“Konsensusi i Washingtonit” apo “Standardet e Civilizimit”

Prishtinë, 26 gusht 2003 / Dr. Enver HASANI*

 

NT.: Këto kushte janë cilësuar nga evropianët si “standarde të civilizimit” dhe kanë përfshirë çështjet siç janë : mbrojtja e jetës dhe e sigurisë së individit, sundimi i ligjit, si dhe mbrojtja e pasurisë.

 

  

Mbi një autor  dhe lidëret e Kosovës

 

Robert Jackson në “Quasi-States: Sovereignty, International Relations and the Third World” (1990), ka përshkruar në mënyrë mjaft interesante shtetformimin (dhe kombformimin kur vjen fjala për Afrikën), të vendeve të Botës së Tretë dhe në përgjithësi të asaj që quhet botë joperëndimore.

 

Në fakt, Jackson sqaron atë që këtu në Kosovë disa politikanë tanë synojnë ta bëjnë me mjaft mund për publikun e tyre e që haset nëpër frazat e njohura mbi “relativizimin e kufijve” dhe “parëndësinë apo rëndësinë relative të të qenurit shtet në kohën e sotme të tendeve glabalizuese”. Sigurisht se ky synim nuk arrinë të jetë bindës sa duhet. Bile-bile, del edhe si kundërproduktiv në një fare mënyre ngaqë në një afat më të gjatë , një ditë, dikush nga ne duhet të sqarojë para publikut këtë lloj të ri të shtetit që po lindë në kokat e kosvarëve.

 

Ajo çka ka shtjelluar autori Jackson në fillim të mbarimit të Luftës së Ftohët ka të bëjë me ate që quhet “qeverisje e mirë”, një variant të të cilit gjatë hisorisë e kemi parë me të a.q. sistemet e kapitulacioneve (shekulli i 19-të), përkatësisht me rastin e asaj që Michael Doyle (1983) e ka cilësuar si “teoria e paqes demokratike”, e nisur me Kantin dhe “Paqen e Përhershme”.(1795). 

 

Mbi të gjitha dhe për arsye pragmatike, fjala është për po ato çështje dhe probleme të cilat ish PSSP, Micheal Steiner, i quajti si “standarde”, por që në planin global kanë ekzistuar më heret si platformë e përpiluar nga Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar, WB dhe IMF, për qëllimet e menaxhimit të pushtetit ndërkombëtar dhe të krijimit të një lloji më demokratik të mardhënieve ndërkombëtare (mbi bazën e të a.q. “Konsensusi i Washingtonit, i bërë gjatë vitete ’80 dhe fillimit të viteve ’90 të shekullit të kaluar, si rezultat i projektimit të politikës neoliberale në planin ndërkombëtar,  “reganizmit” dhe “thaçerizmit”).

 

“Standardi i Civilizimit” apo “Standardet e Steinerit”?!

 

Sistemi i sotëm i marrdhënieve ndërkombëtare ka esencën e vetë evorpiane , përkatësisht fillet e saj i ka në organzimet politike e shtetërore të Evropës. Deri më 1945 dhe pak pas këtij viti, sistemi ndërkombëtar është bazuar në konceptet positive dhe negative të sovranitetit, siç janë quajtur këto nga vetë  R. Jackson. Sipas këtij koncepti të sovranitetit, nëse një vend ka qenë sovran nga pikëpamja e jashtme,  atëhërë është supozuar së edhe në aspektin e brendshëm ka një qeveri efektive dhe një kontroll efektiv të territorit dhe njerzëve, pra një juridiksion.  I tillë ka qenë rasti me Indinë, e cila kishte një administratë mjaftë efektive civile. Kjo, megjhithatë, nuk u zbatua më vonë edhe ndaj vendeve tjera.

 

Procesi i dekolonizimit cdhe rregullat mbi vetëvendosjen e kanë shtyrë në plan të dytë parimin e sovranitetit të brendshëm. Me fjalë tjera, vendet e Afrikës, por jo edhe të Azisë, nuk patën nevojë të kenë kontroll efektiv mbi territor dhe popullsi për t’u konsideruar si sovrane dhe të pavarura smeqenëse ndaj tyre u shtri zbatimi i rrgullave mbi vetëvendosjen, të cilat rregulla kolonive të dikurshme u pranonin të drejtën e pakualifikuar për të qenë sovrane dhe të paravura, pa marrë parasyshë gjendjen në planin mbrendshëm si dhe regjimet e tyre politke: stabiliteti dhe paqja ndërkombëtare u bënë prioriteti kryesor i tyre përgjatë viteve  ’60 dhe ’70 të Luftës së Ftohët.

 

Këto janë quajtur nga R. Jackson si kuazi-shtete, ose gjysëm-shtete. Ne rastin e Azisë gjërat ishin pak më ndryshe sepse atje ishte ruajtur një traditë shtetërore dhe e organzimit politik, mbi bazën e të cilës u ndërtua përvoja politike e shtetërore gjatë kohës së kolonializmit, fakt që mundëson sqarimin e suksesit të madhë të aziatikëve në emitimin e traditës evropaine të organizimit politik e shtërtror.

 

Kjo sa më sipër tregon se organzimet shtetërore e politke në Afrikë dhe në disa vende tjera nuk u janë përgjigjur fakteve sociale dhe, rrjedhimisht, shtetet e reja të ndërtuara mbi këtë koncept me doemos kanë kaluar në mënyrë simultane në fazën e shtetformimit dhe të komboformimit. Një gjë e tillë ka qenë e vështirë sepse edhe bota e kapitalit në atë kohë e ka pasur të veshtirë për t’i ndihmuar këto vende, të cilat si pasojë e një historie të tillë, pra munges së traditës shtetërore dhe organzimit politik të modeluar sipas evropianëve (rasti i Afrikës), kanë shkaktuar jostabilitet të mbrendshëm, dhe lufëra civile. 

 

Kompanitë Multinacionale (MNC) e kanë parë të pamudur çdo lloj investimi nëpr këto vende, pa llogaritur këtu edhe qëndrimin e tyre mjaft armiqësor ndaj MNC-ve. Asnjë kompani serioze nuk ka qenë e interesur, sikur dhe sot, për të investuar nëpër vendet ku nuk kishte siguri minimale për punëtorët e vet, ose ku pagesat e zyrtarëve tejkalonin shpenziomet e prodhimit, përjashtim rasteve kur MNC-të  detyroheshin për të qëndruar si pasojë e gjeologjisë së vendit (prodhimi i naftës dhe i derivateve të saj, i arit dhe xeheve tjera të shtrenjëta, etj. etj.)

 

Kjo gjendje ka zgjatuir gjatë tërë kohë së Luftë së Ftohët, deri në kohën kur u krijua i a.q. Konsensusi i Washingtonit, i icli shënoi fillimin e një faze të re të zhvillimit në marrdhëniet ndërkombëtare. Ky diskurs neoliberal, “regano-thaçerist”, ka qenë aktual në veçanti gjatë viteve ’80 dhe fillimit të viteve ’90 të shekullit të kaluar.

 

Më pastaj është zëvendësuar me diskursin tjetër që ka pasur më shumë fokusim në ndryshimet në sistemt politike dhe në strukturën e pushteteve brenda shteteve se në sistemet dhe strukturën ekonomike (dhënia fund e politikës së çmimeve të kontrolluara, zvogëlimet dramatike të shpenzimeve qeveritare, si dhe hapjen e tregjeve ndaj ekonomisë botërore) Pikëpamja sipas së cilës vendet në zhvillim, “Bota e Tretë’, duhet të ketë një “qeverisje të mirë”, ka qenë dhe mbetet vijë zyrtare e Bankës Botërore dhe e Fondit Monetar Ndërkombëtarë (WB dhe IMF), përkundër shqetësimeve dhe kundërshtimeve të herëpasherëshme të Jospeh Stiglitz-it, ekonomistit kryesor në Bankën Botërore deri në vititn 2000.

 

Ky përqëndrim në anën politke të cështjes, i formuluar si “qeverisje e mirë” , nuk është asgjë e re sepse haset në histori në një formë pak më tjetër, por me mesazh të njejët, në lidhje me kulturat joevropaine (joperëndimore) të organzimeve politke e shtetërore. Kur sistemi ndërkombëtar ka qenë i përbër nga shtetet evropiane, deri në vititn 1945, por këtu flasim vetëm për fillet e këtij sistemi, pra për mesin e shekullit 19-të, këto vende u kanë vënë kushte për anatarësim  shteteve joevropiane të cilat donin të bëheshin anëtar të këtij sistemi. Këto kushte janë cilësuar nga evropianët si “standarde të civilizimit” dhe kanë përfshirë çështjet siç janë : mbrojtja e jetës dhe e sigurisë së individit, sundimi i ligjit, si dhe mbrojtja e pasurisë .

 

Vendet që kanë pasur kodet legale të pamjaftueshme apo nuk i kanë pasur fare konform këtyre standardeve nuk kanë pasur mundësi, të detyruar per force nga evropianët, për të gjykuar shtetasit e vendeve evropiane apo për të ushtruar juridiksionin ndaj tyre. Kështu, Japonia, në të cilën luftarët tradicional, samurajët, kishin të drejtën e vrasjes në vend dhe sipas dëshirës, u pat detyruar për të lidhur traktate të pabarabarta (të a.q. “kapitulacione”), të cilat u mundësonin evropianeve që mos t’u nënshtrohen juridiksionit, ligjit dhe gjykatave vendore.

 

Kështu ka ndodhur edhe me vendet tjera në Azi, në Kinë në veçanti. Ngjashëm mund të thuhet sot edhe për privilgjet dhe imunitetet e UNMIK-ut dhe të personelit tjetër ndërkombëtar që jeton,  veprion dhe punon në Kosovë, i cili sipas rregulloreve të UNMIK-ut nuk bjen nën juridiksionin e asnjë ligji apo gjykate kosovare.  Megjithatë, kjo nuk është e tëra. Problemi qëndron te “good governance” dhe kjo paraqet “standardin e civilizimit” të bashkësisë ndërkombëtare në rastin e Kosovës, pra jo privilegjet dhe imunitete e ndërkombëtarëve kosovar.

 

Problemi i vetëm që nuk lejon barazim të tërsishëm esencial në mes të “qeverisjes së mire” dhe “standardit të civilizimit” i referohet çështjes së statusit të Kosovës. Këtu lindin keqëkuptimet : dersia kosovarët dhe liderët e tyre besojnë se “qeverisja e mirë” është sikur bërja e Kosovës shtet sovran dhe i pavarur, bashkësia ndërkombëtare nuk është aq e sigurtë në këtë, sado që kjo bashkësi e ka më shumë se kosovarët dhe liderët e tyre të qartë se “qeverisja e mirë” është vetëm një nga modalietet e statusit të Kosovës. Me fjalë tjera, kjo bashkësi e ka shumë të qartë se “standardet e Steiner-it” janë “standarde të civilizimit”, pa marrë parasyshë statusin final të Kosovës.

 

“Konsensusi i Washingtonit” apo “Paqja e Përherëshme”?!

 

Kjo nuk është e tëra. “Konsensusi i Washingtonit”, i kuptuar si “standard civilizimi”, ka edhe një segment tjetër i cili lidhet me llojin e marrdhënieve ndërkombëtare që synohet të arrihet nga ana e akterëve kryesorë ndërkombëtar, SHBA-ve dhe aleatëve të saj të ngushtë. Ky segment mund vërehet nga leximi si duhet i Rezolutës 1244 të KS të OKB-së (1999). Nga një lexim si ky do të shihet qartë se prioritet i saj është stabiliteti dhe paqja ndërkombëtre.

 

Përveç kësaj, nga ky lexim del qartë se Rezoluta, e nxjerrë nga një organ kaq i rëndësishëm siç është Këshilli i Sigurimit i OKB-së, reflekton tërë raportin aktual të forcave në mes të fuqive kryesore botërore, çka don të thotë se çfarëdo lëvizje në marrdhëniet ndërmjet akterëve kryesor, ta zëmë SHBA-ve dhe Rusisë, rreth ndonjë problemi në Lindje të Largët mund të ketë (dhe ka), efekt e ndikim edhe në Kosovë dhe ndaj fatit të saj.

 

Tek e fundit, i tillë ka qenë rasti me ne edhe në fillim të shekullit 20-të, kur politika britanike e jashtme ndaj nesh dhe Ballkanit ka ndryshuar në momentin e fundit si pasojë e koncesioneve që Rusia dhe aleatët e saj i patën bërë Britansië së Madhe në Lindjen e Mesme dhe rrugët e saj për në Indi. Dua të them se “Konsensusi i Washingtonit” ka synuar arritjen e paqes ndërkombëtare përmes rrugës kantiane të përkrahur nga M. Doyle dhe tjërët përkrahës të teorisë së “paqes domokratike”.

 

Ka disa mënyra për arritjen e paqes, mirëpo mendimi liberal e neoliberal ka përqafuar këtë, çka nuk don të thotë se  përjashtohet përdorimi i forcës fizike kur një gjë e tillë imponohet nga domosdoshmëria e dinamikës së sitemit ndërkombëtar (rasti i Luftës në Irak apo në Kosovë e Bosnje-Hercegovinë, me qëllim të bërjes së këtij sistemi më fleksibël dhe më pak të rrezikshëm dhe akomodues ndaj kerkesave të aktorëve të vegjël, por të cilët mund të prodhojnë efekte negative në sistemin ndërkombëtrar).

 

Në fakt, vetë esenca e “paqes demokratike” konsiston në tezën se demokracitë liberale nuk luftojnë me njëra tjetrën, mirëpo kjo nuk don të thotë se nuk bjën luftë kundër vendeve jodemokratike dhe diktaturave.  Zaten, çdo logjikë tjetër do të ishte më shumë se utopi, irracionalizëm në politikën e jashtme.

 

---

- *Autori është profesor i të Drejtës dhe Marrdhënieve Ndërkombëtare  

- Shkrimi është botuar edhe në të përditshmën "Koha ditore" më 26 gusht 2003.

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.