Vinçenx Golletti Baffa

Shqiptarët dhe përplasja e qytetërimeve (1)

Dy fjalë për autorin

 

Vinçenx Golletti Baffa, një arbëresh në rrugën e De Radës

 

Shkrimtar, publicist, eseist, filozof, sociolog, botues, lindur në Çivit (Itali) më 1924. Autor i mjaft vëllimeve me ese ("Arbëreshi merret me politikë", "Plus uno maneat seculo I, II, III"), nismëtar e mbështetës i disa botimeve me rëndësi parësore për kulturën shqiptare (Fishta, Vepra, Botim i plotë) si edhe i disa revistave e gazetave shqiptare që botohen në diasporë. Jeton në Gjermani.

 

"Lexuesit tanë kanë pyetur disa herë për bashkëpunëtorin e kësaj gazete, zotin Vinçenx Golletti Baffa. Ata dëshirojnë të dijnë diçka mbi këtë person dhe të shumtën e herës shprehin çudinë se ky Arbëresh e shkruan aq bukur gjuhën shqipe. Sot po u japim disa shënime biografike mbi këtë vëlla të gjakut tonë.

 

Vinçenx Golletti Baffa është një arbëresh i brezit të vjetër e lindi në Çivit më 28 gusht 1924, kur arbërishtja ishte gjuhë e gjallë e shumë e fortë. Çiviti gjendet në zonën arbëreshe të Kalabrisë e ka një variant gjuhësor, i cili, në formën e tij të pastër, i qaset mjaft bukur Shqipes së njësuar të sotme. Numri i grave dhe i burrave që improvizonin me lehtësi vjersha e këngë s’ish i vogël atëhere në Çivit e çivitjoti kishte mundësi të rritej me një gjuhë të bukur, të fuqishme dhe poetike.

 

Për arsye familjare, Enxini, - ky ishte emri i tij në familje e në katund, - zu fill e la vendin e vet kur mbushi tetë vjeç, për të vazhduar shkollat në Romë e në qytete të Italisë Qëndrore. E kështu kalonte çdo vit nëntë muaj jashtë katundit arbëresh.

 

Ishte djalë i rritur, para Luftës së Dytë Botërore, kur zuri të interesohej instinktivisht për Shqipërinë e gjuhën e saj, të blinte libra shqip e të mblidhte proverba.

 

Studjoi filozofi e histori në Romë (1942-46) e në të parin vit akademik vazhdoi kursin e Ernest Koliqit për letërsi shqipe.

 

Se ç’bëri nga viti 1947 deri në vitin 1972 është punë e vështirë të thuhet e mund të përmblidhet me pak fjalë kështu: kishte besim të plotë e të fortë se do të bënte gjëra të mëdha e sidomos të reja e vente duke kërkuar rrugën e vet. Kjo do të thotë se në kohën shumë të vështirë pas luftës, si edhe më vonë, provoi gjërat më të ndryshme. Punoi si mësues privat për shumë lëndë, pra në ca ndërmarrje ekonomike të Milanos, në ca shkolla afër Çivitit e në Bolzano. Punoi e studioi, studioi e punoi, duke kërkuar vazhdimisht. (Këtu përmendim se studjoi thellësisht shumë shkenca në fushat më të ndryshme e se edhe sot merret seriozisht me letërsi e shkencë, siç na dëshmohet nga artikujt e tij.)

 

Tani punon në Bibliotekën qytetare e universitare të Frankfurtit e mban një kurs për gjuhën italiane në Shkollën e lartë pedagogjike të Hajdelbergut.

 

Ishte fillimi i vitit 1973, kur në bibliotekën e lartpërmendur, tek kërkonte libra për Shqipërinë, gjeti vëllimin "Novellistica italo-albanese" me përralla, tregime e anekdota nga Ejanina, Frasnita, Çiviti etj, të mbledhura nga i ndjeri Luca Perrone e të botuara nën udhëheqjen e Koliqit në Firence më 1967.

 

Lexoi pak faqe me kureshtje e menjëherë zbuloi se ai vetë mund t’i rrëfente këto përralla në një arbërishte shumë më të pastër e më të bukur. E kështu filloi të shkruante në gjuhën e fëmijërisë së tij, në një gjuhë, të cilën e kujtonte ditë për ditë e më mirë.

 

"Po pse përralla? Këtë e bënë të tjerët - i tha mendja. Ti do të bësh gjëra të reja e të duhet të shkruash për sot".

Ky qe një vegim, të cilin Golletti filloi ta vinte në jetë menjëherë, duke nisur të shkruante arbërisht. E kur mbushi dyzetetetë vjeç, gjeti rrugën që kishte kërkuar gjatë një jetë të tërë.

 

Pak më vonë, dëgjoi se në Çivit dilte një revistë me titull Katundi Ynë, u vu në kontakt me drejtorin e saj e, i frymëzuar nga propaganda që atëherë bëhej për Shqipërinë në Universitetin e Frankfurtit, mendoi ta vizitonte këtë vend.

 

Në gusht (ishte viti 1973) vizitoi me të vërtetë Shqipërinë dhe informoi Dhimitrin, që ishte dhe është drejtor i revistës Katundi Ynë. Më 1974 doli kështu artikulli i tij i parë që u demonstroi arbëreshëvet se gjuha e tyre nuk ishte e mirë vetëm për një këngë e një poezi, por edhe për prozën moderne e për problemet aktuale. Që atëherë Katundi Ynë nuk doli më pa artikuj arbërisht e lexuesin e interesuar e drejtojmë te kjo revistë. Të kujtojmë këtu se shpresa e Enxinit që ta bënte pak nga pak këtë revistë më arbëreshe s’është realizuar.

 

As Prishtina, as Tirana s’u entuziazmuan për këtë shkrimtar arbëresh gjuhëbrisk e liridashës, e ai për ta nuk ekziston.

 

Këto shënime biografike i mbarojmë duke përmendur se s’njohim asnjë Arbëresh tjetër i cili ka shkruar ose shkruan për “Diellin” e ky është kurorëzimi i karrierës së tij si shkrimtar arbëresh".

 

"Dielli", Boston, ShBA, 1980

 

---

 

 

Shqiptarët dhe përplasja e qytetërimeve (1)

 

Nga Vinçenx Golletti Baffa

 

Me haré fillova të lexoja revistën Haemus, me haré, sepse aty për aty mendova: kush shkruan Haemus nuk do të jetë ballkanas me kuptimin që i japin sot kësaj fjale evropianët e Perëndimit. Siç dihet, evropiani perëndimor është racist në mënyrë elegante e shpeshherë të padukshme, e fjala Ballkan është shprehje në fund të fundit negative, për fat të keq.

 

Kush shkruan Haemus e jo Ballkan di, me ndërgjegje ose pa ndërgjegje, këto gjëra e do t’u largohet atyre, duke përdorur apostafat fjalën greko-latine e jo fjalën turke.

 

Me fjalë të qarta, titulli i revistës së re është si një program e zgjoi tek unë ca simpati e, kjo dihet, simpatia është çdoherë fillimi i miqësisë, i dashurisë e i respektit të ndërsjellë.

 

Rrjedhimisht jam i detyruar të shkruaj ndonjë faqe për revistën Haemus, megjithëse vendosa prej kohësh të mos shkruaj më: nuk jam më aq i ri e deri më sot si arbëresh shkrova edhe keq shumë. Vërtet keq shumë, sidomos për shërbëtorët e Hoxhenverit dhe të Plakut Broz, të cilët, me ndihmën e katedravet italiane për gjuhën shqipe, më luftuan mua në dukje me sukses të madh. (Bie fjala, katedrat italiane e vazhdojnë edhe sot luftën e tyre!) Por për miqtë e kësaj reviste dua të bëj një përjashtim e, si zakonisht, unë shkruaj kundër rrymës, domethënë sipas sistemit tim; unë shkruaj tani për iluminizmin e jo për ndonjë fé, si bënë ca miq të tjerë. Por, para se të shkoj përpara, dua të theksoj se faqja e fundit e kopertinës (Haemus - felix qui potuit rerum cognoscere causas, fjalët e bukura që Virgjili i kushtoi Lukrecit), është për mua një provokim pozitiv: unë nuk jam virgjilian, por ciceronian, e besoj se njeriu vetëm rallëherë mund të zbulojë shkaqet e sendevet ose të ngjarjevet. Me të vërtetë, ngandonjëherë u qasemi këtyre shkaqeve e kënaqemi, duke pohuar kështu teorinë e probabilitetit e dëshira jonë t’i kuptojmë e t’i zbulojmë të gjitha shkaqet e të gjitha sendevet dhe të gjitha ngjarjevet mbetet dëshirë e bukur, nxitëse dhe stimuluese.

 

Në numrin 2-3 të revistës janë, siç thamë, shumë artikuj për fe të ndryshme; unë i lexova ata me ca kujdes: kush shkroi është shumë kompetent e më jep mundësi të nxë gjëra që unë nuk di aq mirë, e, kështu, unë fitoj njohuri të reja e mund të analizoj më mirë filozofinë time modeste. E, e e...e menjëherë kujtova se unë gjuhën rumune e kisha studiuar... afërsisht njëqind vjet më parë.

 

Me të vërtetë... cilën gjuhë unë nuk kam studiuar?... Cilën grua unë nuk kam dashuruar? Të gjitha gjuhët unë desha të studioja....ashtu si të gjitha gratë unë desha të dashuroja: çdo gjuhë e çdo grua është e bukur dhe interesante e unë për çdo gjuhë e për çdo grua bie në dashuri... Por, me kalimin e kohës, arsyeja triumfoi, për fat të mjerë, edhe tek unë e tani unë kultivoj vetëm një gjuhë, e dashuroj vetëm një grua, megjithëse unë edhe sot, sentimentalisht, kultivoj çdo gjuhë e dashuroj çdo grua.

 

Tani, kjo vetëkuptohet, mund të shkruheshin qindra e qindra libra për ngjashmëritë ndërmjet gjuhëvet dhe gravet, për të treguar matematikisht se unë zotëroj një gjuhë ose një grua, e për të demonstruar shkencërisht se po ajo gjuhë ose po ajo grua më zotëron mua etj. etj.

 

Nga ana tjetër çështje të atilla janë tepër të vështira për një homo sapiens sapiens, e unë kënaqem të trajtoj një temë të thjeshtë e, pothuaj, popullore, e një temë shumë, shumë e lehtë e shumë, shumë e thjeshtë është iluminizmi.

 

I referohem këtu, vetëkuptohet, iluminizmit modern evropian, por dua të përmend shprehimisht se lëvizje të ngjashme kulturore bota perëndimore i ka njohur më se një herë, por suksesi i tyre qe çdoherë i përkohshëm. Ka edhe njerëz të cilët s’kanë frikë të shpallin se Averroesi (Ibn Rushed Mohamed, 1126-1198) ishte iluminist ante litteram e foli për dy të vërtetat; por këtu kompetenca ime nuk është shumë e madhe. Unë di vetëm se në jetën tonë njerëzore afirmohen shpeshherë rryma negative në fushën e kulturës, të politikës, të estetikës e të shoqërisë. Herë të tjera rryma të mira shkatërrohen në interes të grupeve shoqërore të posaçme e një përparim i vërtetë është rrallëherë i mundshëm. Ndoshta vetëm në fushën e teknikës përparimi mund të mbahet si i qëndrueshëm, i vazhdueshëm, i pareshtur e, në fund të fundit, i vërtetë. E, ca herë, edhe në fushën e shkencavet të përpikta, por kjo vlen vetëm për specialistët.

 

Iluminizmi qe përpjekja që bënë sidomos në shekujt XVII- XVIII jo pak njerëz të izoluar, si në të kaluarën, por shumë dijetarë në Angli, në Francë e në Gjermani. E them edhe një herë: në Angli, në Francë e në Gjermani. Këta dijetarë nuk mund të kënaqeshin më me mendimet fetare, me praktikën politike e me filozofinë e kohës së tyre. Natyrisht, iluminizmin e përgatiti lëvizja kulturore e Humanizmit dhe Rinascimento-s, domethënë Italia, por përgatitja për mua nuk mjafton, përndryshe jemi të detyruar të kujtojmë shumë e shumë njerëz të tjerë. E kështu unë përmemd në fushën e politikës vetëm Dantin (1265-1321), i cili, në librin De monarchia, proklamoi pushtetin laik pranë Kishës së Romës, po jo nën Kishën e Romës. Ai Marsilius nga Padova (1275?-1343) e theksoi këtë mendim. E kujtoj edhe Wilhelmin von Ockam (1300?-1350?), një anglez që jetoi në Gjermani e kërkoi të revolucionarizonte filozofinë, shkencën e politikën teorike.

 

Mirëpo, s’është keq të përmendet se krishterimi në Evropën jugperëndimore nuk qe e nuk mund të ishte, që nga fillimi, totalitar e absolut e nacionalist ante litteram si, p.sh., muhamedanizmi me popullsitë arabe e me popullsitë e pushtuara. Popullsia evropiane jugperëndimore e antikitetit ishte shumë e përparuar e kultura greko-latine vazhdonte të jetonte në mënyrë modeste e, nga ana tjetër, kjo kulturë ndikoi pozitivisht në fenë e re. E jo pak njerëz ruajtën me kujdes të madh, pothuaj me xhelozi, lidhjen kulturore me botën parakristiane greko-latine, duke lexuar edhe ca poetë, Lukrecin, Katullin etj. të cilët nuk mund të mbaheshin në asnjë rast si kristianë ose si kristianoidë, si p.sh. Vergjili.

 

Edhe një libër si De natura deorum i Ciceronit u lexua e u rilexua, megjithëse është mbrojtja elegante e jo çdoherë e dukshme e ateizmit.

 

Me fjalë të tjera mund të thuhet se Krishterimi në Evropën jugperëndimore të antikitetit të vonë e pastaj edhe në Evropën gjermanoide nuk qe kurrë absolut qind për qind, sado që ca gjëra e ca mendime na kujtojnë muhamedanizmin: philosophia ancilla theologiae! (filozofia shërbëtorja e teologjisë) etj. etj.

 

Jeta e shoqërivet njerëzore është rrallëherë fenomen statik e i mbyllur. Rrallëherë shoqërivet njerëzore u mungon dinamika e, kështu, ndryshime, të vogla ose të mëdha, janë të shpeshta e të natyrshme e bien në sy vonë. Historiani, sociologu e studiues të tjerë s’kujdesen për ca ndryshime që duken minimale, por shumëherë janë rrënjëzore. Edhe individi njerëzor zhvillohet e ndryshohet vazhdimisht, e studiuesi serioz kërkon të mbajë parasysh kohën e mentalitetin e atëhershme për punën e tij rreth një shoqërie ose një figure historike.

 

Për rrjedhim Kisha e Romës është organizatë poliedrike e sa faqe e sa anë të saj nuk u studiuan fare deri më sot? Kur shkruhet për të, duhet përcaktuar me saktësi cila kohë na intereson e me cilat kohorta të popullsisë duam te merremi. Është vërtet se na nevojitet për arsye praktike një përgjithësim për të thjeshtësuar thëniet tona. E kështu unë tani them përsëri se krishterimi i Romës nuk qe e nuk mund të ishte përherë absolut, por shumë përfaqësues të kësaj organizate fetare kërkuan gjatë historisë të bëheshin më absolutë për të ushtruar më shumë radikalizëm se, p.sh. përfaqësuesit e kishës ortodokse ose të kishës muhamedane. Ca herë disa shoqëri e lejuan këtë, e rryma rrënjësore u afirmuan e në emër të dashurisë kristiane u vranë njerëz e u bënë krime të rënda.

 

Këto janë, për fat të keq, gjëra që ndodhin në historinë e njeriut e ne duhet të kemi durim e të përvetësojmë situatën e atëhershme shoqërore. Ne duhet të kritikojmë sot ashpërsisht absolutizmin e totalitarizmin muhamedan, por është e përshtatshme të pranojmë se edhe shoqëria jonë, ca kohë më parë, veproi ndonjë herë afërsisht kështu e jo shumë më mirë, e vrau e procesoi heretikë, filozofë, shkencëtarë e, risum teneatis, amici, shtriga!!!

 

Edhe ata që reformuan kishën kristiane në Gjermani, në Zvicër, në Angli etj. etj. nuk ishin në fillim fare tolerantë, por mirëqenia ekonomike e shoqërisë nga Italia shkoi më në Veri dhe e tërë situata u përmirësua, ashtu që filozofët, shkencëtarët e dijetarët fituan rëndësi e, më vonë, u fol pak nga pak për iluminizëm, pra arsyeja e njeriut të lirë mund të na shpjegonte më mirë çështjet për të cilat kisha kishte pasur monopolin.

 

Ndoshta s’është e tepruar të thuhet se Koncili i Trientos nuk qe ngjarje shumë pozitive për Kishën e Romës.

 

Në çdo rast s’duhet harruar se rendi në fuqi zakonisht nuk ka simpati ndaj mendimtarit të lirë e se feja ka qenë e është edhe sot instrumentum regni e një politikan teorik si Ciceroni këtë na e shpjegon shumë bukur. Prandaj lindja e filozofisë së vërtetë dhe zhvillimi i saj qe, në historinë e njerëzimit, një përjashtim unik, i cili ndodhi në qytetin e Miletit. Këtu mua më duket e përshtatshme të përmendet se deri dje Mileti mbahej si koloni greke jonike në bregun jugperëndimor të Turqisë së sotme, kurse sot dijetarët më të angazhuar mendojnë se armenët, grekët e lashtësisë e një komponent i lashtë i shqiptarëvet të sotëm erdhën nga Lindja e jo nga Veriu.

 

Sidoqoftë, në këto qytete jonike dijetari gëzonte më liri se në Athinë e në qytetet e Greqisë e filloi të mendonte vërtet shkencërisht e jo mitologjikisht për zanafillën e jetës mbi Tokë. Përveç kësaj, qytetet jonike kishin njohuri për zhvillimet kulturore e shkencore të Mesopotamisë e të Egjiptit. Me fjalë të qarta, këtu e kështu filloi filozofia e njeriu nuk kishte më nevojë për mitologji, fe etj. për të shpjeguar jetën. Për rrjedhim është gabim trashanik të flitet për filozofi indiane, kineze etj. kur i referohemi lashtësisë; e kur thuhet filozofi muhamedane ose kristiane, termi shkencor filozofi nuk ka më kuptimin e tij të mirëfilltë. Në këto raste termi i përshtatshëm është botëkuptim, e kjo fjalë është siç dihet kalk gjuhësor nga gjermanishtja Weltanschaung.

 

Historia e Miletit qe shumë interesante, tepër e komplikuar e jo aq e lumtur. E tani unë që premtova të shkruaj për iluminizmin, s’dua të harroj se, shekuj më vonë, ky qytet ishte shumë i njohur jo për filozofinë, por për tregimet erotike të bukura (Milesíaca) që kishte shkruar Aristidi. Natyrisht jo politikani athinas, jo i nipi i tij, por një Aristid tjetër nga Mileti i cili vlen si krijuesi ose nismëtari i letërsisë erotike. E kjo mua më duket çështje shumë me rëndësi e është konfirmimi se atëbotë në bregun perëndimor të Azisë së Vogël individi i kulturuar gëzonte më liri se në qytete të tjera e se një krahasim me ca shtete muhamedane të sotme nuk është i mundur!

 

Më vonë filozofia shkoi në Athinë, por mendimtari vërtet i lirë e i sinqertë, (me këto fjalë përjashtova Epikurin!) pësoi vështirësitë më të rënda.

 

Eskili (525-4 deri 456-5) u ngatërrua në komplikime të rënda se kishte treguar ca mistere fetare ose ceremoni, rite të mbyllura.

 

Diagoras Melius (shek. V), poet lirik. Ciceroni e përmend tri herë në De natura deorum. Humbi jetën për ateizmin e tij absolut. Është një ndër personalitetet kryesore të Greqisë klasike. Pothuaj të gjithë kërkuan ta hiqnin atë nga historia.

 

Anaksagora (500-428/7). Përhapi filozofinë në Athinë, por pas vdekjes së Perikliut e proceduan për ateizëm e e detyruan ta linte Athinën.

 

Euripidi (480?-406) u denoncua për ateizëm.

 

Sokrati (469-399). Është figurë tepër e njohur.

 

Aristoteli (384/3-322-1). Edhe Aristoteli është figurë tepër e njohur, po rrallëherë dëgjohet se athinasit e denoncuan për ateizëm e se ai u arratis në Chalkis pak kohë para vdekjes.

 

Theodorus Cyrenaicus (340?-250). Iku nga Athina, përndryshe e kishin vrarë për ateizmin e tij. Ciceroni e përmend këtë filozof.

 

E shumë, shumë të tjerë.

 

Është gabim i rëndë të mendohet se demokracia e vërtetë lindi në Athinë, natyrisht, u bënë ca përpjekje që duhen studiuar e duhen lavdëruar, por priftëria, domethënë familjet që kontrollonin zakonet fetare të qytetit, ishin tepër të forta e toleranca për ta nuk ishte e nevojshme. Edhe në Romë ekzistoi një rend demokratikoid për ca shekuj, por pas vitit 146 gjithçka ndryshoi sistematikisht e rendi demokratikoid ishte vetëm dëshirë e mirë e një pakice.

 

Shumë, shumë më vonë dukej se Komunat italiane ishin duke krijuar një rend demokratik, por demokracia është rend modern, si na mësojnë shkrimet për politikë teorike të Platonit, të Aristotelit, të Polibit e sidomos të Ciceronit (De res publica) dhe historia.

 

Politikën e vërtetë të atëhershme, si edhe politikën panhelenike, athinasvet ua mësoi praktikisht barbari Filip II, mbret i Maqedonisë së lashtë (382-336) e, më vonë, i biri Aleksandër (356-323), të cilët sot vlejnë për grekë të veriut, sepse greku i sotëm është ballkanas, pra është njeri i vogël e pa rëndësi e ka nevojë për një lashtësi të madhe. Vetëm një komponent minimal është helenik. Komponenti bullgar (komponent turkoid i sllavizuar) dhe komponenti shqiptar janë p. sh. më me rëndësi se komponenti helenik. Historia e Greqisë qe aq e ndërlikuar, kjo vlen për shumë pjesë të Evropës! e popujt e lashtësisë nuk janë paraardhësit e popujvet të sotëm, domethënë çdo popull evropian i sotëm është popull i ri e nuk mund te ketë vërtet një popull paraardhës nga lashtësia, siç mendojnë ata që nuk njohin as histori as jetë. Por sidoqoftë, për ne çdo popull meriton respekt.

 

Duke kujtuar se ish fjala për iluminizmin, rimarr fillin.              

 

Pas përpjekjevet të kota në Komunat e Italisë, pas Humanizmit dhe Rinascimento-s, të shkojmë në Angli, ku u pat më parë njëfarë zgjimi në fushën e fesë e të politikës. Fill pas në Francë u kritikua morali me gjendjen e shoqërisë e ndaj fundit të shekullit XVIII rryma kulturore që më vonë mori emrin iluminizëm provokoi revolucionin.

 

Në po atë shekull u zgjua edhe Gjermania e njeriu u largua ose kërkoi të largohej nga mituria. E këtu kujtojmë edhe një herë se kjo mituri nuk ishte absolute si në vendet e Evropës Lindore e në vendet aziatike.

 

Tani është mirë të theksohet shprehimisht se nuk është feja ajo që rregullon shoqërinë, por është shoqëria që rregullon fenë e feja është vetëm pasqyrimi i gjendjes kulturore të shoqërisë. Natyrisht, në çdo shoqëri ka individë të veçantë me mendime të pavarura e të lira, por, kur mungon pjekuria e shumicës ata i përshtaten dashur-padashur situatës.

 

Ca sociologë predikuan të kundërtën: ka, me të vërtetë, njerëz që vlejnë si sociologë të mëdhenj, por nuk kanë mendime të qarta për shoqërinë; ka njerëz të cilët mbahen si filozofë të rëndësishëm, por përsëritin vetëm një metafizikë vizionare pa asnjë vlerë e nuk duan të kuptojnë se si duhet të jetë sot filozofia; ka njerëz që na duken gjuhëtarë gjenialë, por nuk dinë aq mirë se ç’është gjuha.

 

Në jetë na nevojitet shumë durim e ne duhet t’i dëgjojmë të gjithë njerëzit, por është detyra jonë t’i gjykojmë të gjithë çdoherë me kokën tonë duke ushtruar kritikën më të rreptë: numri i mashtruesvet nuk ka qenë kurrë i vogël e koha e sotme është shumë e rrezikshme.

 

Prej kohës nga fjala e njohur poeta nascitur orator fit, unë bëra: poeta nascitur dictator fit, e nuk u jap më fajin diktatorëvet (diktatorë s’njeh vetëm politika, por edhe shkenca, duke filluar nga Pitagora, por edhe feja duke filluar nga profetët e nga çdo superprift), nuk ua hedh më fajin diktatorëvet, por popullsisë, sepse popullsia e papjekur dhe e prapambetur bën diktatorët në çdo fushë të jetës. E tani vë në dukje të veçantë faktin se reformat e katolicizmit në Gjermani, në Zvicër etj. ishin në fillim shumë më absolute e më diktatoriale se katolicizmi para Koncilit të Trentos. Por epërsia ekonomike shkoi pak nga pak nga Italia (Firence, Venecia, Gjenova, Milano etj.) në vendet e Veriut e protestantizmi qe i detyruar të bëhej më tolerant e t’u përshtatej rrethanavet të reja. Për rrjedhim protestantizmi në Zvicër, Angli, Gjermani etj. ia kaloi katolicizmit trentin për nga toleranca (natyrisht jo ngaherë e jo kudo!) e sidomos për nga shkencat moderne, e më vonë këto shoqëri u dritësuan me dritën e arsyes dhe të shkencës.

 

Me rëndësi është fakti se, si tha haptas Machiavelli (1469-1527), ekzistenca e Shtetit të Papës nuk lejoi forminin e një shteti panitalian. E jo vetëm kaq: me hare të madhe të Vatikanit shtetet italiane u bënë koloni të shtetevet të tjera, të cilat kishin formuar shtetin kombëtar. Ky qe shkaku që na shpjegon se pse shoqëritë italiane u bënë pak nga pak shoqëri të varfëra e, vetëkuptohet, të prapambetura e injorante, në të cilat priftëria mund të korrte, me ndonjë përjashtim, suksese të forta.

 

Sido që të jetë çështja, zhvillimi i shoqërivet të hapura në Evropën Perëndimore në krahasim me shoqëritë e tjera të botës shpjegohet me fjalën e Horacit: Graecia capta ferum victorem cepit et artes intulit agresti Latio, e cila përmban një të vërtetë të padiskutueshme, megjithëse çdo e vërtetë duhet analizuar kritikisht.

 

Sipas supozimevet të kohës sonë, bujqësia lindi në Mesopotami afërsisht dhjetë mijë vjet më parë, e, me bujqësinë, jeta e njeriut pak nga pak ndryshoi krejt e lloji homo sapiens është bërë homo sapiens sapiens.

 

Kështu njeriu organizoi vendbanime më të mëdha, më të rehatshme e më të sigurta. Jeta mesatare u zgjat e popullsia u rrit numerikisht. Kjo shkaktoi emigrime të shumta e me emigrimet bujqësia u përhap sidomos në Evropën Perëndimore deri në Ishujt Britanikë me një shpejtësi mesatare, që mund të llogaritet afro si 100 km çdo shekull.

 

Me bujqësinë u përhap edhe një jetë e re: Mesopotamia na mësoi me anën e grekëvet të Azisë së Vogël astronominë e si mund të masim kohën, na mësoi proverba e pasuroi letërsinë tonë gojore. Edhe letërsia e shkruar shkoi nga bregu i Anatolisë në Greqi, e nga kolonitë greke të Sicilisë e të Italisë Jugore (Magna Graecia) në Romë e nga Roma pak nga pak në mbarë Evropën. Këtu kujtojmë kalimthi se alfabeti grek ka prejardhje fenikase e alfabeti romak prejardhje greke e se fjala e Horacit ka një kuptim të stërqartë: në Itali letërsia e shkruar lindi si imitim i letërsisë greke. Këtej del se koncepte si racë, autoktoni (për autoktoninë duhet kujtuar Fritz Mauthner, (1849-1923), origjinalitet kombëtar etj.janë shumë relative.

 

Morali ose konkluzioni i këtyre faqeve është tani më se i qartë: evropiani perëndimor me kolonitë e tij ose ish-kolonitë janë trashëgimtarët e kulturës së Mesopotamisë me ndihmën e Greqisë klasike e të Romës e iluminizmi është për ne sot historikisht shumë me rëndësi për një arsye të thjeshtë: ca njerëz të kulturuar, me të vërtetë: shumë njerëz të kulturuar, dijetarë, filozofë, shkencëtarë etj. filluan atëherë të kërkojnë, kësaj here me këmbëngulje, shpjegime më të mira për politikën teorike, për moralin e për fenë, duke u larguar rrënjësisht nga mendimet tradicionale e nga dogmatizmi fetar. Librat e shënjtë u lexuan me mendje kritike e u tha hapur se me siguri ata u kushtoheshin kohortavet të thjeshta të popullsitë e se, prandaj, nuk mund të ishin me vlerë shkencore të vërtetë. Edhe politika e morali nuk mund të mbështeteshin më në parimet e mëparshme. Përsa i përket filozofisë, teoritë metafizike nuk u pëlqenin më aq fort njerëzvet të kulturuar.

 

Për fat të keq, iluminizmi u afirmua për një kohë të shkurtër e, në Gjermani e kudo, triumfoi idealizmi postkantian duke ringjallur teori metafizike vizionare në çdo fushë të jetës. Nga ana tjetër, te kjo herë një ringjallje e atillë nuk mund të ishte më absolute si më parë e shumë teori shkencore serioze lëshuan rrënjë.

 

Ca përpjekje u bënë edhe në fushën e filozofisë. Pozitivizmi, për shembull, me Auguste Comte (1798-1857), John Stuart Mill (1805-1873), Herbert Spencer (1820-1903) etj., në Itali Robert Ardigò (1828-1920), nuk pati zhvillimin që meritonte.

 

Me Ernst Mach (1838-1916) filozofia serioze u bë vjeneze: në vitin 1895 u themelua katedra e filozofisë së shkencavet induktive. Me Moritz Schlick (1882-1936) kemi, përsëri në Vjenë, pozitivizmin logjik dhe Rrethin e Vjenës (Wiener Kreis): Friedrich Waismann, Otto Neurath, Victor Kraft (1880-1975), Rudolf Carnap (1891-1970) etj. Si vjenezë duhen kujtuar edhe Ludwig Wittgenstein (1889-1951) e Karl Raimund Popper (1902-1994) të cilët unë i parapëlqej sinqerisht e të cilët unë i admiroj e kritikoj.

 

Më 1938 Vjena u bë schicklgruberiane (Schicklgruber është emri i vërtetë i Hitlerit) e me nazizmin filozofia serioze mori fund në Gjermani.

 

Pas Luftës së Dytë Botërore u duk se me Wittgensteinin e Popperin filozofia serioze ishte gati të afirmohej përsëri, po nuk qe kështu: metafizika vizionare u ringjall pothuaj kudo, e malli im për të rindërtuar një iluminizëm të fuqishëm e të ri bëhet ditë për ditë e më i fortë. E një rindërtim i këtillë është i mundshëm, nëse nuk harrojmë se na nevojitet në çdo rast njëfarë eklektizmi, sepse idetë e mira nuk mungojnë, e nëse kemi përherë parasysh mundësitë tona. Ne nuk duam të merremi me ndonjë të vërtetë absolute: mëtimet tona janë modeste e ne kënaqemi me zgjidhje të arsyeshme, të cilat në të ardhmen duhen zgjeruar, duhen thelluar e, sidomos, përmirësuar.

 

Mirëpo, kjo nuk është e nuk mund të jetë e gjitha. Iluminizmi do edhe një shpjegim politik plotësues më të qartë. Në jetë e në histori kemi rastin, e rasti, thonë disa, rregullon çdo gjë më mirë se njeriu më gjenial. Në fillim të shekullit XVI bota ishte bërë rastësisht (!?) më e madhe e më interesante, kurse Deti Mesdhe kishte humbur rëndësinë e vet.

 

Nga ana tjetër me antagonizmat fetarë gjendja evropiane perëndimore ishte bërë shumë e vështirë e luftërat nuk munguan, sepse disa kohorta të popullsisë kishin interes për to. Përveç kësaj zmadhimi i botës pati si pasojë edhe një zhvillim ekonomik e, pak nga pak, u përhap ideja se luftërat fetare ishin gabim i rëndë me pasoja negative për mirëqenien e individëvet. E feja nuk ishte më një gjë me aq rëndësi. U pat kështu një zhvillim pozitiv e toleranca fetare u bë pak nga pak pothuaj normale në disa vende.

 

Si paralajmërues citohet shkrimtari politik frëng Jean Bodin (Bodinus, 1530-1596), i cili shpalli tolerancën fetare të sinqertë kur në Francë persekutoheshin hugunotët, e sidomos Erasmus Desiderius nga Rotterdami (Gerhard Gerhards 1466?-1556).

 

Natyrisht, çdo zhvillim shoqëror, sidomos zhvillimet vërtet pozitive, duan kohë, shumë kohë, por me tolerancën feja u shndërrua në epokën tonë të sotme e në vendet perëndimore të Evropës në një çështje private pa rëndësi për rendin shtetëror. Me tolerancën e, më vonë, me idetë e iluminizmit, individi është bërë më i pjekur moralisht e politikisht, domethënë demokracia moderne e vërtetë gjeti rrugën e vet e, përherë pak nga pak ca institucione (p.sh. parlamenti) filluan të zhvilloheshin pozitivisht. Individi i pjekur politikisht kuptoi se ai, e vetëm ai, është përgjegjësi i vërtetë i rendit politik, natyrisht i bashkuar me qytetarët e tjerë. Për fat të mjerë nuk qe kështu në vendet e Evropës Lindore, ku ngjarjet historike morën një rrugë tjetër e ku ende nuk njihet as demokracia, as toleranca fetare, as toleranca kombëtare etj. sepse ende nuk u afirmua, me sa duket, individi i pjekur politikisht si bashkëpunëtor i rendit shoqëror e politik me konceptin ciceronian concordia omnium bonorum.

 

 

Unë jam qytetar i Botës

 

Unë jam qytetar i Botës! Ashtu është: jam i bindur se jam qytetar i Botës, ndihem si qytetar i Botës e shpall haptas se çdo nacionalizëm, edhe ai që duket shumë i butë, është në fund të fundit racizëm vulgar që s‘ka as kokë, as bisht.

 

Natyrisht, burokrati, kur dëgjon këto fjalë, thotë: ti ke një pasaportë, e kjo na mjafton neve. Por burokrati ka të drejtë vetëm në dukje: pasaporta e gjëra të tjera na nevojiten për ca kontrolle ashtu si na nevojitet edhe ndarja në shtete. Me rëndësi është fakti se të gjitha këto gjëra duhet të bëhen sa më parë formalitete me vlerë relative e, sidomos, për të luftuar kështu ata njerëz që dalin nga rregulla negativisht e bëhen kriminelë.

 

Ndarjet në shtete, ashtu si ndarja administrative në provinca, në komuna etj., janë të natyrshme e të domosdoshme e të gjithë individët njerëzorë janë, në vend të parë, sidomos pjesëtarë të këtyre ndarjeve administrative të vogla, ku ata jetojnë; dhe ata e kanë për detyrë të interesohen e të veprojnë ndershmërisht për të mirën dhe të ardhmen e ndarjes së tyre administrative. Kjo vlen, vetëkuptohet, edhe për ndarjet administrative më të mëdha, për ndarjet politike në shtete etj., duke marrë parasysh pak nga pak tërë Botën.

 

Përpara se të vazhdojmë, dua të theksoj me këmbëngulje e me kokëfortësi edhe një herë se gjithashtu nacionalizmi më i butë është racist e mitologjik e se, për fat të mjerë, racizmi e mitologjia janë fenomene shumë të përhapura në çdo kohë e në çdo vend e në çdo shoqëri e se është punë fort e vështirë të largohemi nga këto dukuri të shoqërisë. Largimi nga këto shfaqje të këqija të shoqërisë parashikon afirmimin e arsyes e fitorja e arsyes është e rrallë në jetën e njerëzvet: si mund të mposhtim ndjenjat e idetë lajkatuese, mikluese e të pëlqyeshme që na duken aq të mira e aq të bukura e që dëgjojmë shpeshherë?

 

Ndjenjat e idetë që afirmohen me lehtësi janë zakonisht të favorshme sidomos për ata që komandojnë ose gëzojnë privilegje në shoqëri. Vetëm mendja kritike mund të na shpëtojë nga individi dhelparak e dinak, i cili afirmohet jo rrallë sepse gjen kudo pasues, ithtarë, ndjekës sidomos ndër intelektualët pa karakter e pa moral të cilët s’vlejnë një grosh, megjithëse ndonjëherë dijnë të shkruajnë, ose dijnë të thonë dy-tri fjalë që duken të bukura, por, në fund të fundit, nëse analizohen mirë, shpeshherë nuk na tregojnë asgjë konkrete.

 

Siç shihet, simpatia ime për intelektualin nuk është shumë e madhe, sepse intelektuali, sëbashku me priftin, më mashtruan mua në kohën e fashizmit që nga shkolla fillore. E, më vonë, pas luftës së dytë botërore, intelektuali me priftin kërkuan të më mashtronin përsëri mua, por pa sukses sepse isha i rritur e kisha filluar të kuptoja më mirë situatën shoqërore e gjykoja çdo gjë me mendje kritike; e, prandaj, kuptova sa më parë se partia demokratiko-kristiane italiane nuk ishte as kristiane as demokratike as italiane: në të vërtetë ai që komandonte ndodhej në Vatikan ose në Washington. E jo vetëm kaq: në të vërtetë, partia demokristiane ishte në Itali vazhdimi i fashizmit në një mënyrë shumë dinake me bekimin e Vatikanit dhe të Washingtonit.

 

Bie fjala, intelektuali (filozofi, historiani, teologu, profesori etj.) e tradhtuan Gjermaninë duke filluar nga viti 1871 e, më vonë, në vitin 1914 e në epokën Weimariane e Schicklegruberiane. (Schicklgruber është emri i vërtetë i njeriut të njohur si Hitler.)

 

E, duke rimarrë temën e nacionalizmit, nënvizoj faktin se në Ballkan nacionalizmi është shumë i përhapur e mbahet si ndjenjë e mirë e normale e vetëm shumë pak njerëz kuptojnë fjalët e marra që na rrëfen pa mend edhe nacionalizmi më i butë, nacionalizmi i fshehtë e i padukshëm, i cili duhet krahasuar me një sëmundje të heshtur.

 

Me sa duket, racizmi i fshehtë nuk di se gjuha shqipe ka pasur (e ka e dhe sot!) ndikime të mëdha leksikore e gramatikore nga latinishtja (e, më vonë nga variantet e shumta neolatine), ndikime leksikore nga gotishtja e shumë nga bullgarishtja e, ende më vonë, nga arabishtja e nga persishtja me anë të turqishtes. Përsa i përket pastaj strukturës së shqipes, është mirë të dihet se ajo është shumë e ngjashme me strukturën e gjuhëvet të tjera të Ballkanit.... Menjëherë më bie në mend se edhe popullsi kelte jetuan gjerë e gjatë në Ballkanin e lashtë! E kjo na tregon qartazi se shqiptari nuk jetonte në një ishull të paarritshëm. Prandaj identifikimi absolut i ilirëvet me shqiptarët e sotëm është absurd ose prej të çmenduri. Kush e njeh ilirishten?! Ca kohë më parë u bë një supozim i atillë, e çdo hipotezë është mëse e lejuar, por, shumë-shumë mund të thuhet se shqipja ka, e-v-e-n-t-u-a-l-i-s-h-t, një komponent nga ilirishtja ose nga dako-trakishtja.

 

Mirëpo kur hipoteza bëhet njohuri dogmatike, racizmi është absolut e injoranca e historisë trashanike. Me fjalë të qarta, intelektuali i ndershëm duhet t’i analizojë e t’i kritikojë vazhdimisht mendimet ‘shkencore’.

 

Bie fjala, nëse ndonjë shqiptar do, unë s’kam vështirësi të demonstroj shkencërisht se japonishtja rrjedh nga shqipja, duke cituar dhjetë-njëzet fjalë, për shembull, e duke mos përmendur fare strukturën e gjuhëvet.

 

Historia e Haemusit ka qenë dhe është edhe sot tepër e komplikuar, e kush thotë se shqiptari është pasardhësi i drejtpërdrejtë i ilirit, nuk di se një popull është sistem i hapur, siç thotë fizikani, e një prejardhje e atillë mijëvjeçare është teorikisht e mundshme, por shumë e vështirë e, eventualisht, vetëm në një ishull të largët.

 

Në çdo rast, gjuha shqipe është jashtëzakonisht interesante e mësimdhënëse për gjuhëtarin e për historianin; ajo është vërtet një mrekulli sidomos për serbin e sotëm e për grekun modern, të cilët për arsye mitologjike (historinë e tyre shkencore ata nuk e njohin fare!) kanë vështirësi ta pranojnë këtë realitet.

 

Mirëpo, këto nuk janë gjëra shumë me rëndësi: mitologjia është ende sot e fortë në Ballkan e në shumë shtete të tjera: na nevojitet durim, na nevojitet shumë forcë! Me rëndësi për artikullin e sotëm është fakti se unë jam qytetar i Botës si, për shembull, Ciceroni e ca filozofë grekë të lashtësisë dy mijë vjet më parë e si ca gjermanë në kohën e Goethes. Me rëndësi është fakti se unë, si qytetar i Botës, shkruaj arbërisht, ose shqip për njëfarë simpatie, që nuk mund të shpjegohet me saktësi.

 

Arsyetimi se çivitjoti shkruan çivitjotisht e pra arbërisht e pra shqip, nuk na shpjegon asgjë: a ka çivitjotra të tjerë që kanë shkruar ose shkruajnë çivitjotisht apo arbërisht? Revista Katundi Ynë është prova e qartë si drita e diellit. Ndonjë arbëresh ziliqar tha edhe se unë shkruaj gollettisht!!!

 

Kultura arbëreshe e Çivtit ka qenë çdoherë vetëm gojore. E, a ka edhe shumë arbëreshë të tjerë që shkruajnë sot arbërisht? Unë njoh vetëm përjashtime të rralla me ndonjë poezi e ndonjë prozë të shkurtër.

 

Mandej realiteti na thotë se unë dal nga rregulla, e se, për karakterin tim, unë dal rregullisht nga rregulla. Domethënë unë jam njeri që shkon shpeshherë kundër rrymës, por një njeri i cili mëson nga të tjerët, natyrisht jo në një mënyrë të verbër, sepse unë kërkoj të bëhem sa më parë autonom dhe i pavarur e të shkoj përpara, nëse situata këtë e lejon.

 

Shumë me rëndësi është për qytetarin e Botës të dish se sot Bota është çështje amerikane e se globalizimi është vetëm fjalë shumë e bukur e do të thotë në fund të fundit amerikanizim. Por amerikanizimi nuk duhet të jetë amerdikanizim. Epërsia e sotme amerikane në ekonomi, në kulturë, në politikë etj. nuk duhet mohuar në asnjë rast, por qytetari ynë i Botës duhet ta shpëtojë identitetin e vet. Nënshtrimi e përulja pa kushte në çdo fushë të kulturës e praktikisht të jetës janë çdoherë dukuri negative e gabime të rënda.

 

Vetëkuptohet, ruajtja e identitetit kulturor, kombëtar etj. nuk është në asnjë rast antiamerikanizëm: qytetari i Botës nuk njeh asnjë anti-, nuk njeh asnjë urrejtje, asnjë armiqësi, meqenëse është individ epror moralisht e kulturorisht e beson se pak nga pak pacifizmi i vërtetë duhet mbajtur si synim i arritshëm.

 

Sot, edhe kjo vetëkuptohet, shumë shtete ende nuk e duan fare demokracinë: ata që komandojnë gëzojnë privilegje të shumta e, përveç kësaj, janë të bindur se njeriu normal nuk është e nuk duhet të bëhet i emancipuar.

 

Mirëpo, kjo nuk është e gjitha. Qytetari i Botës nuk është shumë optimist e di se përparimi teknik nuk na garanton fare mirëvajtjen e përgjithshme të njerëzvet, nëse shumica e njerëzvet nuk janë vërtet të zgjuar. Për këtë arsye unë shkruaj me çiltëri atë që mua përvoja ime personale më ka mësuar e më mëson ditë për ditë.

 

Epërsia e Amerikës do të rritet e rëndësia e Evropës perëndimore do të zvogëlohet për një arsye demografike të njohur: popullsia e Amerikës rritet numerikisht në një mënyrë pothuaj të pabesueshme. E, njëkohësisht, rritet e rritet fuqia politike e ndërmarrjevet ekonomike amerikane, e këto vendosin në të vërtetë politikën, ashtu siç na e shpjegoi Karl Marksi shumë e shumë kohë më parë.

 

Shtetet e tjera të mëdha, si Rusia, Kina, Indonezia, Brazili, nuk janë ende në gjendje të organizojnë racionalisht e me përfitim ekonominë e tyre, sepse klasat sunduese të këtyre shteteve sundojnë e sundojnë e nuk duan të dinë gjë tjetër, veçse mirëqënien e tyre të sotme, e shfrytëzimi i njeriut më të dobët vlen si parim absolut i jetës.

 

Evropiani perëndimor i zgjuar duhet të organizojë sa më parë ekonomi e jetë kështu që ai mund të bashkëpunojë me Amerikën, duke përmendur se edhe shteti më i fortë ekonomikisht e ushtarakisht ka çdoherë nevojë për miq në të gjitha anët e Botës.

 

Shqiptari duhet të zgjohet, - më në fund! - e Shqipëria duhet të organizohet sa më parë si shtet modern e përparimtar, duke u çballkanizuar (absit iniuria verbo!) përfundimisht e duke kuptuar se administrimi shtetëror nuk mbështetet në mashtrim, por në ligje të drejta, të cilat vlejnë për çdo anëtar të shoqërisë.

 

E këtej del se intelektuali nuk duhet të bëhet vegël propagande në favor të qeverisë në fuqi, por duhet të jetë i lirë e i pavarur, e qeverinë ai duhet ta lavdërojë, nëse ajo këtë e meriton, e ta kritikojë atë në rastin e kundërt.

 

Me fjalë të qarta, intelektuali që bëhet vullnetarisht skllav i verbër i një qeverie, e cila pa dallim diskriminon, përndjek, burgos e vret qytetarë duke vënë urrejtjen në plan të parë të politikës, dënohet vetë e neve na vjen keq për të.

 

 

Ç’është demokracia

 

"Zotrote mund të më fajësosh njëqind e njëzet e katër herë për naivitetin tim të përgjithshëm - filloi Krexja Muriqit - por unë kam gjithë kohën një pyetje në thelbin më të thellë të zemrës sime. Vazhdimisht unë pyes veten time: Ç’është demokracia? Pse ka falimentuar demokracia në Itali? Pse ka pasur sukses demokracia në Gjermani? Ç’do të ndodhë në Ballkan e sidomos në Shqipëri, për sa i përket demokracisë? A është pyetja ime pa vend? A jam unë një njeri që do të dijë edhe teprinë? Një grua që bën pothuaj vetëm pyetje që nuk janë aq të përshtatshme? Me ju mund të flitet haptas e ju me siguri më kuptoni mua... E ëma e mëmajetrës sime më tregonte shumë herë gjëra interesante për mëmajetrën tuaj, për zonjën Llizë, e mëmajetra më foli çdoherë bukur për mëmën tuaj... Zonjën Ermelindë..." e, duke lexuar mendimet e mia: "Jo, jo, këto s’janë lëvdata të tepruara ose formale, jo. Sot jeta, me sa duket, s’është më si një herë, e kështu ata që kultivojnë arbërishten janë për mua njerëz të cilëvet unë u zë besë..."

 

Bisedën Krexja e kishte filluar me vendosmëri dhe e kishte vazhduar atë me këmbëngulje logjike. Si grua e pjekur e energjike - pesëdhjetë apo gjashtëdhjetë vjeçare? - dinte shumë mirë ç’donte, e pra kishte shkëmbyer shpeshherë mëse dy fjalë me mua e mund të thuhej se njiheshim relativisht mirë. Në çdo rast, dua të theksoj se karakterin e saj unë e çmoja lart e gëzohesh kur e takoja.

 

"Kam hare të dëgjoj këto vërejtje nga ti, o Krexe, sepse erdhi koha, më në fund! të zgjohemi të gjithë politikisht. Para krizës demokristiane në Itali dyshimi politik nuk ishte shumë i përshtatshëm: italiani normal nuk kishte fare nge të dëgjonte fjalë kritike apo skeptike: mirëqënia ekonomike i kishte ndryshuar atij karakterin, e vetëm i varfri, domethënë vetëm ai që nuk kishte pasur sukses, nuk ishte i kënaqur e, për rrjedhim, kritikonte sistemin italian."

 

"Ashtu, ahtu, pikërisht ashtu them edhe unë. Italiani gjysmë i kulturuar besonte me bindje absolute se ishte politikan i madh... e pra, të gjithë kemi fituar pesë e kemi ngrënë gjashtë."

 

"Kjo është gjë normale: dehja publike është e lartë në vende të shumta, p.sh. në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në Izrael e sot edhe në Gjermani etj. Por, për fat të mjerë, italiani ka fituar pesë e ka ngrënë tetë, nëntë e edhe më shumë, duke besuar se kjo ishte politika më e mirë. Çdo ndryshesë është një revolucion me shumë sakrifica për disa qytetarë, e nuk e di a do ta bëjë italiani këtë revolucion... moral për të dalë nga kriza financiare e shtetit?"

 

"Më duket se thatë fjalën e përshtatshme: italianit i nevojitet një revolucion moral, nëse do të dalë nga kriza financiare. Natyrisht, jo vetëm italianit... se një revolucion i tillë u nevojitet shumë vendevet të tjera... për .shëmbull ... Shqipërisë, Rusisë, Serbisë etj."

 

"Ke të drejtë, o Krexe, po mos harro se në ca vende nevoja është më e fortë dhe më e ngutshme. E - pra është mirë ta them hapur idenë time - unë nuk kërkoj moralizimin e plotë të jetës. Me shprehjen revolucion moral unë propozoj, në një mënyrë modeste, pakësimin e imoralitetit në politikën e brendshme e në të jashtmen. E, me të vërtetë, reduktimi i egoizmit më të verbër na mjafton, na stërmjafton neve. Egoizmi është ndjenjë e natyrshme për foshnjën, për fëmijën. Por, fëmija, kur zë fill e kupton jetën, sheh se ka edhe njerëz të tjerë tek familja e tek shoqëria e, rrjedhimisht, ekzistenca e tij individuale s’është më e mira unike dhe absolute. E kështu fillon, shpeshherë, zhvillimi i altruizmit, domethënë lindja e moralit.

 

Zhvillimi i altruizmit është, vetëkuptohet, shumë i ngadalshëm dhe pengesat nuk i mungojnë kurrë këtij zhvillimi, për shëmbull sjellja e keqe e njerëzvet të tjerë. Por, mungesa absolute e altruizmit (ose e moralit) shpjegohet sipas mendimit tim sidomos me një formë të rëndë infantilizmi: krimineli është psikikisht i nënzhvilluar ose zhvillimi i tij psikik është i njëanshëm ose anë të ndryshme dhe të rëndësishme të personalitetit s’u zhvilluan rregullisht."

 

E Krexja e Muriqit: "Nëse çështja është si thoni ju, infantilizmi, sipas përvojës sime, është shumë, shumë i përhapur. Mirëpo, a është infantilizmi çdoherë negativ e vetëm negativ?"

 

"Gjëra vërtet negative e vetëm negative (ose pozitive) s’ka në jetë, duke kujtuar se algjebra me numrin negativ ose pozitiv është shpikje e mirëfilltë ashtu si mbarë matematika."

 

"Një fjalë për dualizmin mirëkeq e dëgjoja me hare. Përvoja konkrete na mëson se shumë herë në jetë nuk mund të dallohet me saktësi e mira nga e keqja e se skepticizmi shpesh herë është me vend. Fëmija, për shëmbull, nuk e dallon me lehtësi të mirën nga e keqja, edhe i rrituri me vullnet të dobët, ai që drogohet e shumë njerëz të tjerë. Mos kemi thuajse kudo ndonjë formë infantilizmi? E sa herë sjellja e ca shqiptarëvet, sjellja e ca ballkanasvet, e rusëvet komunistë, e gjermanëvet në kohën e Kaiserit e të Schicklgruberit etj më detyron mua të besoj se naiviteti i tyre në rrethana të ndryshme të jetës është tejet i madh e, shpeshherë, i pabesueshëm për neve sot? A s’është ky infantilizëm i mirëfilltë?"

 

Këtu isha po të merrja fjalën unë, por Krexja, me ngadalësi të menduar dhe të peshuar: "E mira... e keqja..." rifilloi menjëherë: "E bukura, e..." duke përbluar mendimet në kokë: "e..." Po pra, sikur një ide e re e më interesante, më e rëndësishme i kishte hapur mendjen:"Ç’janë këto kontraste manikeike? Që kur isha shumë e re vura në dyshim këtë dualizëm absolut dhe pothuaj të dëshpëruar: sa herë mendova se sistemi i dualizmit të tepruar është shumë i përshtatshëm për ata që komandojnë e, për të komanduar më mirë, duan të kontrollojmë tërë jetën e njerëzvet e kurdisin gracka për nënshtetasit." U binda edhe një herë se Krexja kishte jetën e vet shpirtërore e se këtë ajo e jetonte me gjallëri, me bindje e me vetëdije, kurse shumica e njerëzvet normalë i venë pas dubdabit, thotë çivitjoti, si bëjnë dhentë. E ç’është dubdabi kryesor i sotëm? Televizioni me shumë programe të lehta të marra ose të kopjuara nga Amerika, moda e tepruar, politikani pa seriozitet që flet në përgjithësi duke treguar gjëra të vetëkuptueshme, fetari pa skrupuj që u premton çdo të mirë kohortavet të varfra të popullsivet në tërë rruzullin botëror, sepse varfëria materiale shoqërohet me injorancën e me varfërinë mendore...Krexja u largua njëherë e mirë nga varfëria mendore e përpiqet e përpiqet të kuptojë atë që dëgjon e, për rrjedhim, problemet i thellon e të ndihmon t’i thellosh problemet:

 

"Me ca çështje s’jam marrë kohën e fundit. Por tani që dëgjova shprehjen tuaj revolucion moral, trutë sikur po më hapen e, pak nga pak, më dalin në dritë mendime të vjetra që rrinin si të përgjumura në kokën time. Jeta e përditshme na detyron të mbajmë për të rëndësishme gjëra të vogla materiale duke vënë mënjanë çështjet kryesore të jetës."

 

"Këtej del se bisedimi me njerëz të tjerë është me siguri qënësor për jetën e vërtetë dhe të plotë të individit. Gjuha, si u tha aq herë, është zhvillimi i mëtejshëm i informimit biologjik e përdoret edhe si mjet komunikimi, megjithse është punë shumë e vështirë të tejkalojmë momentin fillestar individual për të shkuar te një gjuhë që individi tjetër kupton plotësisht. Individualiteti gjuhësor arrin ca herë një trajtë karakteristike që na pëlqen e na rrëfen edhe gjëra e mendime që folësi (ose shkrimtari) nuk donte të tregonte. Biseda, dialogu ndërnjerëzor, përbën jetën më të lartë të njerëzvet, të cilët kështu mund të mbahen si qënie që materien e sublimojnë duke u hapur derë atyre formëve të ekzistencës që quhen shpirtërore, jomateriale."

 

"Pikërisht ashtu. Shprehja juaj revolucion moral më çuditi mua në fillim. Aty për aty ajo m’u duk e drejtë dhe e përshtatshme. Por... tani jam duke menduar se fjala revolucion është shpërdoruar e neve nuk na thotë asgjë. Pra, kuptimi i sotëm i kësaj fjale është negativ e përmban patjetër konceptin e dhunës. Për këtë, e vetëm për këtë, ju shtuat mbiemrin moral, duke e theksuar atë."

 

"Ke të drejtë, por mua nuk më erdhi mbi gjuhën time një fjalë më e mirë. Natyrisht, ka me siguri terma më të përshtatshme: mundësitë e gjuhës janë të pakufishme."

 

"Ndoshta... ndoshta mund të përmendej filozofi Thomas Kuhn, i cili studioi revolucionet shkencore e foli për ndryshimin e paradigmavet. Ndëse largohemi nga shkenca, nga shkenca e mirëfilltë e marrim parasysh sjelljen e njeriut, mund të flasim për paradigmën morale. Shumë paradigma morale të praktikuara në jetën konkrete janë me të vërtetë imorale e ndryshimi i paradigmës morale do të përmbante në Italinë e sotme pakësimin e imoralitetit në sjelljen e përditshme të njerëzvet. E, nga ana tjetër, kush na garanton se ndryshimi i paradigmës në fushën e shkencës ose të sjelljes bëhet vërtet? Përvoja na mëson se ndryshimi bëhet sidomos me fjalë e se, shumë më vonë, pjesë të brezit të ri, eventualisht, ndryshojnë pjesë të sjelljes së tyre.

 

Moda, kjo dihet, ndryshon gjithçka, por këto ndryshime i përkasin vetëm sjelljes sipërfaqësore e vetëm rrallëherë karakterit të individit. Kosovari që jeton sot, për shëmbull, në Zvicër, nuk tregon asnjë interesim të nxëjë ndonjë gjë nga demokracia zvicerane. Edhe ata që botojnë gazeta e revista injorojnë sistematikisht shtypin zviceran. Megjithatë unë jam e sigurt se në Zvicër brezi i ri shqiptar do të largohet fort nga zakonet e sotme shqiptare e do të zhvillojë, me gjasë, një racizëm primitiv zviceran...Mendime të tilla ju i keni shprehur aq herë...e, përveç kësaj, s’duhet harruar se ende pak kohë më parë gjermani që kishte luftuar kundër Schicklgruberit, ishte tradhtar i keq e pësoi shumë vështirësi në Gjermaninë e Bonnit, kurse sot shumë fillojnë të besojnë se tradhtari i vërtetë qe Schicklgruberi...se politika paqësore e imperializmi ekonomik kanë në kohën tonë më shumë sukses se imperializmi allaschicklgruberçe, allastalinçe ose allaserba."

 

"Ti o Krexe kujton idetë që unë shpreh aty për aty, kurse unë harroj ca mendime të vjetra ose shkoj me lehtësi te mendime të reja. Sot pesimizmi yt mua më duket tepër i fortë. Sot nuk kam vështirësi të mendoj se edhe karakteri i njeriut ndryshon, po pak nga pak e në një mënyrë që i përshtatet jetesës materiale të shoqërisë. Njeriu që jeton në luks nuk është shumë i gatshëm të veprojë si trim."

 

"Mirë, - m’u përgjigj Krexja, - por, kur fillon jeta luksoze? E pse Homeri njeh trima e njerëz si Paridi? Luksi është me rëndësi për karakterin e njeriut, e unë njoh shumë të rinj e shumë të reja që nuk duan të punojnë deri më sot se mëma e tata kanë bërë gjithçka për ta, e tani ata po presin një vend pune shumë të mirë me pak punë e me një rrogë të majme. Kurse ne, ne bëmë çdo punë e ishim të kënaqura, e jetën e njohim më mirë e jemi edhe më të forta."

 

"Jeta konkrete e njeriut, nëse mendohemi për ngjarjet e përditshme, nuk njeh asnjë rregull të sigurt e luksi, sidomos luksi, varet nga mentaliteti, nga kënaqësia jonë e brendshme e nga vetëdija jonë. Kush jeton në luks e nuk do të dijë se ka njerëz të tjerë që punojnë më shumë e më mirë se ai vetë, luksin nuk e meriton, sepse edhe luksi duhet merituar."

 

"E luksin e meriton ai që me veprimtarinë e përditshme pasurinë e vet e shfrytëzon racionalisht dhe e zmadhon e u jep, kështu, pasuri relative edhe njerëzvet të tjerë. Përndryshe infantilizmi..."

 

"Ndoshta unë çështjen e infantilizmit e teproj. Edhe kjo duhet mbajtur si e mundshme. Por, ti Krexe, mos harro se njerëz të tjerë të Evropës Perëndimore flasin kështu për Italinë e nuk mund të kuptojnë sepse çdo dhjetë muaj i nevojitet Italisë një qeveri e re, pse Vatikani është aq i fortë politikisht në Itali, pse ca zona të vendit janë aq të begata e zona të tjera aq të varfra, pse mafia, domethënë kriminaliteti i organizuar, është aq e fortë në Itali."

 

"Këto pyetje s’janë gjë tjetër veçse pjesë të veçanta të pyetjes sime të parë për falimentimin e demokracisë në Itali."

 

"Demokracia në Itali... me të vërtetë, kjo ishte pyetja jote e parë, natyrisht, duke përmendur edhe Shqipërinë, Kosovën etj: e unë këtë e kisha harruar... Eksperimenti demokratik dështoi në Itali se... se... ndoshta është mirë të kujtohej se demokracia ka sukses kur njerëzit më nismëtarë dinë se ç’është kjo demokraci. Po, ç’është, në thelb demokracia? Mund të thuhet se kusht i parë i sistemit demokratik është kufizimi kohor i pushtetit politik: kush fiton zgjedhjet, merr pushtetin vetëm për një kohë të caktuar.

 

Pastaj organizohen zgjedhjet e reja. Me siguri, ky është kusht themelor i sistemit demokratik. Kushti i dytë, por jo më pak i rëndësishëm, është veprimi i qeverisë sipas ligjevet në fuqi. Kush qeveris, pushteti ekzekutiv, mund të bëjë vetëm atë që e lejon ligji në fuqi, e ligjet i përpunon e i jep vetëm parlamenti, i cili përbëhet nga politikanët e zgjedhur nga qytetarët e mban, kështu, pushtetin legjislativ ose ligjdhënës. Me fjalë të tjera, kush fiton zgjedhjet merr në dorë vetëm pushtetin ekzekutiv e zbaton ligjet në fuqi. Pushtetin ligjdhënës e ka parlamenti, siç thamë, e pushtetin gjyqësor e kanë organe të veçanta të pavarura, sipas teorisë, nga qeveria e nga parlamenti. Kjo është teoria e kjo teori duhet zbatuar, së paku nga dukja."

 

E këtu Krexja: "Këto kushte Italia pasfashiste i ka plotësuar apo jo?"

 

"Qeveritarët demokristianë të Italisë këto kushte i plotësuan nga dukja, sepse i pari kusht, qarkullimi i pushtetit, alternimi, ndërrimi me radhë i pushtetit ekzekutiv në praktikë nuk ekzistonte e nuk mund të ekzistonte. Një opozitë të fortë e të rrezikshme për demokristianët e kompani, një opozitë që ishte eventualisht në gjendje ta merrte pushtetin ekzekutiv, Italia pasfashiste nuk e njohu kurrë, për fat të keq. Partia Komuniste Italiane këtë e dinte shumë mirë e, kështu, filloi sa më parë të predikonte kompromisin historik, domethënë bashkëpunimin me demokristianët sipas porosisë së rreptë të shokut Stalin dhe të mëkëmbësit të tij në Itali: Togliatti, që në fillim, i sapoardhur nga Bashkimi Sovjetik, Quhej Ercole Ercoli. Kjo situatë e papërsëritur në histori, dobësoi dhe ligështoi demokracinë italiane dhe e shndërroi atë në një regjim me gjithë pluralitetin e partivet politike. Përveç kësaj, ndihma e plotë e pa kushte, domethënë bekimi i shenjtë i Vatikanit, e fuqizoi pra sistemin italian, ashtu si në kohën fashiste. E kështu, partia demokristiane gjeti kudo e çdoherë aleatë duke u dhënë atyre një pjesë të vogël të pushtetit ekonomik e të përgjegjësisë politike.

 

Kjo metodë është afirmuar bukur për shumë vjet. Qarkullimi demokratik u bë brenda partivet për një pjesë të ministravet e çdo dhjetë muaj, mesatarisht, nevojitej një qeveri e re. Duhet theksuar edhe fakti se vendet e tjera evropiane e kuptuan sa më parë sistemin italian dhe u gëzuan sepse kështu në fushën e politikës ndërkombëtare Italia praktikisht nuk ekzistonte. Lufta politike bëhej brenda partisë demokristiane dhe ishte luftë për ta ruajtur ose për ta zënë poltronën në një ministri ose në një ndërmarrje që fashizmi kishte shtetëzuar. Partitë e tjera, në vend të parë partia komuniste, ushqenin të njëjtën bindje: pa partinë demokristiane, e cila, siç u tha, gëzonte ndihmën absolute të Vatikanit, nuk mund të bëhet asgjë në Itali. Kjo na shpjegon pse Italia demokratike u administrua aq bukur për shumë vjet e pra pse kriza sot është aq e rëndë. Politikani demokristian bëri atë që i pëlqente atij e jetoi përherë dita ditës. Papërvoja politike e kohortave të gjera të popullsisë ndihu fort çdo intrigant e, me kalimin e kohës, edhe ca kriminelë vulgarë. Administratat, burokracia e aparati gjyqësor bashkëpunuan shpesh përzemërsisht me pushtetin ekzekutiv vjet me radhë. Kushtetuta demokratike mbeti pa vlerë shumë gjatë e kur u zbatua, u bë përherë sipas dëshirës së një qeverie që njihte vetëm centralizmin absolut. Financat e shtetit u rregulluan shumë bukur me kredi. E sot, nëse më kujtohet mirë, debia publike përbën 128% të të ardhuravet vjetore. Por këto janë gjëra shumë të njohura. Natyrisht, është për të shpresuar se italiani pak nga pak largohet nga rruga e keqe e se njerëz seriozë marrin më në fund në dorë pushtetin."

 

"E... a mendoni ju se në këtë mënyrë shpjegohet mjaftueshëm dështimi i demokracisë në Itali, apo..."

 

"As jeta jonë, as shkencat e përpikta nuk njohin shpjegime përfundimtare. Çdo shpjegim i mirë duhet mbajtur si përpjekje për shpjegim e duhet të shërbejë si pikënisje, si instrument për të thelluar hulumtimet tona. Shpjegimet përfundimtare t’ia lemë teologjisë, psikanalizës dogmatike etj. Kush synon jetën politike të Italisë duhet të marrë parasysh ca fakte historike dhe praktike. Shumë njerëz harrojnë se shtetet italiane pas lëvizjes kulturore të humanizmit dhe të rinascimentos u shndërruan, me hare të Vatikanit, në koloni të mirëfillta të fuqivet të mëdha evropiane, e, siç dihet, një koloni administrohet çdoherë shumë bukur për të mirën e shtetit pushtues. Italia moderne u lind në shekullin XIX kundër dëshirës së Vatikanit, po, për fat të mjerë, Italia moderne ende nuk është larguar nga sistemet administrore të së kaluarës: Italia është sot vendi i letrës me stemë, vendi me një administratë e cila demokracinë e vërtetë nuk do ta njohë. Pas luftës së dytë botërore qytetarë të huaj me miliona shkuan në Itali nga vende të përparuara e patën mundësi konkrete të bindeshin se prapambetja administrore demokracinë nuk e lejon në Itali. Për këtë i huaji thotë, me shprehje eufemistike, se Italia është shtet konservator, por, në të vërtetë, ai mendon keq, edhe shumë keq për Italinë: vendi i letrës me stemë e i burokracisë sovrane, vendi ku shërbimi postar nuk punon mirë, vendi ku kriminaliteti shpeshherë ligjësohet në një mënyrë ose..."

 

"Keni të drejtë: neve na nevojitet njëfarë revolucioni moral kundër egoizmit të verbër që e sundon sot Italinë, ashtu si thamë më lart, e unë jam duke menduar, - vërejti Krexja e Muriqit, - se është vërtet mirë për shqiptarët të dinë se ç’po ndodh në vendet e tjera evropiane. Ata duhet të nxënë shumë në fushën e politikës e pra s’ka mësuese më të mirë se jeta vetë. A mendoni ju se demokracia do të afirmohet në Shqipëri?"

 

"Demokracia formale tashmë u afirmua, kështu besoj unë, në Shqipëri; por kjo nuk mjafton: nevojitet demokracia e vërtetë e cila bëhet ditë për ditë në administratat lokale e në jetën konkrete të përditshme..."

 

"E atëherë, nëse i kuptova mirë fjalët tuaja, alternimi, ndërrimi ose këmbimi i administruesvet, ekzistenca e një opozite, ndarja e pushtetit ekzekutiv nga pushteti legjislativ e nga organet gjyqësore mund të jenë vetëm gjëra fotmale me pak, shumë pak vlera praktike, mund të jenë gjëra sipërfaqësore... Shpjegimi i demokracisë lyp sqarime më të thella, si pothuaj çdo fenomen i jetës."

 

"Duke folur harrojmë ngandonjëherë çështjen kryesore e largohemi pak nga pak nga problemi themelor. Për Italinë e sotme kisha formuluar shprehjen revolucion moral, por unë nuk dua t’u flas italianëvet. Jo, jo! Fjala ime i drejtohet në vend të parë shqiptarit. Dua të theksoj faktin se shqiptari duhet të merret seriozisht me ngjarjet politike të kohës sonë, duhet t’i kuptojë mirë ato, duhet të largohet njëherë e mirë nga diletantizmi, duhet të dëgjojë edhe opinione të tjera e duhet të nxëjë të kritikojë mendimet e veta... Unë personalisht nuk dua të luaj rolin e mësuesit politik: një gjë e tillë nuk është e mundshme, sepse në jetë çdokush duhet të jetë mësuesi i vetvetes. Këto fjalë unë i them për një arsye shumë të thjeshtë: jam arbëresh e më pëlqen të flas e të shkruaj arbërisht ose shqip se arbërishtja është ushqimi im mendor i parë nga rëndësia. Për ta përcaktuar më me saktësi punën, unë flas e shkruaj arbërisht për mua, por s’është shumë keq, nëse ndonjë arbëresh (ose ndonjë shqiptar) më lexon mua. Pastaj, eventualisht, edhe shëmbulli i Bashkimit Sovjetik, ndjesë pastë!, shëmbulli i enverhoxhianëvet etj. E kush dënon, bie fjala, Italinë, Bashkimin Sovjetik etj pa analizuar saktësisht gabimet e pushtetarëvet të këtyre vendeve, kush i dënon ato në bllok e në masë, harron se një epokë e tërë historike s’mund të zhduket e bën vetëm demagogji për kohortat e popullit që ende s’dinë, për arsye historike, se ç’është politika. Me një fjalë, revolucioni im moral na thotë një gjë e vetëm një gjë: një grup njerëzish, i vogël ose i madh, për shëmbull Lichtensteini ose Kina, nuk mund të ketë sukses nëse nuk organizohet në një mënyrë racionale e praktike. E mënyra racionale e praktike parashikon sjelljen morale, qëndrimin altruistik tek një pjesë jo shumë e vogël e popullsisë."

 

"E ky është, me siguri, burimi i parë i sistemit demokratik! E sistemi demokratik nuk mund të afirmohet fare, kur bashkëbisedimi nuk praktikohet rregullisht në çdo fushë të jetës. E, pra, sistemi demokratik nuk njeh as armiq as miq: çdo qytetar që nuk do të shkatërrojë qëllimisht sistemin, është koleg i dashur në luftën fisnike dhe bujare të politikës, e shprehje keqësuese allaleninçe politikani demokrat zakonisht nuk do t’i përdorë. Këtë e bën, nëse nevojitet vërtet, shkrimtari i lirë e pa asnjë detyrim politik. Edhe lëvdata të shumta e të tepruara nuk janë aq të përshtatshme në sistemin demokratik: politikani i madh i sotëm do të jetë nesër qytetar normal pa privilegje, përndryshe demokracinë vendi në fjalë ende nuk e njeh."

 

"E për Sali Berishën ju thatë se ai është akrobat hipik, desultor, siç quhej në Romën e lashtë. A e konfirmoni edhe sot këtë mendim apo, me sa duket, ca formulime tuaja janë me vlerë... provokuese... për të parë a lejohet kritika në Shqipërinë e sotme?"

 

Këtu qesha gjatë, shumë gjatë e fort e, si thotë arbëreshi, me gjithë çauçan. Edhe Krexja Muriqit qeshi me gjithë zemër. "Më lart thashë hapur se unë flas e shkruaj arbërisht e shqip për vetveten. Dua të besoj, o Krexe, se ti më kupton mua. S’kam vështirësi të them se Sali Berishën unë e çmoj lart e se Shqipëria ka nevojë sot për një njeri të tillë, por edhe ai nuk është njeri i përkryer. E në qoftë se në Shqipërinë e sotme kritika nuk lejohet ose nuk pëlqehet, çdo koment është i tepërt nga ana ime. Dua të them vetëm se kritika shumë herë i bëhet më mikut se armikut. Mirëpo, o Krexe, ti harrove se për demokracinë evropiane e evropianoide fjalën e fundit ende nuk e thamë."

 

"Me siguri ju mendoni se demokracia s’është e s’mund të jetë sistem i përsosur, se demokracia nuk u garanton as punë, as mirëqënie të gjithë qytetarëvet, se shumë të drejta janë më me vlerë teorike se praktike. Këtë e keni thënë shpeshherë e unë ju kuptoj mirë. Megjithatë, sistemi demokratik është më pak i keq se çdo sistem tjetër i praktikuar deri më sot, e kush do një sistem më të mirë, duhet të bëjë më parë njerëzit më të mirë e pastaj, e shoqëria e shteti bëhen vetvetiu më të mirë. Ju thatë edhe se sistemi demokratik i garanton njeriut të drejtat individuale ose njerëzore, i siguron qytetarit shtetin laik, duke mos i premtuar atij lumturi vetëm pas vdekjes etj. Natyrisht, është për të shpresuar se njeriu nesër ose pasnesër do të bëhet më i urtë politikisht, po e nesërmja është larg e ne merremi me të sotmen e pikërisht me të sotmen shqiptare."

 

 

Veritas odium parit?

 

Ca javë më parë fola me Kokolliqin, me Viçenxin e Kokolliqit nga Frasnita, e pata mundësi të dëgjoja shumë e shumë gjëra fort interesante e të shprehja mendimin tim haptas-haptas. Siç dihet, vetëm rrallëherë kjo është e mundshme në jetë, sepse pothuaj çdo revistë e çdo shtëpi botuese ka detyrime, e liria e vërtetë pëson kështu humbje. Kjo vlen, siç dihet, sidomos për vendet e prapambetura kulturorisht, për shkak se nuk kuptohet se vetëm liria e kulturës fuqizon jetën e si jetë ne mendojmë kulturë, ekonomi, politikë, art etj.

 

Kokolliqi filloi duke kujtuar se gjendja kulturore italiane e përgjithshme ishte përmirësuar shumë pak pas luftës, por, nga ana tjetër, Italia postfashiste kishte fituar, pak nga pak, ca liri. Më parë, Viçenxi më shpjegoi pse nuk ishte e përshtatshme të shkruhej vërtet lirisht sidomos në qytetet e vogla. Prifti dhe peshkopi më i afërt kontrollonin çdo gjë e ishte e këshillueshme të shkruhej pa zgjuar dyshime... Këtu, kujtova menjëherë raportin e amerikanit Kinsey për seksualitetin e njeriut e mendova se Kokolliqi kishte të drejtë njëqind herë. Gazeta Corriere della sera botoi atëherë (afërsisht pesëdhjetë e pesë vjet më parë) një recension shumë negativ e unë librin nuk e lexova.

 

Ca kohë më vonë studiova për këtë temë shumë libra amerikanë, holandezë e francezë e zbulova se raporti i Kinsey-t citohej vazhdimisht. Me fjalë të tjera, gazetari milanez kishte mashtruar lexuesit ose ishte krejt i paditur... fare injorant... Opinioni im për Italinë... ç’mund të them? Pata turp nga thelbi i zemrës... e përçmova gazetën italiane më të mirë duke menduar: kjo është Italia jonë?! Ndërkaq Viçenxi Kokolliqit priti pak e unë mendova se njëzetepesë-tridhjetë vite më parë Katundi Ynë, për shëmbull, ishte revistë qind për qind katundare - e kjo fjalë për Italinë ishte atëherë më e fortë se për vendet e tjera evropiane më të përparuara - e, rrjedhimisht, nuk merrej me politikën e përgjithshme, me ndonjë temë erotike, me ndonjë problem shoqëror etj.

 

„Atëherë, kështu rifilloi Kokolliqi, zotrote zgjeruat pak nga pak horizontin e revistës e artikulli juaj i parë për Shqipërinë komuniste qe si një revolucion i dyfishtë: para së gjithash Shqipëria komuniste nuk ekzistonte e nuk duhej të ekzistonte për arbëreshët, e, gjithashtu, gjuha e arbëreshëvet nuk kishte pretendime letrare e nuk mund të trajtonte argumente moderne ose serioze e shkencore."

 

Duke vazhduar, Kokolliqi mbrojti tezën se me mua Katundi Ynë bëri përparim e kërkoi, pa sukses për fat të keq, të arbëreshohej vërtet. Këtu unë vërejta se lavdërimet mua nuk më pëlqejnë, e ai: „Profesor i dashur, lavdërimi im mori fund për gjithmonë. Po, si duhet shpjeguar mossuksesi juaj për arbëreshimin e revistës? Pse nuk ju ndihmoi askush në Itali e askush në Shqipëri e në Kosovë?... Ndoshta është më mirë të harrohet gjithçka... As arbëreshët normalë as shqiptarët normalë ende nuk dinë se ç‘është bashkëpunimi për një popull, një komb; si mund të ekzistojë një komb pa bashkëpunim, pa solidarësi? Sa herë kam pyetur: a ekziston vërtet populli shqiptar?„

 

E unë: „Ekziston, ekziston, por vetëm për një pakicë shumë të vogël. Të tjerët duhen zgjuar..."

 

„Kështu është mjerisht, por rregj është më shqip se mbret e fjalori i vitit 1954 kujton fjalën rregjëni! - shtoi ai - por është me siguri më mirë të harrojmë gjërat jo të mira e të presim duke shpresuar se... me kalimin e kohës brezi i ri kupton - më në fund! - se individi Hoxhenveri qe figurë krejt negative për shqiptarizmin e se njeriu i urtë mëson nga gabimet e brezavet të vjetër... e.... e shqiptari i cili nuk kupton se shkrimtari arbëresh duhet ndihmuar në çdo rast, është armik i shqiptarisë... mirëpo, si isha po t’ju shpjegoja, lavdërimi im për ju mori fund. Mori fund sepse unë lexova shkrimet tuaja në revistat e ndryshme e jam duke menduar se ju shpeshherë, qëllimisht ose rastësisht, largoheni nga thelbi i problemit e mendimi juaj i vërtetë mbetet i fshehur."

 

Kokolliqi kishte të drejtë: arbëreshi, shqiptari, italiani e ballkanasi janë sot njerëz kulturorisht sui generis e shumë herë mjafton një fjalë për një armiqësi të thellë dhe të trashëgueshme. E, përveç kësaj, zilia është ndjenjë thuajse normale. Natyrisht, ka përjashtime... Edhe injoranca është e thellë... e shpesh na nevojitet shumë durim... E unë shpeshherë të vërtetën e mbulova, e fsheha...

 

„Ti Kokolliq e thua mirë e unë me siguri bëra ndonjë gabim."

 

E ai: „Në çdo rast, këto s’janë gjëra me rëndësi. Me rëndësi është fakti se unë kam ca pyetje për çështje themelore e tani kërkoj nga zotrote shpjegime të qarta dhe të plota, me sa keni mundësi. Pse nuk shkruat asnjë fjalë për ateizmin shqiptar e tani për muhamedanizmin shqiptar? E, për shëmbull, ç’është fundamentalizmi, çështje fetare apo çështje politike? A mund të thuhet se edhe Vatikani është, në fund të fundit, fundamentalist? A ka një fundamentalizëm në Shqipëri e në Ballkan? E ç’duhet bërë kundër fundamentalizmit? E pse ju përdorni fjalën religjion e jo fjalën fe? Numri i pyetjevet është i pambarim..."

 

„Ashtu, ashtu, i pambarim." Përsërita unë automatikisht.

 

„Të fillojmë tani, - vazhdoi Viçenxi Kokolliqit, - përndryshe kush e di se si mund të na dalë puna?" Çështjet ishin interesante dhe fort të vështira e unë nuk e ndieja veten të sigurt. Me të vërtetë, një herë kisha shkruar se fundamentalizmi ishte sistem i mirë për koortat e larta e të privilegjuara të popullsivet të prapambetura, por problemin nuk e kisha analizuar në thellësi.

 

„Çështja e ateizmit shqiptar - thashë - është mjaft e thjeshtë e shpjegohet me faktin se një diktator absolut bëhet pothuaj vetvetiu njeri i fanatizuar e, rrjedhimisht, kërkon të themelojë një religjion tjetër, domethënë religjionin e vet. S’duhet harruar se atëherë shumë njerëz nga Evropa Perëndimore kishin qeshur nën mustaqe: ateizmi në një vend ballkanik ku besëtytnia zotëron jetën më fort se tek ne!!! Këta njerëz kishin të drejtë e sot Shqipëria ateiste është anëtare e konferencës muhamedane."

 

E këtu Kokolliqi: „E unë nuk di a është për të qeshur apo për të qarë? Nga ana tjetër unë pyes a mund të pajtohet në shekullin XX ateizmi me konceptin e shkencës absolute të Karl Marksit?"

 

„Atëherë shkenca absolute, e pagabueshme dhe e gjithëdijshme ishte në modë. Unë kujtoj, fjala vjen, vetëm gjermanin Ernst Haeckel (1834-1919) i cili pati shumë sukses me shkrimet e tij e influencoi Leninin, Mao Ce Dunin etj., por edhe atëherë nuk mungonin rrymat skeptike të forta për të cilat vetëm shkencat formale, logjika formale e matematika janë të pagabueshme, e ateizmi sot, ashtu si në kohën e Ciceronit, pa skepticizëm nuk është i mundshëm."

 

„E… e mendoni ju se Lenini, Mao Ce Duni etj. e kishin kuptuar mirë biologjinë e Haeckelit... apo..."