Arti i dashurisë nga Fromm në ditët e sotme

26 gusht 2003 / Mehmet MYFTIU       Dashuria, në thelbin e njeriut   E. Fromm, duke e trajtuar problemin psikologjikisht, e quan dëshirën për dashuri si të vetmen forcë të bashkimit të njerëzimit. “Kjo dëshirë për dashuri, është përpjekja  më e fuqishme te njeriu. Ajo është shtysa themelore, forca që e mban të bashkuar racën njerëzore, fisin, familjen, shoqërinë. Dështimi në përpjekjen për të plotësuar atë, do të thotë çmenduri, vetëshkatërrim ose shkatërrim i të tjerëve. Pa dashuri njerëzimi nuk mund të jetojë asnjë ditë”. Duke vijuar në këtë prizëm psikologjik, ai thotë. “ Njeriu, i çfarëdo moshe dhe kulture qoftë, përballet me zgjidhjen e një pyetje të vetme: si të kapërcejë veçimin, si të tejkalojë jetën e tij individuale dhe të arrijë bashkimin”.

     

Kjo ndodh se raca njerëzore ndryshon nga bota e kafshëve rrënjësisht. Ajo përtërihet vetë qysh në gjenezën e vet në binomin: lindja e trashëgimtarëve dhe prodhimi i sendeve të domosdoshme për egzistencë. Në këtë bazë lind dëshira për dashuri që mban gjallë dhe përtërin racën njerëzore. Po Fromm sikur është në kontradiktë me këtë të vërtetë kur përpiqet të vertetojë se dashuria duhet të mësohet, se njeriu duhet të aftësohet që të dashurojë dhe bile parashtron një sërë rregullash për këtë qëllim. Jo, dashuria nuk mësoshet, po është ndjenjë thelbësore në genet e njeriut, ashtu si e krijoi atë natyra apo “Perëndia”.

 

Ndershmëria, dashuria dhe dilemat

 

Në praktikën e dashurisë Fromm thotë se duhet të dallojmë ç’është ndershmëria dhe ç’është dashuria. “Ndershmëri (Paanësi dhe drejtësi-përkthimi im), do të thotë të mos përdorësh mashtrim dhe dredhi në shkëmbimin e mallrave dhe të ndjenjave”. Ai thekson se në këtë parim egoist bazohet gjithë organizimi ekonomik dhe shoqëror i sotëm. Po pretendimi se nuk përdoret mashtrim dhe dredhi në shkëmbimin e mallrave dhe të ndjenjave është vetëm në dukje ose jo plotësisht  i vërtetë. Kurrë ndonjëherë shoqëria njerëzore nuk ka patur kaq shumë armë dhe kaq shumë dhunë sa sot dhe të gjitha këto shërbejnë për të mbajtur më këmbë një shoqëri në dukje plotësisht të drejtë dhe jo mashtruese.

 

Objektivisht miliarderët e sotëm janë të ngjashëm me skllavopronarët antikë, që e grabisnin hapur me dhunë fuqinë punëtore të skllevërve, ndërsa miliarderët e sotëm e përfitojnë në forma indirekte nga qytetarët e lirë të botës, me një mashtrim dhe dredhi të sofistikuar, shfaqja më e lartë e së cilës është globalizmi, pa e mohuar që ky është një proçes objektiv, i pandalshëm dhe në thelbin e vet progresiv.

 

Pastaj Fromm formulon një tezë që nuk mund të themi se nuk është në kontradiktë me dëshirën për dashuri “me pasionin themelor që mban të bashkuar racën njerëzore”. “Parimi që përshkon shoqërinë kapitaliste dhe parimi i dashurisë janë të papajtueshëm”. Në thelb kjo është përgjithësisht e vërtetë në të gjitha sistemet që kanë egzistuar: në shkllavopronari, në feudalizëm dhe në atë të fillimeve të kapitalizmit, të cilin autori e zbukuron ca.

 

Zhvillimi i shoqërisë njerëzore është kontradiktor. Megjithëse bën hapa para në zhvillimin e prodhimit material, njëkohësisht ecën prapa relatisht në fushën e marrëdhënieve mes njerëzve, pavarësisht se fasada e jashtme të jep një përshtypje të kundërt. Pra shoqëria njerëzore zhvillohet në një kotradiktë të brendshme dhe  kjo kontradiktë tani është në shkallën më të lartë. Sot prodhohen sasi kolosale mjetesh materiale, mjetet e prodhimit kanë arritur përsosmëri të lartë dhe njëkohësisht ka gjasa që njerëzimi ka arritur në një pikë që e kërcënon vetvrasja  nga armët e shfarosjes masive, plagët shoqërore dhe problemet ekologjike.

 

Fromm përcakton: “Njeriu është një automat i ushqyer mirë, i veshur mirë, pa një interes final që të ketë të bëjë me cilësinë apo fuksionin e tij njerëzor”. Pra ai i është afruar robotit. Pikërisht këtu është dilema dhe pikëpyetja. Nëse shoqëria njerëzore vijon të zhvillohet në këtë drejtim, pra sipas parimit “të ndershmërisë” në kundërshtim me dëshirën për dashuri a e rrezikon veten?!

 

Në qoftë se nuk rrezikohet, do të thotë se ajo zhvillohet sipas ligjeve të veta, që nuk ka forcë ta ndryshojë dhe shqetësimi ynë për dashurinë është sipërfaqësor, pa rol veprues të rëndësishëm. Gjithashtu nëse shoqëria njerëzore e determinuar nga ligjet e saj të brendshme shkon drejt asgjësimit, shqetësimet për gjendjen e saj marrin tone tragjike, por gjithashtu pa forcë komanduese. Në këtë rast dëshira për dashuri do të atrifizohet vevetiu si domosdoshmëri e proçesit. Vetëm nëse vlerësohet se egzistenca e racës njerëzore rrezikohet dhe njëkohësisht shihet një rrugëdalje, vetëm atëherë forca e mbarë njerëzimit do të drejtohet te ky shteg.

 

Dashuria, normë sunduese nga rrethanat

 

Fromm na këshillon si shteg: ”duhet atëherë të arrijmë në konkluzionin që ndryshimet e rëndësishme dhe rrënjësore në strukturën tonë shoqërore janë të nevojshme, në qoftë se dashuria do të bëhet një fenomen shoqëror dhe jo një dukuri krejtësisht individuale, anësore ”. Këtu mund të thuhet se shkelet në dërrasë të kalbur, se mund të krijohet iluzioni që dashuria mund të futet nga jashtë, si rezultat i një strukture të veçantë të papërcaktuar. Socializmi real pretendonte  gënjeshtrëm e madhe se kishte krijuar njeriun e ri.

 

Duke e vëzhguar me kujdes konkretisht zhvillimin historik dhe pasqyrimin e tij në letërsi e filozofi rezulton se përgjithësisht, ashtu si theksohet edhe në këtë libër, dashuria  është normë te pak individë, tek jo konformistët e pathyer, të panështruar kurrë, cilado qofshin rrethanat. Ata i mund vetëm vdekja. Rrethanat e caktuara i shumojnë individë të tillë duke zgjuar dashurinë që është latente në shpirtin e tyre dhe së fundi po këto rrethana e bëjnë dashurinë  normë sunduese të shoqërisë pa ndryshuar domosdo strukturën e saj, apo në çdo lloj strukture. Ky është një fenomen që është shfaqur  vazhdimisht në historinë e popujve, kur e kanë kërkuar domosdoshmëria kombtare apo sociale, pavarësisht se ajo ka shoqëruar çdo ndryshim strukture. Këtë fenomen unë, si gjithë brezi im, e kam parë me sytë e mi në këtë më tepër se një gjysmë shekulli në gjashtë faza kryesore:

 

1.Në kohën e  Mbretit Zog shoqëria ishte e fjetur dhe pak veta, mes tyre edhe komunistët, kërkonin ndryshime të rëndësishme, por nuk kishin ndonjë ndikim në masat. 2. Rreziku dhe pushtimi fashist e zgjoi shpirtin e kombit shqiptar. Në rradhë të parë rinia u ngrit më këmbë, kërkonte armë e frymëzuar nga dashuria për liri dhe Atdhe. 3. Pastaj Shqipëria u pushtua  dhe fashizmi solli ca ndryshime sipërfaqësore në fushën ekonomike e sociale. Rinisë sikur iu venit dashuria për liri dhe Atdhe, veshi rrobat e balilave dhe të avanguardistave, vuri bigotina dhe brilantinë, filloi të lexonte romane të tipit “ Bija e mallkuar ” dhe të merej me dashuriçka.

 

Udhëheqësit fashistë italianë priteshin me lule nga një pjesë e madhe e popullit. Dukej sikur  nuk kishte rrugëdalje nga ky pushtim. Po një pakicë jokomformistësh të vendosur, si M. Peza  me shokë, grumbulloheshin me armë në dorë duke e mbajtur të ndezur flakën e dashurisë për liri dhe Atdhe. Kjo ishte gjendja në vitin 1940. 4. Po më 1942 kjo gjendje u përmbys. U grisën rrobat fashiste, u flakëm brilantinat dhe bigodinat, dashuriçkat së bashku me romanet sentimentale, në rrugët e qyteteteve  gjëmonin demostratat kundër fashizmit, në male kërciste pushka.  Fshatarësia tregoi bujarinë, trimërinë tradicionale duke u bërë strehë e luftëtarëve të lirisë, duke shtuar rradhët e çetave të lirisë, pavarësisht se armiku fashist e digjte dhe e vriste.

 

Shumica e popullit u përfshi nga një dashuri e zjarrtë për liri dhe Atdhe dhe kjo pati ndikimin e vet në marrëdhëniet mes individëve, mes prindëve dhe fëmijëve, mes çifteve. Dashuria u bë normë sunduese për shkak se u pa një shteg dalje nga pushtimi. 5. U mund fashizmi dhe filloi të ngjallej morali egoist, të venitej dashuria për liri dhe Atdhe, që i hapi rrugën një diktature të urryer. Kjo sikur do të vijonte gjithmonë. Po prapë një pjesë e vogël pa ndikim nuk u thyen nga diktatura me gjithë shtypjen dhe persekutimet çnjerëzore dhe mbajtën gjallë frymën e lirisë dhe të dashurisë për Atdhe, për një atdhe të lirë demokratik. 6. Erdhi koha që rinia e Dhjetorit përqafoi  idealet e tyre dhe i bëri për pak kohë mormë të përgjitshme. Ato ideale të pastërta mund të përtëhihen tani vetëm në dritën e një vizioni global. Po prapë te një pakicë këto ideale mbahen gjallë në Shqipëri dhe kudo në botë.

 

Fromm dhe zëri i një industrialisti

 

E. Fromm shkruan:   “Nnjeriu që dashuron duhet të aftësohet të shkëmbejë përvojën, punën, në rastin më të mirë të ndajë fitimet”. Theksojmë edhe një herë se dashuria nuk ka nevojë të aftësohet, se ajo egziston te një pakicë e pashuar, në një shumicë në gjendje latente dhe rrethanat e bëjnë atë normë sunduese në shoqëri si rrugëdalje nga rreziqe të mëdha, që kërcënojnë deri egzistencën. Në fillim të shekullit të kaluar një industrialist i madh amerikan në fushën e çelikut bënte jetëm e një njeriu të thjeshtë, ndihmonte personat që ishin të aftë për biznes, ndërtonte vepra socialkulturore dhe u bënte thirrje të pasurve të ndiqnin shembullin e tij.

 

Praktika e tij nuk ishte filantropi, po shfaqja e së vërtetës, e së drejtës në thellësinë e vet, shfaqje e një dashurie të arrirë. Pasuria e çdo individi qoftë, nuk është rezultat vetëm i mundit dhe i djersës së tij. Nëse pasuria do të vihej nga mundi dhe djersa e njeriu të vetëm, atëherë shumica e njerëzve në botë do të ishin të pasur. Po pasuria grumbullohet duke përfituar edhe nga djersa dhe mundi i të tjerëve në sajë të hallkës të favorizuar në të cilën ndodhet individi, nga kapitali i trashëguar, nga shteti në cilin punon, nga pjelloria e tokës apo pasuria e nëntokës të cilën e përdor dhe për të cilën nuk ka askush merita të veçanta dhe gjer diku edhe nga merita indiduale që përgjithësisht janë të barabarta te individët. Industrialisti i madh i detyruar vetëm nga ndërgjegja e tij, ligji suprem i njeriut, e kapërceu ndershmërinë dhe drejtësinë formale të tregut të lirë dhe praktikoi dashurinë në thelbin e vet.

 

Ai i deshi njerëzit sa veten dhe nuk pranoi që pasurinë të grumbulluar i favorizuart kryesisht nga rrethanat natyrore dhe sociale, edhe nga mundi i të tjerëve, ta shpërndorojë për shpenzime vetiake, por i “ ndau fitimet ”. Zëri i tij nuk u dëgjua dhe u bënë dy luftra botërore. Tani njerëzimi ndodhet para një rreziku më të madh se ai ai i luftrave botërore, para kërcënimit të egzistencës së tij. Si shtegdalje është zëri i industrialistit të madh dhe  këshilla e Fromm për “ndarjen e fitimit”. Në përputhje me këtë frymë  Brzhezhinski në librin e tij “Jashtë kontrollit” sugjeron “vetëkufizimin” vullnetar në shpenzime vetiake si të vetmen mënyrë për të gjetur një konses të përbashkët dhe ky do të do të ishte mesazhi moral i domosdoshëm, burim qëndror, bile i vetëm i sigurisë në një botë të pasigurtë që tenton të dalë jashtë kontrollit.

 

Mungesa e sotme e dashurisë

 

Si e përmendëm në fillim të këtij shkrimi Fromm thekson. ”Dështimi në përpjekjen për të plotësuar dashurinë, do të thotë çmenduri, vetëshkatërrim ose shkatërrim i të tjerëve”. Realiteti botëror e konfirmon  plotësisht këtë të vërtetë. Planeti është i mbushur me armë, gjer te ato të shfarosjes në masë dhe shpenzon shuma kolosale për prodhimin dhe mbajtën e tyre në gatishmëri. Shpenzohen gjithashtu shuma kolosale për mbajtjem dhe fuksionimin e një morie institucione të dhunës, informuese dhe kontrolluese. Dhuna shtetërore dhe terrorizmi i organizuar apo individual është shfaqja më ekstreme  e mungesës së dëshirës për dashuri që i lëshon vendin urrejtjes, e cila rrezikon të bëhet gjithënjë e më tepër sunduese dhe po e mbërthen edhe vetë qytetarin amerikan nga ankthi i jetës së përditshme.

 

Përdorimi i dhunës krijon çdo ditë njerëz të urrejtjes  që e quajnë të parëndësishme qenien njerëzore dhe ka gjasa që ata të bëhen gjithnjë e më të fuqishëm, gjersa shoqëria  njerëzore ecën në këtë drejtim të pandryshueshëm. Historia na paralajmëron me figurën e Hitlerit. Po të kishte arritur të posedonte armë bërthamore, do ta përdorte pa asnjë hezitim, edhe nëse do ta kishte të qartë që do të shfarosej bashkë me popullin e vet.

 

Mungesa e dashurisë deprimon një shumicë të madhe njerëzish që e kërkojnë shpëtimin në drogë, seks. Të gjitha këto anomali vertetojnë se dashuria është ushqim i parë i jetës njerëzore, sidomos në shoqërinë e sotme të tregut të lirë dhe mungesa e saj të shpie në shkatërrim. Individët me mendje të thellë dhe shpirt të madh e kanë të domosdoshme të praktikojnë vullnetarisht “Ndarjen e fitimit” që të shkohet drejt një morali, ku dashurija mos të jetë përjashtim, po normë morale e shumicës, që njerëzimi të shkrihet në një dhe të kapërcejë të gjitha rreziqet.

 

Dashuria njerëzore në të gjitha fazat e saj

 

E. Fromm analizon dashurinë qysh në ngjizjen e njeriut në mitrën e nënës, kur nëna dhe krijesa që do të lindë janë të shkrirë në një qenie. Dashurinë e nënës për fëmijën e quan pa kushte.  Po kjo nuk i përgjigjet plotësisht të vërtetës. Nëna duke e dashur fëmijën pa kushte, në fakt shlyen një borxh ndaj natyrës dhe shoqërisë që e kanë sjellë në jetë pa i kërkuar asgjë, pa i vënë asnjë kusht.

 

Dashuria e nënës ndaj fëmijës është sublime dhe pikërisht drejt saj synon njerëzimi. Gjithë anomalitë, krizat janë shqetësime që të na ndërgjegjësojnë për domosdoshmërinë e arritjes së këtij qëllimi. Pas lindjes shfaqet dhëmbja, ankthi i ndarjes dhe i veçimit që njeriu gjatë gjithë jetës përpiqet ta kapërcejë, të shkrihet me seksin e kundërt dhe me gjithë njerëzimin dhe nuk ia arrin qëllimit. Autori përshkruan femrën apo mashkullin në marrëdhënie me nënën dhe babanë në  pozita të ndryshme duke vënë theksin në defektet dhe neurozat

 

Dashuria erotike

 

Dashuria mes çifteve është një domosdoshmëri e përcaktuar nga përtëritja e brezave të ardhshëm. Dashuria mes çifteve është e arrirë vetëm në dy individëve jokonformistë dhe se në përgjithësi ajo është lidhje rastësore e detyruar nga praktika e jetës, nga konformizmi me rregullat e shoqërisë, të cilës i mungon dashuria e arrirë. Ashtu si është sipërfaqësore në një shkallë apo në një tjetër “ndershmëria”, ashtu si ndërhyn dhuna, mashtrimi dhe hilja në shkëmbimin e mallrave, ashtu kjo reflektohet edhe në dashurinë mes çifteve. “Akti seksual pa dashuri kurrë nuk mund të kapërcejë hendekun që ndan dy qenie njerëzore, veçse momentalisht”.

 

Mund të thuhet edhe se akti seksual pa dashuri nuk e kapërcen ndarjen njerëzore as momentalisht, po përkundrazi e thellon atë, tenton ta shkatërrojë racën njerëzore duke e ulur në nivelin e kafshës.  “Për shkak se ne jemi të gjithë të ndryshëm, dashuria erotike kërkon elementë të caktuar specifikë, lartësisht individualë, të cilat hasen në mes të disa njerëzve, por jo midis të gjithëve”. “Në dashuri ndodh paradoksi që dy qenie bëhen një dhe megjithatë mbeten dy ”.

 

Dashuria erotike kërkon elementë lartësisht individualë thekson Fromm, pra bashkimin në çift të tipave që shkojnë me njeri tjetrin dhe ndër të cilët ndodh paradoksi që dy qenie të bëhen një dhe megjithatë të mbeten dy. Kjo për shkak se tentohet që trashigimtarët të jenë fryt i qenieve që shkrihen në një, në dashuri dhe të rriten në dashuri sa më të madhe. Në libër analizohen gjërësisht iluzionet dhe diziluzionet e lidhjeve mes çifteve. Fromm shpall ”Polarizimi i sekseve po zhduket  dhe bashkë me të dashuria erotike, e cila mbështetet në këtë polarizim”. Ky fenomen është sintezë e mungesës së një dashurie të arrirë në shoqëri, një simbol se shoqërisë i kërcënohet asgjësimi.  “Dashuria... mund të praktikohet vetëm në liri dhe asnjëherë si rezultat i një shtrëngimi”.

 

E pamë se dashurinë në shoqëri Fromm e lidh me “ ndarjen e fitimit”. Kur njerëzimi të arrijë në  lartësinë e shpirtërore të ndarjes të fitmit pa shtrëngim, atëherë dashuria do të bëhet normë morale e përgjithshme dhe normalisht do të ekuilibrohen në mënyrë të plotë  dashuria prindër fëmijë cdhe ajo mes sekseve. Në përputhje me predispozitat natyrale të seksit, që përcakton Frojdi, marrëdhëniet mes çifteve mund të jenë të lira për çdo rast që ato e ndihmojnë jetën e njeriut, se të ndihmosh jetën qoftë edhe të një njeriu të vetëm, do të thotë të ndihmosh gjithë njerëzimin.

 

“Të kesh besim në mundësinë e dashurisë si për një fenomen shoqëror jo vetëm si një dukuri individuale të veçantë, është një besim racional i bazuar në vrojtimin e thellë të vetë natyrës njerëzore”. Të besosh në mundësinë  e dashurisë si një fenomen shoqëror dhe jo individual, do të thotë të vihet ky problem në qendër të të gjithë veprimtarisë, të jesh aktiv drejt këtij qëllimi me të gjitha mundësitë në mënyrë që ky besim të bëhet realitet, ndryshe meriton të mundesh nga skeptikët, cinikët, spekulantët, nga mëria dhe urrejtja që lulëzon tek njerëzit me besim fare të paktë.

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.