VOLFGANG LIBAL (WOLFGANG LIBAL)

KRISTIN FON KOL (CHRISTINE VON KOHL)

BALLKANI FAKTOR QËNDRUESHMËRIE APO PËSHTJELLIMI NË EVROPË

E përktheu: Pjetër RODIQI

 

Hyrje

Fundi i komunizmit - ndikimet e kësaj dukurie mbi Ballkanin

Të drejtat e njeriut - një kapitull plot keqkuptime

Sulmet e Nato-s kundër Jugosllavisë së cunguar

Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit)

Etapat e "idesë së madhe"

Programi

Siguria

SI E SHEH PERËNDIMI BALLKANIN

Si e shohin vetveten popujt e Ballkanit

MBAS DY LUFTËRAVE BOTËRORE:

PROBLEMI KYÇ SERBIA

Republika Federale e Jugosllavisë - arrogancë dhe  mashtrim

Marrëdhëniet ndërmjet republikave

Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi - guri i provës

Mali i Zi

Pafuqishmëria e opozitës serbe

SHTETET E "BALLKANIT PERËNDIMOR"

Kroacia - në rrugën drejt Evropës

Bosnje-Hercegovina - fli dhe e flijuar

Maqedonia - shtet mbi një kreshtë të ngushtë

Shqipëria - rrëmujë dhe shpresë

Kosova - nga qëndresa pasive tek ajo aktive

SA ËSHTË "PJEKUR PËR EVROPËN"  "BALLKANI LINDOR"?

Rumania e dyzuar - ndërmjet Evropës Qëndrore dhe Detit të Zi

Bullgaria e zellshme - midis shpresës për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe nostalgjisë

VËSHTRIM PERSPEKTIV: QËNDRUESHMËRI - PREMTIM APO ILUZION?

    

---

   

SA ËSHTË "PJEKUR PËR EVROPËN"  "BALLKANI LINDOR"?

 

Rumania e dyzuar - ndërmjet Evropës Qëndrore dhe Detit të Zi

 

Sidoqoftë, që të vlerësohen rezultatet e Konferencës së Parë të Dhuruesve, dmth të konferencës së financuesve të Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) të pranverës së vitit 2000, me plotësisht të drejtë një njeri duhet të ketë mbetur i kënaqur prej saj dhe ky është Kryetari i Bashkisë së Kalafatit, një vendi të humbur buzë Danubit në Rumaninë Perëndimore. Në fakt, shtetet dhe institucionet financiare që duhet t'i japin frymën jetëdhënëse marrëveshjes për konsolidimin e Ballkanit, vendosën të financojnë ndërtimin e planifikuar tashma prej kohësh të një ure, e cila lidh Kalafatin me Vidinin në skajin veriperëndimor të Bullgarisë.

 

Kjo urë nuk përbën një çështje thjesht lokale, ajo është gjymtyra lidhëse e të ashtuquajturit korridor  i katërt, që në zbatim të qëllimit këmbëngulës të Bashkimit Evropian duhet të krijojë ndërlidhjen e re nga Evropa Qëndrore në drejtim të juglindjes deri në Turqi. Kjo udhë, në qoftë se Serbia do të vazhdojë edhe në të ardhmen të mbajë një qëndrim të mënjanuar ndaj Evropës Qëndrore e Perëndimore, do t'i bjerë përqark këtij vendi, por do të përbëjë gjithsesi një lehtësim të ndërlidhjes veri-jug që kalon nëpër Jugosllavinë e dikurshme.

 

Megjithatë, derisa të vihet në përdorim të plotë ura e re, do të duhet të kalojë edhe një farë kohe, edhe sikur Rumania e Bullgaria të tregohen tepër të zellshme për ndërtimin e saj, mbasi, si pala rumune, ashtu edhe ajo bullgare, më parë duhet të zgjerojnë e përmirësojnë rrugët që të shpijen tek ura. Kryesisht në Rumani, rruga që të shpie nga kufiri hungarez në Oradea mbi Debën dhe Grajovën në drejtim të Danubit, tani për tani është pothuajse krejtësisht e papërshtatshme për përballimin e një trafiku të dendur kamionash. Ajo gjarpëron përmes luginave të ngushta dhe qafave të Karpateve, gjë vërtetë shumë joshëse nga  pikëpamja e peisazhit, por ajo duhet zgjeruar e përmirësuar në mënyrë të ngutshme.

 

Bashkërenditësi i Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit), Bodo Hombah, ka premtuar tashma për këtë qëllim 300 milionë euro. Qeveria rumune shpreson, para së gjithash, të përmirësojë kështu  infrastrukturën në luginën e Shillit (luginën Jiu), duke krijuar njëkohësisht vende të reja pune për minatorët e mbetur pa punë të Petroshanit e të rrethinave të tij, një trevë, e cila si pasojë e ndërprerjes së veprimtarisë së minierave të atyshme, është shndërruar në zonën më të mjeruar të të gjithë Rumanisë. Duke përmirësuar infrastrukturën e kësaj treve, Qeveria e Bukureshtit ndjek dy pikësynime: mëkëmbjen e gjendjes ekonomike e sociale të luginës së Shillit dhe krijimin e një rrjeti rrugor modern në drejtim të urës së re, mbasi - siç është shprehur kryeministri rumun Mugur Isaresh - " përndryshe ajo do të mbetet vetëm një përmendore".

 

Ura Kalafat-Vidin përbën, megjithatë, vetëm njërën nga temat e marrëdhënieve midis Rumanisë dhe Bashkimit Evropian dhe, madje, jo më të rëndësishmen. Rumania, së bashku me Bullgarinë, Sllovakinë, Lituaninë e Letoninë bën pjesë në grupin e dytë të vendeve me të cilat, në vazhdën e zgjerimit të Bashkimit Evropian në drejtim të Lindjes, duhen zhvilluar bashkëbisedime për përfshirjen e tyre në këtë Bashkim. Këto bashkëbisedime me Rumaninë kanë filluar tashma dhe në Bukuresht janë tejet të kënaqur me rrjedhën e tyre të deritanishme. Sidoqoftë deri tashti nuk janë cekur ende temat me të vërtetë të vështira si përshtatja e ligjeve dhe institucioneve të Rumanisë ndaj atyre të Bashkimit Evropian, apo bujqësia dhe ekologjia.

 

Në fakt tabloja që ofron Rumania është e dyzuar: midis të ashtuquajturve vende në tranzicion, dmth të shteteve të qeverisura në të kaluarën nga komunistët,  ajo ka filluar ndjekjen e pakushtëzuar të kursit të reformave në një periudhë relativisht të vonshme. Qeveria e Bukureshtit nën drejtimin e Jon Ilieskut, një funksionari të lartë të periudhës së Çausheskut, mbas përmbysjes dhe ekzekutimit të "kondukatorit" (Conducator = prijës) deri në vitin 1992, ka mbajtur një qëndrim antidemokratik e antiperëndimor. Në Bukuresht spekullohej me idenë e një brezi shtetesh komuniste moderne, me shtrirje nga Baltiku deri në Detin e Zi, një lloj "zone tampon" midis shteteve të Nato-s dhe Rusisë, të qeverisura në frymën e Gorbaçovit.

 

Mbas shkrirjes së Paktit të Varshavës, Rumania qe i vetmi prej vendeve të Bllokut Lindor që lidhi me Bashkimin Sovjetik - asokohe ende ekzistues - një marrëveshje dypalëshe për "Bashkëpunimin, Fqinjësinë e Mirë dhe Miqësinë". Iliesku filloi të ndjekë një kurs të matur reformash dhe t'i afrohej në mënyrë të kujdesshme Perëndimit, vetëm  atëhere kur u pa qartazi se këto ide nuk tejkalonin cakun e iluzioneve. Megjithatë, deri në vitin 1996, kur atë nuk e zgjodhën sërish, ngjarjet rrodhën si gjatë  një valleje, ku dy hapa të hedhura përpara ndiqen nga një hap prapa. Kjo gjë shfaqet qartazi, veç të tjerash, edhe në faktin që, nga njëra anë, Rumania ishte shteti i parë evropianolindor i përfshirë në Partneritetin për Paqe të Nato-s dhe i anëtarësuar qysh më 1993 në Këshillin e Evropës. Por, në anën tjetër, strukturat e brendshme mbetën të pacënuara, duke e shtyrë kështu eksperten për çështjet e Rumanisë pranë Institutit të Evropës Juglindore në Mynik, Aneli Ute Gabonij, të arrinte në përfundimin se "Për shtatë vjet Rumania do të mbetet e përjashtuar nga përpjekjet që do të ndërmirren në të gjitha vendet e Evropës Lindore në drejtim të lirisë individuale, normalitetit ekonomik, rindërgjegjësimit për vlerat e qytetërimit dhe riafrimit të vendit ndaj sistemeve perëndimore të ekonomisë, politikës e sigurisë kombëtare".

 

Kjo ishte përkatësisht trashëgimia, me të cilën u përballën  Presidenti i ri Emil Konstadinesku dhe Qeveria e qendrës së djathtë, kur morën përsipër në vitin 1996 përgjegjësinë e qeverisjes së vendit. Rumania qe izoluar nga tregjet financiare ndërkombëtare, rezervat e saj valutore ishin minimale, privatizimet ishin të ngadalshme dhe zhvilloheshin në forma të dyshimta e, rrjedhimisht, edhe interesimi i botës së jashtme për investime ishte tejet i pakët. Në lëmin e ekonomisë mbizotëronte ndikimi shtetëror, kurse njohja e mekanizmave të ekonomisë së tregut ishte në një shkallë tejet të ulët. Të gjithë këto rrethana patën për pasojë që deri në vitin 1997 Komisioni i Bashkimit Evropian të qe i mendimit, se Rumania nuk ishte pjekur ende për fillimin e bashkëbisedimeve për anëtarësimin në BE.

 

Ndërkohë në Bruksel qëndrimi në fjalë i është nënshtruar një rishyrtimi dhe në pranverën e vitit 2000 bashkëbisedimet e anëtarësimit janë vënë gjithsesi në lëvizje. Presidenti Konstandinesku dhe Qeveria kanë bërë përpjekje të dukshme për të bindur Bashkimin Evropian dhe institucionet financiare ndërkombëtare mbi qëllimin këmbëngulës për kryerjen e reformave dhe displinën financiare të Bukureshtit, ndonëse politika e ndjekur për kryerjen e reformave kushtëzohet nga fërkime të brendshme sociale.

 

Problemet e mëdha të Rumanisë, siç duket, mund të zgjidhen vetëm me etapa. Kjo ka të bëjë, në radhë të parë, me mbrojtjen e mjedisit, çështje për të cilën gjatë periudhës së komunizmit dhe në vitet që pasuan përmbysjen nuk është brengosur askush. U desh katastrofa e fundjanarit të vitit 2000, kur nga një minierë ari në Rumaninë Veriperëndimore  u derdhën disa mijëra metra kub solucion cianuri dhe ujëra me përmbajtje metalesh të rënda në lumin e Teisit, duke asgjësuar atje, si edhe në ujrat e Danubit që kalojnë në Hungari dhe Serbi, çdo qenie të gjallë, për të kuptuar çfarë pasojash mund t'i sjellin vendit dhe mjedisit pajisjet industriale të vjetëruara e të lëna pas dore. Ajo u pasua në mars nga një çarje dige në minierën Jasa të rrethit të Kluzhit. Kjo çarje i solli dëme më të pakta mjedisit, por, si këmbanë alarmi, ajo kurrsesi nuk duhet shpërfillur.

 

Në Rumani, siç kemi përmendur tashma më lart, edhe bujqësia, ku punojnë ende 40 për qind e punonjësve (për krahasim: në Sllovaki numri i tyre ka mbetur vetëm 10 për qind), ka nevojë për një rregullim të ri; mbas përmbysjes, reforma bujqësore ka krijuar shumë miniferma, të cilat me vështirësi mjaftojnë për t'u siguruar jetesën bujqve, e jo më për një prodhim tej këtyre caqeve. Pushtetarëve të Bukureshtit, cilido qoftë orientimi i tyre politik, krahas këtyre dy problemeve të mëdha, u duhet të përballen edhe me domosdoshmërinë e reformave të mëtejshme. Këtu gjejmë aparatin e harlisur të institucioneve zyrtare, i cili shquhet për ekzistencën e qortuar në mënyrë të përsëritur nga ana e ndërkombëtarve të një numri të madh të të ashtuquajturave agjensi kombëtare me kompetenca të posaçme, por që në fakt nuk përbëjnë gjë tjetër veç ministrive paralele e, rrjedhimisht, dyfishojnë vetëm burokracinë. Sistemi i taksave e tatimeve deri tashti ka qenë i pazbërthyeshëm; duheshin shlyer afro 80 taksa e tatime, gjë që në fund të vitit 1999 solli si rezultat që dy të tretat e të gjitha ndërmarrjeve të shpallnin humbjen apo një fitim të barabartë me zero. Qysh më 1 janar 2000 ka hyrë në fuqi një sistem i reformuar taksash, i cili duhet të thjeshtëzojë  urdhëresat e taksave, të nxisë zhvillimin e ekonomisë dhe të sigurojë një përllogaritje të ndershme të taksave.

 

Mirëpo, siç është shprehur edhe Presidenti Konstandinesku, para së gjithash lind nevoja e "ndryshimit të mentaliteteve". Në Rumani ekziston ende një mosbesim i madh ndaj ekonomisë së tregut, njerëzit në fund të fundit duan t'i ruajnë ndërmarrjet shtetërore, e konsiderojnë shtetin si një mbrojtës që u garanton vendet e punës dhe  mbajnë një qëndrim mosbesues ndaj politikanëve, që shprehen në favor të reformave.

 

Prandaj nuk është për t'u çuditur që në pranverën e vitit 2000 Kryeministri Isaresku theksonte se: "Tashti për tashti Rumania nuk ka një ekonomi tregu funksionale, por një surrogat  ekonomie tregu me shumë funksione të gabuara." Mirëpo ekonomia moderne parakupton tregje të integruara, të cilat nuk mund të funksionojnë pa institucione dhe ndërlidhje. "Ne nuk kemi as institucione dhe as ndërlidhje, por në vend të tyre ligje të shumta e të harbuara."

 

Në Rumani pushtetarëve, tekembramja, u duhet të përballen edhe me dy probleme të tjera, të cilat, ç'është e vërteta, qëndrojnë jashtë lëmenjve të reformave të mirëfillta politike e ekonomike. Fjala është për pozitën që zënë romët (ciganët endacakë) në vend dhe zgjidhjen e çështjes, se çfarë duhet bërë me numrin e madh të fëmijëve bredharakë e pa prindër, të cilët, duke lypur e vjedhur, si edhe të organizuar në banda kriminale,  përbëjnë një problem të rëndësisë parësore në rrafshin social e të politikës së sigurisë, kryesisht në kryeqytet, dmth në Bukuresht. Sipas regjistrimit të fundit të popullatës, romët përbëjnë 1,8 për qind të 22,8 milionë banorëve të Rumanisë, dmth, përllogaritur në vija të trasha, plot 450'000. Megjithatë, askush nuk e quan korrekte këtë shifër. 

  

Njohësit e rrethanave të Rumanisë dhe kryesisht të rretheve bujqësore, nisen nga  një shifër e përgjithshme që vërtitet midis 1,8 dhe 2,5 milionë romëve. Në një rast të tillë numri i tyre do të kapërcente atë të hungarezëve (zyrtarisht plot 1,62 milionë) dhe do të përbënte pakicën më të fuqishme në Rumani. Vetëkuptohet që mbi bazën e këtyre zhvillimeve zëdhënësit e tyre po u kundërvihen gjithnjë e më me vendosmëri diskriminimeve të vazhdueshme kryesisht në komunat bujqësore dhe po kërkojnë vënien në pozita të barabarta qytetare me popullatën shumicë, si edhe mbrojtjen nga ana e institucioneve zyrtare. Mirëpo, edhe sikur institucionet zyrtare të ishin gjithkund të gatshme për t'i trajtuar romët si qytetarë me të drejta të barabarta, do të ishte prapëseprapë e nevojshme që vetë popullata të kapërcente druajtjet dhe ngurrimet tejet të lashta kundrejt "arixhinjve".

 

Udhëheqja e Rumanisë dhe Presidenti Konstandinesku kanë arritur, mbas grindjesh dhjetëvjeçare etniko-politike, një pajtim me pakicën hungareze mbi bazën e një vetadministrimi lokal.  Ky pajtim u vulos solemnisht më 1998 gjatë një vizite shtetërore në Budapest. (Një vërejtje anësore mbi temën e pakicave: pakica gjermane e saksëve të Transilvanisë dhe e shvabëve të Banatit, dikur më e fuqishmja në juglindje, e cila para fillimit të Luftës së Dytë Botërore numëronte ende 800'000 vetë dhe gjatë periudhës së sundimit komunist akoma 400'000, është rrudhur tashma në 70'000.)

 

Pavarësisht nga problemet e ndërlikuara etnike, politike e sociale Presidenti Konstandinesku dhe qeveria e qendrës së djathtë janë futur në qindvjeçarin e ri jo pa shpresa. Mbas goditjeve prapësuese të viteve 1997/98 dhe stanjacionit më 1999, pritet që viti 2000 të mbyllet me një bilanc tregtar të drejtpeshuar, një rritje ekonomike prej 1,3 për qind të prodhimit të përgjithshëm kombëtar (më 1999 ishte ende -4%) dhe me një pakësim të inflacionit nga 27 për qind në 12,5 për qind. Qeveria shpreson gjithashtu të përfitojë nga hovi koniuktural në Bashkimin Evropian, duke qenë se kuota e eksportit prej 66 për qind dëshmon për një ndërthurrje tregtare tejet të fuqishme me BE-në.

 

Politika e kursimeve dhe kufizimeve ekonomike (Austerity-Politik ?), e ndjekur prej qeverisë, ka kërkuar sidoqoftë nga popullata flijime të mëdha. Shkurtimet e ndërmarra detyrimisht nga qeveria në sektorët social, kanë patur për pasojë uljen e standardit të jetesës dhe krijimin e gjendjeve të acaruara sociale, të cilat janë shndërruar në mënyrë të përsëritur në demonstrata dhe greva. Në Rumani është krijuar një shoqëri dy klasash; në njërën anë qëndron masa e madhe e atyre që jetojnë në kufijtë e minimumit jetësor, ndërsa në anën tjetër një shtresë e hollë  pasanikësh të rinj, të cilët kanë grumbulluar pasuri të mëdha në sektorët ekonomik ende shtetëror nëpërmjet korrupsionit dhe ndërthurrjeve me politikën. Ndërkohë që këta funksionarë ekonomik sigurojnë paga mujore që arrijnë deri në 70 milionë lei (rreth 12'000 marka gjermane (DM) - shumë kjo e jashtëzakonshme për kushtet e Rumanisë), minatorët e papunë të luginës së Shilit lyejnë trupat e tyre me benzinë dhe përpiqen të djegin vetveten, për të tërhequr vëmendjen në drejtim të gjendjes së tyre të mjeruar.

 

Qeveria në fakt duhet të mbajë një drejtpeshim të vështirë ndërmjet manovrimit me borxhet e mëdha të jashtme (në fund të 1999: 6,2 miliarë dollarë amerikan), reformave strukturore, kushteve të vëna prej Fondit Monetar Ndërkombëtar për politikën buxhetore dhe masave të politikës së kursimeve dhe kufizimeve ekonomike që rrjedhin prej tyre. Fundi i vitit 2000 do të tregojë si është vlerësuar kjo nga popullata. Atëhere do të zhvillohen si zgjedhjet presidenciale, ashtu edhe ato parlamentare; rikthimi në pushtet i Jon Ilieskut e i partive nacionaliste dhe atyre të majta që e mbështesin atë, gjë që nuk përjashtohet nga disa vëzhgues, do të shoqërohet së paku me vonimin e përpjekjeve të udhëheqjes së tanishme për përfshirjen e Rumanisë në strukturat e Perëndimit.

 

 

Bullgaria e zellshme - midis shpresës për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe nostalgjisë

 

Sofja është sot një qytet shumëngjyrësh e plot gjallëri. Kryeqyteti i Bullgarisë me elementet e tij arkitektonik të borgjezisë së madhe, të trashëguara nga shekulli  XIX dhe XX, ka qenë i hijshëm dhe i këndshëm qysh më parë, madje edhe gjatë periudhës së komunizmit. Mirëpo sot, falë pranisë tregtare ndërkombëtare dhe mbajtjes së një qëndrimi tejet të hapur ndaj shoqërisë perëndimore të konsumit, ky qytet ka hedhur edhe një hap tjetër përpara në këtë drejtim. Përgjatë rrugëve kryesore kanë hapur filialet e tyre firmat më emërmëdha të Francës, Italisë e Gjermanisë. Sikur vitrinat të ishin tregues i fuqisë blerëse, do të mund të mendohej se gratë e Sofjes veshin çdo natë fustane të gjata elegante dhe parapelqejnë këpucët, që në të vërtetë nuk i shkojnë për shtat gjendjes së trotuarëve të qytetit të tyre. Por, po të kundrojmë më me vëmendje, do të vëmë re se dyqanet janë fare bosh e shitësit dhe shitëset çuditen kur afrohet ndonjë klient i rrallë, i cili në fund të fundit del të jetë i huaj ose i lidhur me mafian vendase.

 

"Qeveria jonë gënjen dhe populli e di këtë gjë", na shpjegon gjatë bisedës një gazetar bullgar, i cili është i mendimit se të dhënat zyrtare mbi zhvillimin pozitiv të shoqërisë e mbi gjendjen sociale, i shërbejnë vetëm kujdesit për krijimin e imazhit kundrejt BE-së. Mirëpo, realish, vazhdon të mbizotërojë varfëria e madhe, një papunësi e jashtëzakonshme dhe ngecja në vend e ekonomisë, kryesisht në sektorin e bujqësisë.

 

Në fakt, nga njëra anë, duke qenë njëri prej shteteve kandidate të Evropës Juglindore për t'u lidhur më ngushtësisht me Bashkimin Evropian, Bullgaria është njëkohësisht vendi që ka përmbushur në masën më të madhe kushtet paraprake sociale e ekonomike të kërkuara nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMI). Mirëpo, bash kjo rrethanë e ka detyruar këtë popull, i cili qysh nga "përmbysja" ka përjetuar krizat më të këqija ekonomike të historisë së tij të kohëve të fundit, të bëjë flijime të jashtëzakonshme. Nga një studim i Institutit të Krahasimeve Ekonomike Ndërkombëtare të Vjenës mbi  zhvillimet e pritshme në vendet e tranzicionit gjatë periudhës 1998/99, në rastin e Bullgarisë nuk spikat ndonjë gjasë e atypëratyshme për përmirësime.

 

Viti 1999, si pasojë e bombardimeve të rrugëve të transportit  dhe kryesisht të urave të Danubit nga Nato-ja, solli një keqësim të mëtejshëm të gjendjes. Për këtë arsye u ndërprenë në radhë të parë eksportet e mallrave në drejtim të Jugosllavisë së cunguar dhe në një masë më të vogël edhe në drejtim të vendeve të BE-së. Gjatë vitit 1999 u shënua një pakësim i eksporteve në masën 15 për qind, gjë që solli, nga ana tjetër, një rritje të ndjeshme të deficitit në bilancin tregtar dhe të pagesave. Kështu lindi nevoja e mbylljes së disa fabrikave dhe edhe turizmi, veçanërisht ai në Danub, por edhe ai në Detin e Zi, u cënua rëndë. Po ashtu si vendet e tjera, që ishin fqinjë të vatrave të krizës, edhe Qeveria Bullgare kërkon kompensime për qëndrimin e saj properëndimor në këtë konflikt. Kostoja përkatëse përllogaritet  nga 800 milionë deri në një miliardë dollarë.

 

Mirëpo, nëpërmjet luftës së Kosovës, Bullgaria - po ashtu si Rumania - i kanë siguruar  vetes përparësi në rrafshin politik. Bullgaria - si edhe Rumania - i dhanë Nato-s të drejtën e fluturimeve mbi territoret e tyre dhe nuk pranuan të përkrahin Rusinë e prandaj Perëndimi ka detyrime morale dhe financiare ndaj tyre. Në këtë sfond, në rrafshin moralo-politik pala bullgare po parashtron kërkesa që pranimi në Nato dhe në Bashkimin Evropian të njëmendësohet më shpejt sesa parashikimet e deritanishme. Kjo përbën, padyshim, në radhë të parë një çështje, që paraqet interes jetësor për Qeverinë e tanishme të "Bashkimit të Forcave Demokratike" (SDS), ngaqë  popullariteti i kryeministri Ivan Kostov po pëson aktualisht humbje të ndjeshme. Në këtë rast faji nuk rëndon vetëm mbi problemet ekonomike dhe akuzat për korrupsion, të ngritura kundër të gjitha qeverive qysh nga viti 1992 - dhe tashti edhe kundër asaj që ushtron funksionet e saj prej vitit 1997 -, por sërish edhe mbi ngjarjet e luftës.

 

Ndërhyrja e Nato-s i ka ashpërsuar më tej pikëpamjet alternative politike; në radhët e socialistëve (BSP - komunistët e dikurshëm) edhe sot e kësaj dite ekzistojnë përfytyrime nostalgjike për një bashkëpunim më të ngushtë me Rusinë, ndërsa, nga ana tjetër, nuk mungon përmallimi jo më pak tradicional për një lidhje të ngushtë me Perëndimin evropian. Bullgaria, e cila gjatë periudhës komuniste është quajtur vasali më besnik i Bashkimit Sovjetik - "Kur në Moskë bie epidemia e gripit, Todor Zhivkovi zë shtratin", bëhej shaka asokohe në Sofje -, kishte lejuar megjithatë edhe gjatë asaj periudhe shkolla gjermane dhe franceze në Sofje e madje edhe në qytetet provinciale. Shkrimtarët dhe artistët përfitonin nga miqësia me BRSS e, rrjedhimisht, mundësitë e mëdha të shitjes së veprave të tyre, por edhe bursistët bullgarë të institucioneve europerëndimore mund të luanin një farë roli në jetën kulturore bullgare. Artet figurative  kanë gëzuar një hapësirë të pranueshme edhe gjatë periudhës së komunizmit. Sot, afro dhjetë vjet mbas përmbysjes, jetës kulturore nuk i dëgjohet zëri. Shteti bullgar nuk ka para për kulturën dhe aq më pak konsumatorët potencial.

 

Midis kushteve që iu janë vënë kandidatëve të BE-së - si edhe vendeve pritëse në kuadrin e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) - bën pjesë, veç të tjerash, edhe bashkëpunimi më i ngushtë rajonal për çështjet e politikës së sigurimit. Në këtë vazhdë Bullgaria ka përfunduar një pakt sigurimi me Rumaninë, është marrë vesh në një farë mase me Turqinë përsa i përket çështjes së brishtë të pakicës turke në Bullgari dhe ka ndërmarrë disa përçapje për të rënë në ujdi me Republikën e pavarur të Maqedonisë. Gjithsesi kjo është bërë vetëm në mënyrë sipërfaqësore, mbasi njohja e hamendësuar e kësaj Republike nuk përfshin njëkohësisht njohjen e plotë të gjuhës maqedonase e të kombit maqedonas. Në rrafsh qeveritar është kumtuar vetëm respektimi i rrethanës që kushtetuta e Republikës së Maqedonisë shpall si gjuhë zyrtare maqedonishten - dhe jo bullgarishten që ka afëri të madhe me te. Përveç kësaj, në një kumtesë të shkurtit 1999, të dyja palët sigurojnë se nuk do të ngrenë kurrfarë pretendimesh territoriale kundrejt njëra-tjetrës. Sot pakica maqedonase në Bullgari nuk ndodhet më nën trysninë politike të Sofjes.

 

Probleme të një natyre krejtësisht tjetër shtrohen nga një pakicë tjetër - romët (ciganët). Në këtë grup të popullatës papunësia është tej mase më e lartë se mesatarja bullgare. Për këtë, si gjithkund, bashkëpërgjegjës janë pjesërisht zakonet e ngulitura të romëve, por në radhë të parë qëndrimi përgjithësisht mospranues i shumicës bullgare. Në fakt edhe këtu kemi të bëjmë me një problem, virulenca e të cilit spikat në shumicën e vendeve të tjera të kësaj hapësire.

 

Në Bullgari janë ndërmarrë një sërë nismash me bazë ndërkombëtare, por edhe kombëtare, për të çrrënjosur konceptet klishe të "vjedhësve dhe cubave" e të "ciganëve dembelë". Ky është një proces, i cili, sigurisht, nuk mund të japë menjëherë frytet e tij dhe kjo ndodh, kryesisht, mbasi varfëria dramatike e romëve - me përjashtim të disa njerëzve me xhep të ngrohtë nga radhët e tyre - nuk u krijon atyre asnjë mundësi ekzistence "legale" në një Bullgari, e cila në fund të fundit ndodhet vetë nën  trysninë e problemeve të saj ekonomike. Ndërkohë janë ndërmarrë një sërë nismash për forcimin e pavarësisë kulturore të romëve dhe problemi në fjalë është trajtuar edhe në disa studime e botime sociale mbi këtë temë. Përveç këtyre,  nëpërmjet shkollave ditore, po bëhen përpjekje për të pakësuar deficitin kulturor të këtij grupi të popullatës dhe për të përkrahur integrimin e tyre. Sidoqoftë projektet e këtij lloji përbëjnë ende raste të rralla.

 

Në periudhën parakomuniste, por edhe gjatë kohës së qeverisjes komuniste, bullgarët kanë gëzuar namin e "kopshtarëve të Ballkanit". Megjithë kolektivizimin komunist të bujqësisë dhe dobësitë që ishin pjesë e këtij sistemi, disa ferma shtetërore prodhonin mallra të mira. Automjetet e mëdha frigoriferike me mbishkrimin "Bulgaria" kanë qenë pjesë përbërëse e tablosë së përditshme të autostradave evropiane deri në periudhën e "përmbysjes". Ato transportonin kryesisht domate bullgare me një shije tejet pikante, të cilat kishin zënë një vend të qëndrueshëm në tregjet perëndimore - po ashtu si edhe ato të konkurentëve të tyre shqiptarë. Sot këto tregje furnizohen kryesisht me fruta e perime të prodhuesve nga Bashkimi Evropian, dmth nga Italia, Portugalia e Spanja. Bujqësia bullgare nuk është më në gjendje të konkurojë, fshatarët dhe bujqit fitojnë aq pak, saqë atyre u mungon çdo lloj joshjeje; nga ana tjetër atyre u mungon edhe përkrahja. Në të njëjtën kohë, deri sot në Bullgari nuk janë bërë pothuajse fare investime të huaja. Qeveria e mëparshme, po ashtu si e tanishmja,  i ka përmbushur në mënyrë tepër të ngadalshme kërkesat për ligjet e nevojshme përkatëse, ndërsa privatizimi po zhvillohet edhe këtu, si në vendet e tjera të varfra, me mefshtësi dhe jo rrallë në "rrugë të shtrembëra".

 

Në analizat kritike mbi proceset e zhvillimeve të brendshme bullgare, për shembull në të përkohshmen në gjuhën gjermane "Fletorja Ekonomike Bullgare/Bashkëbisedim me Evropën Juglindore", është theksuar në mënyrë të përsëritur se korrupsioni i përhapur gjerësisht lidhet, veç të tjerash, me rrogat e këqija të nëpunësve. Ai shpjegohet, po ashtu,  me mëritë e ministrive dhe institucioneve zyrtare ndaj "sipërmarrësve privat". Takimet me ta shquhen nga mungesa e besimit, kundrejt tyre si "kapitalist" - sipas koncepteve të trashëguara nga epoka komuniste - mbahet qëndrim refuzues dhe, gjithsesi, përkrahen pa ndonjë dëshirë të posaçme. Ky qëndrim i përgjithshëm ka gjetur shprehje edhe në ligjet dhe rregullat ligjore mbi taksat dhe tatimet për ndërmarrjet e vogla private. Kritikët pohojnë se, po të përmbusheshin me të vërtetë të gjitha detyrimet e pagesave, asnjë ndërmarrje nuk do të ishte në gjendje të mbijetonte. Mirëpo duke iu shmangur këtyre detyrimeve, këto ndërmarrje jo vetëm japin ndihmesën e tyre për krijimin e deficitit financiar të shtetit, por, ngaqë nuk i regjistrojnë të gjithë bashkëpuntorët e tyre, të cilët shënohen mandej në statistikë si të "papunë", ndikojnë tërthorazi edhe në përpilimin e një statistike të falsifikuar. Një numër relativisht i madh njerëzish ka dy punë, por nuk paguan taksat përkatëse. Po ashtu, krahas skamjes së madhe, ka edhe shumë njerëz, që i përmbushin nevojat e tyre për artikuj ushqimorë bazë nëpërmjet ekonomive të vogla bujqësore vetiake apo të të tjerëve. Në këtë mënyrë mjegullohet  tabloja e përgjithshme disi më pozitive e situatës bullgare.

 

Nuk është për t'u çuditur që Bullgaria - po ashtu si Rumania - në pozicionin e saj të tanishëm të partnerit në  bashkëbisedimet për anëtarësimin në BE, ushqen shpresa të mëdha për një anëtarësim të përshpejtuar. Fondi Monetar Ndërkombëtar e ka lavdëruar Bullgarinë për pagesat e saj të rregullta të kredive. Bullgaria është e mendimit se i ka njëmendësuar në një masë të madhe kushtet paraprake të caktuara për pranimin në BE, të paktën në krahasim me vendet e tjera kandidate për anëtarësim.  Këto shpresa përbëjnë një detyrim për Bashkimin Evropian dhe Paktin e Qëndrueshmërisë (Stabilitetit), duke qenë se ato ushqehen nga qëndrimi i vetë këtyre institucioneve evropiane. Edhe në këtë vështrim vlen ajo që kemi theksuar në mënyrë të përsëritur në këtë libër, dmth se lulëzimin e ekonomisë nuk mund t'a sjellin  vetëm projektet e mëdha në lëmin e infrastrukturës, sado të rëndësishme qofshin ato. Sukseset pozitive të projekteve të tilla janë afatgjata. Mirëpo në këto shtete njerëzit  kanë nevojë të shohin përparime të shpejta, atyre u nevojiten perspektiva të kapshme. 

 

 

VËSHTRIM PERSPEKTIV: QËNDRUESHMËRI - PREMTIM APO ILUZION?

 

Vendet nga trevat e Jugosllavisë së dikurshme, para së gjithash Bosnje-Hercegovina dhe Kosova, ndodhen ende shumë larg një qëndrueshmërie "të vetëmbajtur" (që mbahet në këmbë me forcat e veta). Pra, trupat ndërkombëtarë nën udhëheqjen e Nato-s, do të duhet të qëndrojnë atje edhe për një periudhë kohe të paparashikueshme.

 

Madje nuk përjashtohet as nevoja e zgjerimit të mëtejshëm të zonës së dislokimit të tyre, në qoftë se në Republikën Federale të Jugosllavisë do të shpërthente një konflikt i armatosur midis Serbisë dhe Malit të Zi ose në rast se acarimet midis regjimit të Millosheviçit dhe opozitës serbe do të shpinin në situata të përafërta me luftën civile. Nato-ja ka ndërhyrë tashma dy herë në përleshje të armatosura brenda Jugosllavisë së dikurshme. Nato-ja nuk mund të pranojë e të qëndrojë dorëjashtë një pështjellimi të atyshëm të përgjithshëm, thjesht duke patur parasysh pozicionin qendror të Serbisë në Ballkan e pasojat e tij të mundshme mbi shtetet fqinje.

 

Në zonën e Jugosllavisë së dikurshme ekzistojnë tri çështje, të cilat duhet të vihen në qendër të vëmendjes, në rast se kërkohet që Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) të japë ndihmesën e tij për konsolidimin e Ballkanit. Njëra prej tyre lidhet me Bosnje-Hercegovinën: a do të ngulet këmbë në njëmendësimin konsekuent të Marrëveshjes së Dejtonit apo, për të ruajtur njësinë e vendit, duhet bërë rishqyrtimi i saj? E dyta ka të bëjë me Kosovën; pa arritjen e një marrëveshjeje brenda vetë bashkësisë ndërkombëtare dhe me shqiptarët e Kosovës mbi statusin e ardhshëm të kësaj province të banuar nga shumica shqiptare, është e pamundur që atje të krijohen struktura të qëndrueshme politike e administrative. Dhe e treta, por jo e fundit; pa përfshirjen e Serbisë dhe Malit të Zi në Paktin e Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) nuk mund të arrihet konsolidimi politik e ekonomik i Ballkanit. Mirëpo kjo nuk mund të ngjasë, sa kohë që Sllobodan Millosheviçi të gëzojë pushtet të pakushtëzuar në Jugosllavinë e cunguar. Pra, fati i regjimit të Millosheviçit nuk është vetëm një çështje e politikës së brendshme serbe, por edhe e politikës ndërkombëtare.

 

Përsa i takon Kosovës, do të jetë e nevojshme të shoshitet sërish e famshmja rezolutë 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Kjo rezolutë parasheh, nga njëra anë, autonominë e zgjeruar të Kosovës brenda Republikës Federale të Jugosllavisë, duke krijuar, nga ana tjetër, rrethana, të cilat të çojnë de fakto në drejtim të mëvetësisë shtetërore të kësaj province. Kjo, sipas mendimit të një vëzhguesi britanik, është njëlloj sikur të kërkohet nga një vajzë e re të mbesë e virgjër, por duke shpresuar njëkohësisht se ajo do të presë me interesim gëzimet e të qenurit nënë.

 

Në këndvështrimin afatgjatë, pavarësisht nga rregullimi i çështjes së Kosovës, "çështja shqiptare" nuk mund të lihet thjesht e hapur në zemër të Ballkanit. Në Maqedoni duhet që, përmes një pajtimi midis "popullit shtetbërës" sllavo-maqedonas dhe etnisë së fuqishme shqiptare në perëndim të vendit, të arrihet forcimi i shtetit të përbashkët. Në Shqipëri komisioneve ndërkombëtare do t'u duhet të përkujdesen për një rend të brendshëm të qëndrueshëm. Përndryshe dy grupimet më të fuqishme politike të vendit, ai "qytetar" dhe ai "socialist", do të luftojnë me të gjitha mjetet njëri-tjetrin, ashtu siç përlesheshin dikur klanet më të fuqishme për sundimin e vendit. Vetëm zgjedhjet parlamentare nuk përbëjnë rrugëdalje, mbasi partia fituese do të shihte rishtas në suksesin e saj një ligjësim të gllabërimit të pushtetit në të gjithë lëmenjtë e shtetit.

 

Së fundi, Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) nuk do t'i përmbushë detyrat dhe nuk do të ushtrojë ndikimin e tij, në qoftë se nuk do të ketë parasysh në radhë të parë domosdoshmërinë për të nxitur e për t'i dhënë hov prodhimit në vendet e prekura. Vendet e punës duhen krijuar para së gjithash në ekonominë e "vogël". Sepse kështu u krijohen edhe njerëzve perspektiva individuale.

 

Rëndësi jetike për arritjen e sukseseve kanë, më së fundi, edhe marrëdhëniet midis vendeve marrëse e atyre dhuruese. Bashkësia ndërkombëtare e ka humbur tashma në një masë të madhe paradhënien e shpresave dhe mirëbesimit në popullatën e vendeve të qeverisura në të kaluarën nga komunistët. Prandaj, të gjitha përpjekjet e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) - të kësaj "ideje të shkëlqyeshme" - nuk do të jenë të frytdhënëse pa krijuar rishtas një mirëbesim të ri.          

 

E përktheu: Pjetër RODIQI

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.