konfirmoj nga Manstiri për fillimin e kryengritjes shqiptare që ka filluar në Dibër me rrethinë, nën udhëheqjen e Isa Boletinit dhe Hasan Prishtinës kundër ushtrisë sebre”.[25]

Kryengritja e Shtatorit u zgjerua në një territor prej disa qindra km-katror, në qytetet e çliruara u ngritë Flamuri Shqiptar.[26] Dibra u çlirua më 22 Shtator. Sipas të dhënave serbe: Dibra u çlirua më 23 shtator pas dite, kurr kryengritësit hynë në qytet.[27] Qeveria serbe për kryengritjen e Dibrës fajsonte Ismail Qemalin dhe Qeverinë e Përkohshme, se ajo ka gisht në përgaditjen e kryengritjes me  asistimin e Vjenës dhe se ka pranuar nga ajo mbi 60.000 copë armë.[28]

Trupat ushtarake serbe u tërhoqën të çregulluara para kryengritësve për në Manastir. Ndërsa nga jugu ushtria serbe u tërhoqë deri në Shkup duke prritur përforcime të reja.[29] Gazeta “Obzor” e Zagrebit shkruante se kryengritja si duket është e organizuar mirë dhe në luftimet në Dibër dhe më gjërë janë vrarë mbi 1.200 ushtarë serb dhe janë zëne rrobë mbi 300 veta, operacionet luftarake në Dibër, udhëhiqeshin nën këmnadën e Sefedin Pustinës.[30] Kryengritja e Shtatorit mori hovin edhe në anën e Prizrenit dhe Gjakovës, qeveria serbe bënte thirje më 30 shtator, se në këto anë po vepron Isa Boletini me 6 mijë kryengrytës dhe me të ndodhen edhe tre oficer të pa “identifikuar” të cilët pasi e pushtuan Dibrën iu afruan Prizrenit.[31]

Shtypi i Beogradit me qëllim për të minimizuar sukseset e kryengritjes që kishin përfshi gati tërë vilajetin e Kosovës dhe një pjesë të vilajetit të Manastirit përhapnin lajme të “kulluara”, si e kan zakon vetëm serbët, se me çlirimin e qyteteve shqiptare duke filluar nga Peshkopeja, Dibra, Struga, Tetova, e Prizreni, po masakrohen shqiptarët, “që duan të jetojnë”  me serbët, nga njerëzitë e Isa Boletinit”[32].

 

Komanda serbe në fillim mori masa shumë të ashpra kundër krerëve të Lëvizjes Kombëtare dhe bashkëpuntorëve të tyre dhe lëshoi dekretin, “se në afatë prej 5 ditëve të gjithë krerët e Lëvizjes Kombëtare që ndodhen në Vlorë, në qoftëse se nuk kthehen në Kosovë, pasuritë e tyre do të konfiskohen”.[33] Por këto veprime të egra të pushtetit policor serb asnjëher nuk e kanë ndalë hovin e Lëvizjes sonë Kombëtare në luftë për çlirimin nacional e bashkim kombëtar. Kryengritja e Shtatorit në Histriografinë shqiptare shpeshë herë përmendet edhe si Kryengritja e Dibrës. Si arsye kryesore meret se aty  fillon kryengritja më e madhe në Ballkan, në prag të luftës së Parë Botërore. Nga kjo arsye ajo shpallet edhe qendër e tërë operacioneve ushtarake.

Nga Dibra udhëhiqen të gjitha ngjarjet dhe veprimet e mëtutjeshme të kryengritësve shqiptarë. Pra, Dibra ishte shpallë si qendër politike me një trup komandues, prej ku operonin krerët e kryengritjes në territoret tjera shqiptare. Prej ku udhëhiqeshin veprimet ushtarake të kryengritjes në viset e pushtuara shqiptare. Kryengritja e Shtatorit për shkak të përmasave që mori u quajt nga shtypi i kohës Lufta e Tretë Ballkanike.[34] Partia Social Demokrate serbe organizoi mitingje ,,kundër qëllimeve ekspansioniste-koloniale të borgjezisë serbe, e cila e shpiente popullin drejt një avanture të përgjakshme”[35].

Shtypi i Vjenës nuk fajësonte shqiptarët për kryengritje shkruante “Pravda” për atë fajtor ishte Konferenca e Londrës që u kishte bërë padrejtësi shqiptarëve duke e ndarë popullsinë nga qytetet dhe tregjet e veta të përbashkëta.[36] Këtë mendim e ndan edhe vice konsulli anglez nga Manastiri i cili thotë: shkaku kryesor i fillimit të kryengritjes qëndron në vendimin e padrejtë të Konferencës së Londrës kundër shqiptarëve.[37]

Çështjes shqiptare në fund të shtatorit dhe në fillim të tetorit sa vinte e bëhej përsëri problem ndërkombëtar njoftonte shtypi i Zagrebit[38]. Në anën tjetër shtypi rus kërkonte nga forcat ushtarake serbe që të okupojnë trritore të reja shqiptare në drejtim të detit Adriatik. Diplomacia ruse duke pasur përkrahjen e Francës ajo kërcnohej se askush nuk mundë ta detyrojë ushtrinë serbe të largohet nga ato territore që do ti zaptojë sërish, këto porpaganda të shtypit rus janë të njohura qysh nga luftrat Ballkanike.[39]

Për shkak të situatës së krijuar Mbreti i Serbis dhe Malit të Zi ndërpren pushimet dhe u kthyen në vendet e punës duke akuzuar qeverinë e Vlorës, se ajo ishte oraganizatore e Kryengritjes së Shtatorit që kishte përfshi të dy vilajetet: të Manastirit dhe të Kosovës.

Qeveria e Vlorës bëri një “demarsh” ndaj sulmeve të Qeverisë serbe e cila e akuzonte Ismail Qemalin dhe Qeverinë e tij se gjoja ajo ishte organizatore e kryengritjes së shtatorit.[40] Por Kryetari i Qeverisë së Vlorës Ismail Qemali nuk u gjunzua para shpifjeve, e akuzave serbe. Qeveria e përkohshme në krye me Ismail Qemalin u bëri apel Fuqive të Mëdha që të marrin masa për mbrojtjen e popullatës së pafajshme nga egzodi i egër serb, që vepronin në territorin shqiptar.[41]

 Politika serbe filloi të akuzojë “miqtë” e Shqipërisë që e kishin përkrahur në deklaratën e saj me rastin e Shpalljes së Pavarësisë. Qeveria Serbe ju drejtua së pari Vjenës me një tonë qortues po ashtu me një “letër cirkulare” i lajmëronte të gjithë Fuqitë e Mëdha për pozitën e saj të pa lakmueshme në vendet e po sa pushtuara për të vendosur rendin dhe qetësinë  sa më parë.[42]

Diplomacia serbe për të arsyetuar veten dhe sjelljen e saj barbare në territoret e posa pushtuara e akuzonte edhe Bullgarinë se ishte e përzier në organizimin e kryengritjes shqiptare.[43] Në lidhje me këtë konflikt serbo-shiptar, qeveria serbe akuzonte se oficerët bullgarë dhe koloneli Markof, kanë lidhje me kryengritësit shqiptarë nëpërmes të Vlorës.[44] Këtë shpifje të dyfishtë politika e egër serbe donte ti fsheh shkaqet kryesore të fillimt të Kryengritjes së Shtatorit në viset e okupuara shqiptare dhe marrjen e vendimit për pushtimin e pikave strategjike të Shipërisë.[45]

 Mirëpo shtypi progresiv serb në mënyrë shumë objektive i përshkruan arsyet e fillimit të kryengritjes shqiptare, “çfarosja pa mëshirë”, thotë  udhëheqsi i Partisë Socialiste Dimitrie Tucoviçi.[46] Poashtu edhe një pjesë e shtypit progresiv serb ndër të parat flamurtare ishte gazeta “Radniçke Novine”.[47]

Ndërsa “përlindja e Shqipërisë” u përgjigjet në mënyrë shumë të saktë akuzave serbe se shqiptarët ishin të shtyrë të rrokin armët dhe të çohen në luftë për të mbrojtur pragun e shtëpisë së vetë.[48] Përsa i përket ndihmës bullgare dhe lidhjes së saj me kryengritësit shqiptarë qeveria bullgare deklaroi: “se ajo nuk ndihmon kryengritjen shqiptare dhe së bashku me Austro-Hungarinë nuk  kanë dorë në nxitjen lëvizjes shqiptare”.[49]

Diplomacia Austriake pranon se banorët e rajonit të Dibrës i ka ndihmuar materialisht gjatë muajve të dimrit të vitit 1913, ku mbi 10 000 veta endeshin nëpër rrugë deri në Tiranë, “pasi ato janë shumë të vobekët”.[50]

Prandaj për këtë bashkpunim të maqedonasëve me kryengritësit shqiptarë duhet kërkuar nga vetë arsyeja e ngrytjes së vetëdijes të popullit maqedonas me ndërgjegje të pastër nacoinale. Se ky popull në provincën e Maqedonisë nuk mundë të rrinë më i qetë në viset që u ka zaptuar Serbia. Ato kanë nevojë për aleat.V.Xh.)

Por edhe politika serbe që doli para opinionit të vetë dhe më gjërë se lufta e jonë në Kosovë dhe Maqedoni do të ketë karakter çlirimtar për vëllezërit tanë që ndodhen nën rrobërin turke më tepër se 500 vjetë, doli në shesh karakteri i saj imperialist. Pasi të parët që u gjetën nën thundrën e “çlirimtarëve” ishin shqiptarët. Mirëpo veprimi i pushtuesëve serb dhe sjelljet e tyre në Kosovë e Maqedoni shumë shpejtë i demaskuan qëllimet e tyre ç’farorësës ndaj popullatës vëndase.[51] Edhe pse nga këto vise të pushtuara të Shqipërisë, nga ushrtira serbe dhe malazeze, nuk ka më shumë se 100 mij serb e malazez konkludonte “Përlindja e Shqipërisë”.[52]

Ndërkaq në bazë të dokumenteve egzistuese dhe shtypit të asaj kohe vim në konkludim se bashkpunim aktiv ka pasur vetëm te popullsia regjionale maqedonase e Ohrit, Resnjes dhe Manastirit, me kryengritësit shqiptarë, pasi sunduesit serb në trojet tona nuk e kursyen aspak edhe popullatën sllavo-maqedone, prandaj pozita e vështirë ekonomike dhe politike po ashtu e goditi shumë rëndë edhe këtë popullat të këtyre qyteteve.                       Prandaj duke luftuar për ideale dhe çlirim nacional, këta dy popuj i ofroi ad hoc më së shumti pozita e vështirë ekonomike-politike, për të luftuar së bashku pranë njëri-tjetrit, duke rrokur armët për të dëbuar bashkarisht armikun e përbashkët, që ua kishte grabitur edhe kafshatën e bukës. V.Xh.). Pra mund të konstatojmë se ky ishte një bashkpunim i realizuar aty për aty në vendë të ngjarjes, e jo si rezultat i ndonjë marrëveshje të përgaditur apo të hartuar para kohe për një veprim të tillë siç donte ta paraqes Serbia.[53]

Pasi plasi Kryengritja e Shtatorit qeveria serbe u deklarua zyrtarisht se do të aktivizojë edhe potencialin ushtarak rrezervë për të shuar  sa më parë Kryengritjen shqiptare dhe se do të zaptojë me çdo kusht pikat më strategjike shqiptare vetëm e vetëm për të të ruajtur qetësinë deklaronte Nikolla Pashiqi.[54] Ideologët e Serbisë së Madhe dhe shtypi i kohës haptazi fajsonte shqiptarët duke bërë propagandë të madhe në shtypin e vendit dhe jashtë saj për konfliktin shqiptaro-serb, janë fajtor vetë shqiptarët, të cilët nuk duan në asnjë pjesë të vendit të tyre të jetojnë nën sundimin serb.[55]

Kjo propagandë bëhej me qëllim për të justifikuar masat “çfarosëse” që do të merrte kundër kryengritësve shqiptarë maqineria serbe në trojet e tyre etnike. Këto deklarata të qeverisë serbe dhe të shtypit borgjez serb të kohës u shënuan në faqet e para të gazetave, të gjitha deklaratat e ministrave dhe të vetë Kryetarit Nikolla Pashiq.[56]

Lajmin që mori kryetari i qverisë serbe për çlirimin e disa qyteteve shqiptare përveç Dibrës, Strugës Gostivarit dhe se kanë rrethuar kryengritësit edhe Resnjën.[57] E tronditi shumë fortë borgjezinë serbe. Këto rrethana politike të  krijuara në disfavor të politikës serbe dhe disfatat e para të ushtrisë së tyre. E detyroi Nikolla Pashiqin, të shpallë mobilizim të përgjithshëm për të fshehur turpin e saj. Qeveria serbe dha urdhër që të mbyllen kufijtë dhe të gjithë qytetarët që kishin kryer shërbimin ushtarak deri në moshën 45-së vjeçare të paraqiten në qendrat e mobilizimit.[58]

Sipas gazetës “Përlindja e Shqipërisë” ushtria serbe mobilizoi deri në 40 mijë ushtarë.[59] Për ti dërguar në luftë kundër kryengritësve. Ndërsa gazeta serbe “Vreme” që i përcillte operacionet luftarake dhe zhvillimin e kryengritjes lajmëronte se komanda serbe për ta shuar kryengritjen shqiptare ka mobilizuar mbi 60 mijë ushtarë rezervistë.[60] Qeveria serbe e cila kishte prirje për trillime edhe kësaj radhe përveç luftës që bënte me sjelljet e saj brutale. Ajo zhvilloi edhe aktivitet të dendur diplomatik me Fuqitë e Mëdha.

 Për këtë qëllim me të shpejt diplomatët serb filluan të ankohen te qeverit e Fuqive të Mëdha se shqiptarët po e prishin rendin dhe qetësinë në viset e pushtuara nga ushtria serbe.[61]

 Pas disa ditëve të përgjakshme shqiptarët arritën të çlirojnë Dibrën e madhe, ku menjëher u ngritë flamuri kombëtar. Ushtria serbe e ndjekur prej kryengritësve shqiptarë, një pjesë e saj u tërhoqë nga Ohri e Struga, për në Manastir, duke pritur përforcime të reja serbe, për të ndalë hovin e kryengritësve që tani më kishin çliruar përveç Dibrës, Sturgën, Kërçovën dhe Gostivarin, njoftonte gazeta “Populli”.[62] Këtë fitore të shkëlqyer të kryengritësve shqiptarë më së miri e përshkruan atdhetari i ynë Luigj Gurakuqi, në letrën e tij përshëndetëse që ja dërgon Lef Nosit.[63] Jehona e kryengritjes dhe suksesi i saj i dhanë jetë shpresave të kryengritësve shqiptarë se përsëri do të hedhin regjimin serb nga këto troje shqiptare dhe se vendi i coptuar në dyshë, do të bashkohet dhe do të shpëtonte nga “barabarizmat e ushtarëve dhe gjeneralëve serb” Udhëheqësit kryengritës vepronin si të pavarur para opinionit pasi nuk pajtoheshin me vendimet e padrejta që u muarën në Konferencën e Londrës dhe haptazi deklaronin se nuk janë në “lidhje” dhe nuk “përkrahen” nga qeveria e Ismail Qemalit.[64]

 

Udhëheqësit e kryengritjes në krye me Bajram Currin, Hasan Prishtina, Isa Boletinin ishin shpërnda nëpër qendra të ndryshme të kryengritjes. Kurse në Tetovë dhe Gostivar, me urdhërin e ministrit të Luftës Mehmet Pashë Derrallës, i cili në këtë kohë ndodhej në Vlorë vendosi organizimin e kryengritjes në Pollog dhe më gjërë në vend të tij, ta udhëhiqte Halim  Derralla-Tetova.[65]

Fitorja dhe suksesi i Kryengrytjes së Shtatorit e  gëzoi pa mas edhe Luigj Gurakuqin ku thotë: “Me të madhin gëzim po marrim veshtë fitimet e vëllezërve tanë, pse sot po lahen turpet që hëngrëm nga të huajt”. Më vjen shumë keqë që nuk ndodhem  në mesin e luftëtarëve.[66]

Kryengitja e Dibrës pati jehonë të madhe edhe jashtë Shqipërisë, ku u përhap lajmi deri në Amerikë, për çlirimin e Dibrës, Lumës, Pejës,  Tetovës, Shkupit nga ushtria e Isa Boletinit.[67] Ismail Qemali si Kryetar i Qeverisë së Përkohshme të Vlorës i dërgoi letër Kryetarit të Prefekturës së Elbasanit, Aqif Pashë Biçakut: “për të treguar lehtësit e duhura për të dërguarit Halim Tetovën e Munip beun, bijtë e Mehmet Pashë Derrallës, që duhej të kalonin nga Elbasani për në Tetovë e Gostivar, për tu bashkangjitur me atdhetarët e tyre  për të marrë pjesë në luftën kundër pushtuesëve serb në në fushën e Pollogut.[68]

Prandaj Qeveria e Vlorës me veprimet e veta të matura luftonte ditë e natë për fitimin e simpatisë të fuqive të jashtme. Pasi në ato çaste Serbia, Mali i Zi dhe Greqia mbanin të gatshëm në kufijt e posa shpallur ushtritë e tyre për të asgjësuar Qeverin e Re në Vlorë. Në anën tjetër shtetet sllave të Ballkanit kishin arritur deri diku nëpër mes spiunëve dhe bashkëpuntorëve të tyre të dobësojnë mbrenda për mbrenda Qeverinë e Ismail Qemalit. Në krye të kësaj rryme ishte vu bashkëpuntori i ngushtë i Serbisë Esat Pasha, së bashku me një grup bashkëpuntorësh të tij të cilët vepronin me diktatin e të dërguarit special të Serbisë Ballugxhiçit. Më 23 shtator Esat Pasha në Durrës e shpalli veten guvernator i Shqipërisë.[69] Shtypi shqiptar haptazi shkruante ne faqet e para të gazetave për veprimet antikombëtare të Esat pashë Toptanit duke e quajtur “armik i Shqipërisë”.[70]

 

Pra Shqipëria Indepente ishte e rrethuar nga armiqtë e saj edhe nga mbrenda dhe jashtë që donin ta përbinë Shqipërinë e Pavarur, se u prishte planet hegjemoniste. Ky Komitet në fillim përkrahej edhe nga forcat e Esat Pashës dhe shteteve sllave të Ballkanit të udhëhequra nga Mali i Zi dhe Serbia. Por edhe për mbrenda nga përkrahësit turkofilë të vendit, që donin me çdo kushtë në vendë të parë të mbronin vetëm interesin personal, “kultin e individit”. Këta persona ishin të gatshëm të shkelin për interes personal mbi interesin kombëtar dhe fare nuk ishin të interesuar për rimëkambjen e Shqipërisë së Pavarur. V.Xh.).                         

 

 

Amaneti i Isa Boletinit: Shkupi dhe Manastiri i takojnë Shqipërisë etnike

 

Këto forca të errta vepronin në çastet më të vështira të historisë sonë kombëtare, kurrë bëhej luftë për çdo pellëmbë toke. Për të çliraur Shqipërinë nga zaptuesit sllav Serbo-Malazez, të cilët kishin hy në Tiranë, Durrës, Lezhë dhe mbanin të pushtuar edhe kështjellën heroike të Skenderbeut Krujën me qytetin e Lezhës.[71]

Në këto rrethana të vështira politike krerët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare që udhëheqnin me kryengritjen e dinin fortë mirë se faktori i jashtëm nuk është i gatshëm të ndihmojë kryengeritësit shqiptarë në viset e okupuara nga ushtria serbe. Isa Boletini qysh më 5 maj kishte deklaruar se nuk i pranon ato kufij politikë që i kanë caktuar Fuqitë e Mëdha në Konferencën e Londrës.[72] Vetë udhëheqësi dhe ideologu i Kryengritjes së Shtatorit Isa Boletini, i cili posa ishte kthyer nga Londra në fillim të qershorit së bashku me Ismail Qemalin e dinte fortë mirë se do të mungojë ndihma e Fuqive të Mëdha.[73] Prandaj ai ishte  i vendosur që të shkojë deri në fund me forcat e veta në luftë kundër Serbisë, në qoftë se Evropa, nuk ja kthente Shipërisë qytetet e okupura deklaroi para ministrit të Mbrojtjes Mehmet pashë Tetovës dhe gazetarëve të tubuar në Vlorë. Për këtë qëndrim: “nga të pranishmit u përshëndet me duar trokitje frenetike.[74] Ai e elaboroi planin e tij të luftës, që sa më parë ti çlirojë qytetet shqiptare deri në Shkup, pra se të vinin përforcimet e reja serbe, e pastaj të sulmoj edhe Manastirin, pasi ishte i bindur se duhet ti takojë Shqipërisë. Këtë mendim e ndante edhe Ismail Qemalli dhe krerët tjerë të Lëvizjes sonë Kombëtare.

Prandaj Qeveria e Përkohshme e Vlorës e hudhi poshtë propozimin e Qeverisë serbe për njohjen e Pavarsisë dhe kufijve të Shqipërisë sipas reçetës serbe.[75] Në fillim kryengritja pati suksese të mëdha u çliruan Dibra, Struga dhe Ohri.[76] Në anën e Maqedonisë Perëndimore u çliruan Kërçova, Mavrova, Gostivari, ndërsa Tetova mbahej e rrethuar.[77]

Krerët e Lëvizjes Kombëtare të Kosovës dhe kësaj radhe treguan se nuk i njofin kufijtë politik që ishin caktuar me vendimin arbitrar të marrur në Konferencën e Londrës, ku Shqipëria Etnike ishte sakatuar për gjysmë ku mbi 46% të tokave shqiptare i takuan Malit të Zi dhe Serbisë.[78] Kryengritja shqiptare është e organizuar mirë nga krerët e saj dhe në këto çaste po merr përpjestime të gjëra njoftonte naçallniku i policisë nga Manastiri, komandën serbe në Shkup më 25 shtator 1913, se populli shqiptar me të madhe   bashkangjitet në anën e kryengritësve.[79] Kryengritësit shqiptarë më 24-25 shtator kishin zënë pozicione mbi Gostivar në pikat strategjike Kërçovë-Galiçnik dhe Mavrovë.

 Ushtria serbe nuk mori guxim që ti sulmojë shqiptarët pasi u përhap lajmi se ka mundësi të sulmohen prapa shpine nga vullnetarët tetovarë, prandaj komanda serbe dha urdhër për tu tërhequr në drejtim të Shkupit. Tetovën dhe Gostivarin e lëshuan të gjithë familjet serbe një pjesë e saj u largua edhe nga Shkupi.[80]

Shqiptarët sulmuan më 25 shtator duke marrë Mavrovën dhe më 26 shtator 1913 Gostivari ra në duar të kryengritësve shqiptarë.[81] Në këto beteja u zunë rrobë 200 ushtarë serb dhe 17 topa.[82] Luftrat më të ashpra janë zhvilluar në Kërçovë afër fshatit Izvor dhe malit Jama, u ndeshën me pozicionet e trupave serbe të regjimit të XX, më 24 shtator aty u zhvilluan luftime të ashpra midis ushtrisë serbe dhe çetnikëve të sajë.[83] Komanda serbe nga Gostivari dërgoi përforcime të reja për ta shpëtuar Kërçovën nga kryengritësit shqiptarë, por nuk arriti t’i ndalë forcat shqiptare nga mësymja drejt Kërçovës.[84]

Komanda serbe poashtu dërgoi përforcime edhe në derjtim të Gostivarit më 22 shtator në mbramje dy njësite të regjimit XX, të këmbësorisë nga Shkupi nën komandën e majorit Zdravkoviç i cili arriti në mbrëmje të 24 shtatorit në ora pesë pasdite.[85] Forcat serbe në këtë front numronin pesë çeta të ushtrisë së rregulltë dhe disa grupe çetnike të vendit. Më 25 shtator në mëngjes forcat kryengritëse e mundën ushtrinë serbe dhe në në mbramje u lëshuan përgjatë Vardarit duke çliruar fshatrat Reçan dhe Vrutok.

 Pra forcat serbe edhe pse patën përforcime të reja dhe filluan sulm të ashpër kundër shqiptarëve që zgjati deri në mbramje vonë nuk arritën për të penguar kryengritësit shqiptarë që mos të depërtojnë në fshatrat e Pollogut.[86] Kolona tjetër shqiptare pasi e pushtoi Mavrovën dhe Gostivarin e sulmoi Tetovën ku erdhi deri te një betejë shumë e madhe në hyrje të Tetovës.[87] Sipas pjesmarrësve në Kryengritjen e Shtatorit të vitit 1913 dhe dokumeneve egzistuese del se në të gjitha viset e çliruara u organizua pushteti kryengritës shqiptar dhe ai civil, me kryesi të përkohshme në Dibër e cila mbante në mënyrë “interne” kontakte të përhershme me Qeverinë e Përkohshme në Vlorë.[88]

Pas sukseseve të kryengritësve shqiptarë patriotët e dalluar filluan të japin vullnet popullatës shqiptare se po afrohet çasti i lirisë dhe ribashkimi i viseve shqiptare me Shqipërinë.

 

    Posaçërisht ardhja e Isa Boletinit më 21 shtator në Dibër merret si shkak për fillimin e kryengritjes, ku së bashku me kryengritësit e çliruan qytetin më 22 shtator pas dite.[89] Këto suksese i dhanë impuls të veçantë Kryengritjes së Shtatorit para se të hynë në Tetovë. Pasi Isa Boletini me shok hyri edhe në Strugë më 24-25 shtator dhe mori pjesë në betejën e Petrinjes.[90]

Popullata e Pollogut jo vetëm që e përkarahu Kryengritjen e Shtatorit por mori pjesë aktive në të.-V.Xh.). Sipas të dhënave bullgare “shqiptarët për 12 ditë u bënë zotë të plotë në Maqedoninë Perëndimore”.[91]

 Për ndaljen e hovit të kryengrytjes kah Shkupi dhe Tetova komanda serbe mori masa të mëdha mbrojtse ajo dërgoi regjimentet e IX dhe XI, ndërsa nga Kumanova dhe Kriva Pallanka, do të dërgohen dy batalione të regjimentit XVII, dhe 400 ushtarë të zgjedhur nga regjimenti i kalorësisë.[92]

 

  

Beteja në fushën e Pollogut

 

Për të shtypur kryengritjen e Shtatorit, komanda serbe mobilizoi forca të reja, ajo thirri nga Beogradi dhe Nishi, ushtarë të rij ku forcat ushtarake serbe arrinin mbi 60 000 vetë.[93] Për këtë mobilizim të madhë njoftonte edhe shtypi evropian, ata njoftonin edhe për sukseset e kryengritjes shqiptare duke theksuar edhe për masakra të mëdha të ushtrisë serbe.[94] Në strategjinë ushtarake serbe del se përveç trupave operative janë vu në dispozicion edhe një sasi e konsiderueshme të rezervistëve për qëllime të sigurimit në prapavijat dhe për mbrotjen e qyteteve dhe të pikave të ndryshme strategjike.

Komanda ushtarake serbe kishte urdhëruar, Shqipëria të sulmohet në tre drejtime: kah Prizreni e Luma, vija e dytë: Gostivar-Mavrovë-Dibër dhe krahu i majt Manastir-Resnjë-Ohër-Strugë.[95]

Ushtria serbe pastrimin etnik e kishte filluar nga Shkupi për gjatë rrugës Tetovë-Goastivar, ajo Tetovën e rrethoi me ushtarë dhe filloi të hapë llogore.[96] Ndërsa kryengritësit shqiptarë pasi e çliruan fushën e Pollogut zunë pozicionetnë vijën: Zhelinë, Çellopek, Çegran. Pra, pikat më strategjike, për të ndaluar sulmet serbe që vinin nga Shkupi.[97]

Sipas konsullit Jelçika nga Shkupi, kryengritësit tetovarë u tërhoqën rrëzë malit Sharr kah Gostivari, ushtria serbe pati shumë të plagosur mbi 600 veta, të cilët me karoca i bartin natën prej Tetove për në Shkup.[98] Sipas të dhënave serbe betejat kryesore u zhvilluan në vijën: Gryka e Dërvendit-Mali Sharr, në mes të Tetovës-Prizrenit dhe Gostivarit.[99] Forcat çetnike serbe u suallën shumë keq me fshatrat e Dërvendit duke vrarë dhe djegur deri në themel Merrovën Llërcën, Çiflikun dhe Dëbërcën.[100]

Çetat çetniko-serbe duke hyrë në Tetovë bënë masakra të paharuara mbi popullsinë e Zhelinës, Stërimicës, Tenovës, Çegranit dhe Senakosit.[101] Aty te fshati Vrapçisht erdhi deri te një betej shumë e përgjkashme, ushtria serbe përdori edhe artilerinë, por nuk arriti ti thej shqiptarët edhe pse u vranë 13 vetë.[102] Nga pala serbe pati shumë të vrarë dhe të plagosur, ushtria serbe u zbraps kah Tetova. Për të ngritur moralin e ushtarëve serb në Tetovë dhe Gostivar erdhi edhe Komandanti Popoviç.[103] Një pjesë e poipullsisë nga presioni që bënte maqineria serbe i lëshoi shtëpitë e veta duke kërkuar strehim nëpër male kurse pjesa tjetër u detyrua me forcë që të shërbente komandës ushtarake serbe. Deri më 25 tetor nga Tetova dhe Gostivari me dhunë janë shpërngulur mbi 400 familje.[104]

Ata shqiptarë që nuk u nënshtruan urdhërave të komandës serbe dënoheshin me vuajtje në burgjet e Shkupit. Sipas raportit të konsullit austriak Von Storck nga Beogradi, po veprohet me tëvërtet pa mëshir kundër “arnautëve” të zënë rob dhe shfarosja e filluar më parë e elementit jo sllav do të kryhet rrënjësishtë “me këto egzektuime të shumta që u bënë në Tetovë dhe Gostivar”.[105]

 

Një pjesë e madhe e popullatës ishte e obliguar me forcë që të bante edhe materialin luftarak pas ushtrisë serbe në drejtim të Gostivarit dhe Mavrovës, kah marrëshonte soldateska serbe.[106] Ushria serbe pasi dogji Tetovën dhe Gostivarin nëpër Mavrovë u nisë për në Dibër.

 

 

                Beteja e Mavrovës

           

Pas pushtimit të fushës së Pollogut nga ushtria serbe erdhi te një betejë e re në fshatrat përeth Mavrovës, filloi lufta më e përgjakur në këto anë. Kryengritësit shqiptarë i bënë rezistencë të paparë kësaj ushtrie të rregullt e të organizuar mirë dhe e përcjellur me topa dhe teknikë moderne, numerikisht shumë më e madhe. Për këtë arsye forcat kryengritëse kërkuan ndihmë nga Komnda e Përgjithshme që ndodhej në Dibër. Qeveria e Përkoshme e Dibrës pas një analize më 29 shtator vendosi që kryengritësve mbi Mavrovë tu dërgojë përforcime  të reja nga luftëtarët që kishin në vijën mbrojtëse Ohër-Strugë. Pasi forcat serbe në këtë drejtim gjithnjë e më shumë po forcoheshin.[107]

Ushtria serbe në fillim u zbraps dhe komandanti i saj u detyrua me revole në duar të ndalë ushtarët që iknin nga fushbeteja.[108] Komanda serbe për të shpëtuar nga disfata kërkoi përforcime të reja, asaj i erdhën në ndihmë njësitet e regjimentit të XII, XX, dhe njësiti “Car Llazarit”. Forcat serbe e filluan sulmin më 27 shtator me artileri prej prej së largu, pasi me armë tjera nuk mund të afroheshin në luftë me shqipatrët. Sipas raporteve serbe në këto sulme përmenden te 40 vullnetarë të vrarë shqiptarë.[109] Më 28 shtator forcat serbe arritën para Mavrovës këtyre njësiteve iu bashkangjitë edhe regjimenti i VII, në sulmin e më tutjeshëm. Më 29 shtator serbët pasi e pushtuan Mavrovën, vazhduan marrëshin duke i pushtuar fshatrat shqiptarë në rrethin e Zhirovnicës dhe grykës së Radikës, duke afruar kah Dibra.[110]

Raportet e diplomatëve të huaj flasin për luftime të ashpra në të gjitha frontet e luftës duke theksuar edhe pse ushtria serbe është në epërsi në armatim kryengritësit shqipatarë nuk zbrapasen. Në vazhdim të raportit konsulli austriak nga Beogradi thekson: se luftime të ashpëra po vazhdojnë pa ndërprerë, me humbje nga të dy palët.[111]

Për sukseset e dobëta të depërtimit të ushtrisë serbe në të gjtha frontet lajmëron edhe Zhitkovski nga Manastiri, se edhe përkundër luftimeve të rrepta ushtria serbe ende nuk është në gjendje që të rripushtoj territoret shqiptare duke filluar nga Struga-Dibra-Kërçova, sidomos luftime tejet të rrepta po zhvillohen në territorin mbi Gostivar. Në vijën Vracë-Mavrovë me fshatrat për rreth.[112] Derisa bëheshin luftime të ashpra mbi Gostivar Jeliçka nga Shkupi njoftonte me telegram se kryengritësit paskan sulmuar në fushën e Pollogut midis Tetvoës dhe Gostivarit një kolonë furnizimi të përbërë prej 4 kamionësh dhe 350 karocash me bukë, “automobilat u dogjën ndërsa ushqimi u rrëmbye”.[113]

Në betejën e Mavrovës lufta ka zgjatur 13 ditë, duke pasur një numër të vrarësh nga kryengritësit shqiptarë edhe nga ushtria serbe.122 Ushtria serbe më 30 shtator po përparonte kah lumi Radika, në drejtim të Dibrës. Komanda serbe pasi mori përforcime të reja kaloi në konrta-sulm pas sukseseve që pati afër Kërçovës te fshati “Izvor”, mori drejtimin e shpejtuar kah Dibra. Në këtë betejë u plagos çetniku i njohur serb Vasilije Trbiç.[114] Këtë radhë ushtria serbe gjeti preteks për tu hakmar dhe çfarosur popullsinë e pafajshme me burra, gra, fëmij dhe pleq, duke djegur fshatrat dhe duke rrafshuar ato me tokë. Nga këto masakrime mbi 5 000 veta e lëshuan Gostivarin me rrethinë dhe u nisën në mërgim kah Elbasani.[115]

           

 

Ushtria serbe pasi shuajti në gjak këtë kryengritje u suall si e çoroditur mbi tërë popullsinë e pafajshme shkruante gazeta “Radniçke novine”, “Më kapë tmerri kur i shoh dhe pyes veten, se si njerëzit mundë të jenë kaq barbar sa të kryejnë kaq shumë mizorina.[116] Për sjelljet serbe dhe pastrimin etnik njofton edhe Mitropoli i Durrësit ku thot: se duke hikur nga barbaria serbe kanë ardhur shumë vetë nga Dibra, Gostivari Gjakova, Prishtina, Tetova, Prizreni me ta edhe mjaftë Bullgarë (e ka fjalën për sllavo-maqedonasit).[117]

 

 

Qeveria e Vlorës në luftë kundër armiqëve të jashtëm dhe të mbrendshëm

 

Qeveria e Vlorës ndodhej në një pozitë të palakmueshme, grekët asesi të largohen nga Shqipëria Jugore, ndërsa serbët nga Shqipëria Verilindore. Serbia këto qëllime ekspansioniste në tokat e pushtuara shqiptare mundohet ti forcojë edhe më tepër me ndihmën e Esat pashë Toptanit dhe Arif Hiqmetit nga Kumanova që ishin shpallur publikisht nga Nikolla Pashiqi, “miqtë e Serbisë”.[118]

Në anën tjetër Qeverinë e Vlorës, nuk e njohu as Turqia. Ajo vazhdoi edhe më tutje që Shqipërinë e Pavarur ta radhisë si vendë i pa ndarë të Perandorisë Osmane. Kur Turqit e rij, gjatë luftrave Ballkanike i filluan luftrat, ata u munduan ti bindin shqiptarët për çlirimin e karahinave shqiptare të shkelura nga armiqët, premtuan njohjen e Shqipërisë me kufijt e sajë të natyrshëm, kjo ide gjeti mbështetje të fortë te forcat liridashëse. Kur panë se armiqët sllav, muarën vendin tanë nëpër këmbë dhe Fuqitë e Mëdha vunë “gurrët e ndarjes”, sipas interesave të tyre poilitiko-strategjike dhe e shpallën tokën e Shqipërisë, si vendë tregu.-V.Xh.).

   

 

Shtypi  serb akuzonte shqiptarët se bashkpunojnë me Austro-Hungarinë dhe Bullgarinë

 

Shtypi i huaj, Kryengritjes Shqipatre të Shtatorit i dha dimensione të mëdha, por shtypi serb shpeshëher ishte kontraditor dhe i rezervuar, gazeta “Pijemont” më 23 shtator 1913, në vendë të dukshëm shkruante për kryengritjen shqiptare, duke vazhduar më poshtë kinse kryengritja e jonë shqipatre i paska rrënjët diku jashtë vendit, duke e involuar në këtë kryengritje influncën dhe strategjinë austriake, kinse municionin dhe armët janë siguruar nga Mbretëria e Vjenës. “Narodni list” duke shkruar për Kryengritjen Shqiptare kundër malazezëve dhe serbëve konstatonte: se shqipatrët janë të armatosur me armatim modern, ku pasaçërisht për shqipatrët kohën e fundit ka prodhuar shumë armë “fabrika e Shatjerskës”.[119] Më poshtë kjo gazetë vazhdon të sulmojë politikën italiane e cila shumë “subjektivisht” mundohet ti sqarojë ngjarjet në Shqipëri dhe më gjërë në Ballakan. Ajo kryengritjen dhe luftën shqiptare për pavarësi dhe bashkangjitje me shtetin amë e shikonte, si grindje të re në Ballkan, në mes shteteve egzistuese. Ku Bullgaria dhe Turqia presin ngatresa të reja për ndarjen e re të Ballkanit. Këto momente dhe trazira  në Shqipëri mundë ti shërbejn si “instrumente” shumë të lira interesave bullgare dhe turke.[120]

Prandaj gazeta “Pijemont”, propozon që Serbia dhe Mali i Zi të okupojnë të gjitha ato pika strategjike që janë në gjendje të garantojnë në të “ardhmen paqën qetësinë dhe rregullin në Ballkan”. Kjo gazetë serbe më në fundë pranon se përveç coptimit të tokave të Shqipërisë me një ngatresë “të re” mundë të coptohet edhe ndonjë shtet tjetër që u a shtrinë dorën e bashkpunimit kryengritësve shqiptarë.[121] Edhe gazeta “Samouprava”, si organ gjysëm zyrtar i pushtetit serb, boton në tërësi historinë e kryengritjes dhe miret me studimin e etnogjenezës së saj, duke e involuar në këtë ngjarje me rëndësi disa shtete si nxitëse dhe pjesmarrës në ndihma e materiale.[122]

 Po ashtu edhe gazeta “Samouprava” në faqen e parë jep të dhëna për rrezikun që i kanoset Serbisë, nga kryengritësit shqipatrë. Ajo shkon aq larg sa që kryengritësit shqiptarë i pagëzon edhe me emra fyes të stilit serb të ashtuquajtura “Banda të armatoasura”, kjo gazetë vazhdon me akuzat se këto “banda kaçake” po e rrezikojnë “tokën e posa pushtuar serbe” dhe se kanë çliruar: Dibrën, Strugën, Gjakovën, Gostivarin, Kërçovën dhe mbanë të rrethuar edhe Tetovën. Pra para një sulmi të fortë ushtria serbe u tërhoqë, kah Manastiri dhe Shkupi.[123] Po ashtu edhe gazeta “Politika”e Beogradit lajmron se Dibra është marrë nga shqipatrët dhe se lufta me të madhe është përhapur në Kosovë dhe Maqedoni, në të gjitha frontet humbjet janë të mëdha nga të dy anët.[124]

Shtypi serb në atë kohë ishte i mbushur plot mllef ndaj shqiptarëve “Veçernje novosti” duke folur në kryeartikull në mes tjerave kërkon prej udhëheqësisë së Malit të Zi dhe Serbisë, jo vetëm dëbimin e shqiptarëve nga kufijt e caktuar në Konferencën e Londrës, por duhet hyrë mbrenda në pjesën e Shqipërisë së Pavarur dhe të “pushtohen” të gjitha ato pika dhe lokalitete që do të jenë më të nevojshme për ruajtjen e qetësisë dhe të rendit në kufijtë e posa caktuar dhe të kërkohet garancë nga Fuqit e Mëdha, “që Shqipëria mos të prishë më paqën dhe qetësinë në mes të Ballkanit”.[125]

Kjo gazetë vazhdon më poshtë me një porosi, se Serbisë dhe Malit të Zi, nuk u  mbetet asgjë tjetër veçëse ta pushtojnë tërë Shqipërinë e Veriut deri te lumi Shkumbin, ndërsa kah deti të miren Durrësi, Lezha, Shëngjini dhe atje njëherë e përgjithmonë, “të valojë flamuri serb”.[126] Serbia dhe Mali i Zi kësaj radhe nuk kanë bërë mobilizim kaq serioz për të bërë “shëtitje nëpër Shqipëri për së dyti herë”. Por për ta shkelur dhe gjunzuar përgjithmonë Shqipërinë, “atë tokë të pashkelur”, duke vurë atje qetësinë dhe rregullin, duke i mbajtur përgjithmonë të nënshtruar, nën regjimin serb.[127] Serbia për këtë projekt mobilizonte ushtarë të rij për ti çuar në pozicione të tokave shqiptare, të pushtuara në luftën e Parë Ballkanike kinse për të shuar kryengritjen shqiptare si duket përparimi i serbëve në Mat, tregon qëllimin e përparimit ta shtrinë deri në Adriatik.[128]

Poropaganda serbe për të mobilizuar sa më shumë ushtar serb kishte përhapur lajmin se mbi 80 000 vullnetarë shqiptarë i kanë kapur pushkët dhe janë nisur kundër Serbisë.[129] Komanda serbe me këtë mobilizim të rij të gjashtë regjimenteve të mobilizuara të Divizionit të Moravës ajo përgadiste një ofenzivë luftarake të pushtimit të rij, ky  operacion u pagëzua “Ekspedit ndëshkimi”. Qëllimin i kësaj ekspedite kundër etnosit shqipatr më së miri e shpreh koloneli Stojanoviç duke theksuar shumë herë “se sulmet e shqiptarëve do ti zbarazim aq keq në një mënyrë të tillë që për vite me radhë do tu hiqet qejfi për të bërë aksione të tilla si kjo kryengritje”.[130]

 Koloneli Stefanoviç, u deklarua haptazi para diplomatëve të huaj se për humbjet dhe shpenzimet e luftës së tanishme me Shqipërinë, Serbia ka për të kërkuar dëmshpërblime, “por ato do të jenë vetëm kompenzim të rritjes së territoreve në favor të Serbisë”.[131]

Gazeta serbe “Samouprava”, shkoi aq larg sa që kërkoi nga Fuqitë e Mëdha thirrjen e sërishme të Konferencës për shpalljen e Pavarsisë së Shtetit shqiptar. Duke kërkuar arsye se ky vendim i marrur nga Fuqitë e Mëdha është në dëm të shtetit serb.[132] Ky akt është i pavend sipas shtypit serb dhe nuk i plotson nevojat e kohës: prandaj sot pësojnë shetet tjera ballkanike, dëme të mëdha financiare dhe politiko-strategjike.[133]

Opinioni serb shtronte pyetje: në qoftëse Evropa nuk i ndimon Serbisë që të revidohet vendimi e Konferencës së Londrës dhe Shqipëria të ndahet në mes Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi, atëher pushteti serb është i “detyruar” që vendet që ka pushtuar ushtria serbe të ndryshojë kursin politikë të veprimit në këto troje etnike shqiptare: të shkon në asimilim total duke përdorur masa drakonike, “serbizim me çdo çmim”.[134]

Kjo parullë e famshme e politikës serbe ishte lëshuar në të gjitha regjimentet e ushtrisë policisë dhe në aradhat çetniko-serbe. Prandaj djegiet, plaçkitjet, vrasjet masive ishin krijuar , “si smundje kronike”, duke filluar prej lartë nga komanda deri te ushtari i fundit serb.[135]

Kundër kësaj kryengritje të pastër shqiptare, regjimi i egër serb ishte kundërvu me tërë arsenalin e vetë. Politika serbe, në këto rrethana kishte angazhuar diplomacinë e saj me ndihmën e miqëve të vetë ruso-frank. Ajo me ndihmën e tyre do të mundohet të bindë Fuqitë e Mëdha, se shqiptarët janë “fajtorë” që prishin qetësinë në mes Ballkanit, të ndihmuar nga Austro-Hunagaria dhe Bullgaria. Po ashtu edhe gazeta “Pravda”, boton lajme fantastike “për një aleancë gjoja të Shqipërisë me Bullgarinë dhe Monarkinë Austriake”. Diplomacia serbe ishte e “bindur” se nxitës dhe përkarahës të kryengritjes shqiptare ishin Bullgaria dhe Austria. Kështu i kishte deklaruar zoti Pashiq, në vizitën që i bëri Vjenës, ministrit të Punëve të Jashtme kontit Berthold.[136]

Kjo propagandë e hegjemonizmit serbomadh ishte shumë aktive edhe në eshallonet ushtarako-policore. Egzistonte hidhërimi i madhë kundër Austrisë dhe Bullgarisë, për arsye të akuzave serbe se këta kanë nxitur lëvizjen shqiptare me përpjestime kaq të mëdha. Që nga kronistët e kohës u quajt edhe lufta e Tretë Ballkanike. Prandaj këto forca haptazi deklaronin: “kundra arnautëve të kapur rrobë do të sillen pa mëshirë dhe do të bëhej çfarosja e tyre rrënjësishtë”.[137] Gazeta “Odjeg”, organi i “Partisë Radikale” shkruante pa zbukurime “se arnautët komandohen prej oficerëve austriakë”.[138] Po ashtu duhet theksuar se propaganda serbe kishte arritur të “bindë popullatën serbe” se nxitëse të lëvizjes shqipatre është Monarkia Austriake së bashku me Bullgarinë. Si duket ajo “takimet” e Irfan bej Orit  me Matovin, i merr si pretekst për fillimin e kryengritjes.[139]

    

  

Masat represive serbe për shuarjen e  Kryengritjes së Shtatorit

 

Më 8 tetor ushtria serbe dhe “naçallnikët” e rretheve lëshuan një dekret, nëqoftëse kryengritësit nuk kthehen nëpër shtëpit e tyre “atëher familjet e tyre do të shpërngulen dhe pasurit e pa tundëshme do të konfiskohen dhe në fhshtarat e shpërngulur do të vendosen kolonist serb”[140]. Ushtria serbe në bashkëveprim me “avangardën serbe” e vetë shpallur çetnike, në njësitin e njoftur “Narodna odbrana”, nga këta njësite “speciale” u goditë shumë rëndë rrethi i Gostivarit, Kërçovës dhe Demir Hisarit. Posaçërisht në pozitë tejet të vështirë kanë qenë fshatrat shqipatre që jetonin në mes fushës së Manastirit, Demir Hisarit, Krushevës, Prilepit dhe Kërçëovës, të cilët morën pjesë aktive në anën e kryngritësve.[141] Pra në kryengritjen e Shtatorit muarën pjesë të gjithë shqiptarët që bënin pjesë në kufijt  e Shqipërisë Etnike deri në Veles.V.Xh.)

Numri i shqiptarëve të masakruar prej këtyre bandave çetnike serbe është shumë i madhë dhe nuk mundë të jepet numri i saktë, pasi ushtria serbe dhe bandat çetnike në të shumtën e rasteve i kanë djegur edhe dokumentet për të fshehur terrorin e kryer.

Sipas dëshmive të mbledhura nga tereni këtë projekt që e realizoi kjo bandë në mes Gostivarit dhe Kërçovës, e kishte përgaditur me kohë nënprefekti dhe çetniku i njohur në Kërçovë me rrethinë i ashtuquajturi vojvoda Bekriç.[142] Midis Përlepit dhe Kërçovës janë djegur fshatrat: Nerovë, Zhitoshe, Llazhani, Debreshte, ndërsa banorët e tyre janë masakruar.[143] Vetëm ne rrethin e Manastirit numri i bandave serbe arrinë mbi 400 vetë.[144]

 Shumë njerëz të mëdhej dhe pjesmarrës të kohës, kryengritjen e shatorit e kanë krahasuar me luftrat ballkanike, ndërsa vetë pjesmarrësi në këto luftra vojvoda dhe çetniku u njohur serb Vasilije Trbiç, “Kryengritjen e Shtatorit e quan lufta e Tretë Ballkanike ose e karhason këtë luftë në mes dy shteteve Serbisë kundër Shqipërisë”.[145] Pas përfundimit të luftës në këto anë çetnikët dhe ushtria serbe u sollën shumë keq me popullsinë e pafajshme shqiptaro-muslimane. Duke përdorur edhe metoda tejet të egra barbare për ta frigësuar këtë popullatë që të shpërngulet sa më parë nga trojet e veta shekullore. Në këto rrethana politike ishte krijuar një gjendje kaotike tejet e pa durueshme, nga bandat çetniko-serbe, e cila në kordinim me ushtrinë bënin s’pastrim, djegie dhe vrasje të llojllojshme kudo, pra jo vetëm në vendet ku ishte zhvilluar kryengritja. Duke filluar nga: Manastiri, Resnja, Ohri, Struga dhe Dibra. Shumë më keq kanë kaluar fshtrat e Rekës mbi Mavrovë, Kërçova, e Krusheva me rrethinë dhe Gostivari me fshatrat e Pollogut deri në Shkup.[146]

Në rrethin e Ohrit deri në themel u dogjën 30 fshatra. Në vijën Strugë-Dibër-Mavrovë-Gostivar dhe Tetovë 180 fshatra u dogjën dhe u shkatruan.[147] Masakrat e bëra në këto krahina u mëveshen kryekput bandave të ndodhura nën komandën e vojvodës serb i quajtur Boge Vojvoda. Këtë komandant të çetës në fjalë fshatrat përeth Gostivarit kurrë nuk do ta harojnë për ato veprime ç’njerëzore.

Shtypi serb e sulmoi ashpër Austro-Hungarinë, ajo në vend të përkrahjes së politikës paqëruese serbe në këto anë i dërgoi notë të ashpër Serbisë.