VOLFGANG LIBAL (WOLFGANG LIBAL)

KRISTIN FON KOL (CHRISTINE VON KOHL)

BALLKANI FAKTOR QËNDRUESHMËRIE APO PËSHTJELLIMI NË EVROPË

E përktheu: Pjetër RODIQI

   

Hyrje

Fundi i komunizmit - ndikimet e kësaj dukurie mbi Ballkanin

Të drejtat e njeriut - një kapitull plot keqkuptime

Sulmet e Nato-s kundër Jugosllavisë së cunguar

Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit)

Etapat e "idesë së madhe"

Programi

Siguria

SI E SHEH PERËNDIMI BALLKANIN

Si e shohin vetveten popujt e Ballkanit

MBAS DY LUFTËRAVE BOTËRORE:

PROBLEMI KYÇ SERBIA

Republika Federale e Jugosllavisë - arrogancë dhe  mashtrim

Marrëdhëniet ndërmjet republikave

Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi - guri i provës

Mali i Zi

Pafuqishmëria e opozitës serbe

SHTETET E "BALLKANIT PERËNDIMOR"

Kroacia - në rrugën drejt Evropës

Bosnje-Hercegovina - fli dhe e flijuar

Maqedonia - shtet mbi një kreshtë të ngushtë

Shqipëria - rrëmujë dhe shpresë

Kosova - nga qëndresa pasive tek ajo aktive

SA ËSHTË "PJEKUR PËR EVROPËN"  "BALLKANI LINDOR"?

Rumania e dyzuar - ndërmjet Evropës Qëndrore dhe Detit të Zi

Bullgaria e zellshme - midis shpresës për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe nostalgjisë

VËSHTRIM PERSPEKTIV: QËNDRUESHMËRI - PREMTIM APO ILUZION?

     

---

     

Shqipëria - rrëmujë dhe shpresë

 

Mund të mendohet se nga Shqipëria nuk ka "asgjë të re", mbasi tek mediat nuk gjen pothuajse asnjë "njuz" (në tekst: news) dhe vetëm në raste tepër të rralla ndonjë kronikë të përditësuar. Dihet se edhe Shqipëria është përfshirë në projektin e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit), ndonëse nuk është e lehtë të mos krijosh përshtypjen se ne këtë vështrim nga ana e institucionit të Hombahut nuk tregohet ndonjë angazhim i posaçëm. Të paktën deri tashti janë paraparë vetëm projekte infrastrukturale, të cilat kanë, padyshim, rëndësinë e tyre, por nuk janë të domosdoshme nga pikëpamja jetike për këtë vend të rrezikuar nga brenda.

 

Shqipëria ka kufij të përbashkët me Greqinë, që është anëtare e Nato-s dhe kufizohet me zonën e krizave të Maqedonisë, ku jeton pakica e saj e fuqishme shqiptare si edhe me Malin e Zi, i cili ka krijuar një raport të rrezikshëm acarimi, nga njera anë, me Serbinë dhe, nga ana tjetër, brenda vendit ndërmjet grupeve proserbe dhe atyre kundërserbe. Shqipëria ndan, së fundi, edhe një pjesë të kufirit me Kosovën, e cila  në fakt qeveriset nga bashkësia ndërkombëtare, por e ardhmja e së cilës vazhdon të jetë, prapëseprapë, krejtësisht e papërcaktuar. Qëndrueshmëria në Shqipëri përbën gjithsesi një faktor të paktën po aq të rëndësishëm për zhvillimet në gjithë trevën e Evropës Juglindore sa edhe për ato tek fqinjët e saj në veri e në lindje. Bash prandaj do të ishte më se i nevojshëm një angazhim "i posaçëm" ndërkombëtar.

 

Për dhjetëra vite me radhë në Evropën Perëndimore - me përjashtim të lexuesve të librave të Karl Majit (Karl May)- nuk dihej pothuajse asgjë për Shqipërinë. Më vonë, kur në media filloi të përmendej ndonjë fjalë për këtë vend ballkanik me male të larta e me plazhe të mrekullueshme pranë brigjeve të Adriatikut e të Detit Jon, në shumicën e rasteve bëhej fjalë vetëm për "bad news" (lajme të këqija).

 

Madje edhe në vitet 1990/1991, kur në Perëndim mbërritën lajmet që kishin të bënin me rënien përfundimtare të regjimit të Enver Hoxhës dhe me festimet e gëzimit për "lirinë" e porsafituar, në to flitej njëkohësisht për një pështjellim të plotë, për klishetë e gjakmarrjes e për ikje masive. Më vonë, gjatë gjysmës së dytë të viteve nëntëdhjetë, Shqipëria pushtoi rishtas titujt kryesorë, përsëri flitej për pështjellim të përgjithshëm, madje këtë herë për luftë civile si edhe për ikje masive. Pastaj, për një vit të tërë me radhë, zotëroi prapë heshtja e plotë. E mandej, papritmas, filluan të dëgjoheshin vetëm fjalë të mira - pra, fjalë që kishin të bënin me masën e refugjatëve të dëbuar apo të arratisur nga Kosova.

 

Plot 450'000 kosovarë që kishin marrë arratinë për shkak të përndjekjeve serbe dhe bombave të Nato-s - shifër kjo që i përgjigjet një të pestës së popullsisë së Shqipërisë - kishin nevojë të ngutshme për t'u strehuar dhe ushqyer; pra, bëhej fjalë për dyfishin e numrit të refugjatëve të pranuar nga Maqedonia që është po ashtu një ndër vendet më të varfra. Në të dy këto vende organizatat ndërkombëtare humanitare u ndodhën para detyrash të jashtëzakonshme dhe u përpoqën me të gjitha forcat për të sjellë sa më shpejt që të ishte e mundur ndihma, gjë që synohej njëkohësisht edhe nga popullsia vendase e Shqipërisë. Pothuajse 75 për qind e refugjatëve gjetën strehim tek familjet mikpritëse, dukuri kjo që shtroi kërkesa të posaçme para organizatave të përmendura, mbasi këta refugjatë, të strehuar në mënyrë të decentralizuar, si edhe strehuesit e tyre, duhet të furnizoheshin individualisht në mënyrë të rregullt me ushqime. Në prill të vitit 1999, sipas të dhënave të UNHCR-s, në të ashtuquajturat streha kolektive ishin vendosur gjithashtu rreth 70'000 njerëz dhe rreth 30'000 të tjerë në kampingje. Mjekë, të ardhur nga shumë vende të ndryshme, luftonin çdo ditë kundër rrezikut të epidemive, posaçërisht për shkak të pajisjeve të këqia sanitare. Këto ishin arritje madhështore.

 

Fakti që kaq shumë kosovarë gjetën strehë tek familjet mikëpritse, i detyrohet, natyrisht, para së gjithash, rrethanës se shumë prej tyre kishin në Shqipëri të afërmit e tyre. Nga ana tjetër, fakti që këta të afërm, ndonëse vetë tejet të varfër, nuk ngurruan t'i pranojnë të pastrehët zgjoi admirimin e gjithë botës.

 

Puna nuk mbeti vetëm tek admirimi; nga ana e ndërkombëtarëve u premtuan para dhe shpërblime në natyrë, që do t'u jepeshin familjeve mikpritëse - duke qenë se pjesës dërrmuese të refugjatëve gjatë verës së vitit 1999 u ishin krijuar mundësitë e rikthimit në shtëpitë e tyre - si një kompensim, qoftë edhe modest, për skamjen dhe flijimet e bëra në kushtet e një ngushtice të tejskajshme. Gjithsesi, deri sa mbërritën  mallrat dhe paratë e premtuara, të cilat prapëseprapë qenë më të pakta se premtimet e bëra, u desh të kalojë një kohë e gjatë. Nato-ja, e cila qysh nga dita e parë deri ditën e fundit të krizës, u morr me mbartjen e  njerëzve e të mallrave me mjetet e saj të panumërta të transportit, nëpër rrugë të rrënuara, të cilat u dëmtuan kështu edhe më tepër, kishte premtuar gjithashtu se do të merrte përsipër rregullimin e tyre. Këto para  priten edhe sot e kësaj dite në Shqipëri, ndonëse nga drama e refugjatëve ka kaluar më tepër se një vit.

 

Megjithatë, sot mund të thuhet se në fund të fundit kriza e Kosovës është shoqëruar me një zhvillim ekonomik pozitiv në Shqipëri. Gjatë vitit 1999 u shënua një rritje ekonomike reale në masën tetë për qind, meqë vetë organizatat ndërkombëtare humanitare i blenin në Shqipëri artikujt ushqimorë dhe materjalet e tjera të nevojshme, duke dhënë kështu ndihmesën e tyre për një lulëzim të konsiderueshëm të ekonomisë vendëse, i cili do të ketë gjithsesi vetëm karakterin e një përftese të përkohshme.

 

Siç pohojnë Sabine Ridel dhe Mihael Kalman në studimin e tyre të hollësishëm me temë "Destabilizimi i Evropës Juglindore nëpërmjet luftës së Jugosllavisë", Shqipëria me të ardhurat e saj mesatare mujore prej 41 dollarë amerikanë (1997) bën pjesë jo vetëm në vendet më të varfra të Evropës, por edhe të të gjithë botës. Qysh nga viti 1989, kur u shemb përfundimisht regjimi i Enver Hoxhës, prodhimi, i cili edhe më parë nuk shquhej për ndonjë efikasitet të posaçëm, është ndërprerë pothuajse krejtësisht. Mbizotëron papunësia, e cila gjatë dhjetë vjetëve të fundit ka shënuar një   rritje të vazhdueshme dhe sot ka mbërritur në rreth 50 për qind. Gjatë gjithë ditës nëpër rrugët e Tiranës e të shumë qyteteve të tjera më të vogla të rrok syri një numër të pambarim njerëzish, kryesisht burrash, tek sorrollaten kot ose qëndrojnë të ngulur në lokalet e shumta të kumarit, duke shpresuar që me anën e një fitimi të përmirësojnë, qoftë edhe për një ditë të vetme, gjendjen e tyre.

 

Në vitin 1996/97, kur u shemben të ashtuquajturat sisteme piramidale dhe një pjesë e mirë e popullit shqiptar humbi gjithë pasuritë e kursyera, përfshirë shtëpitë, kafshët shtëpijake, veturat, makinat, etj., të ardhurat e shtetit u përgjysmuan dhe në vitin 1998 kapnin vetëm 245 milionë dollarë amerikanë. Kjo shumë - të paktën kësaj i druhen - do të pakësohet akoma më tepër, mbasi si pasojë e luftës së Jugosllavisë nuk mund të pritet më një rritje ekonomike prej tetë për qind si në vitin 1999. Banka Evropiane për Rindërtim ka arritur në përfundimin se Shqipëria do të jetë e detyruar të përballojë pjesën më të madhe të humbjeve të shkaktuara nga kriza e Kosovës, në krahasim me shtetet e tjera të përfshira në te. Tirana ka kërkuar nga bashkësia ndërkombëtare një ndihmë ekonomike që kap shumën prej 800 milionë dollarësh. Kjo kërkesë, për mendimin e ekspertëve e tepruar, tregon se edhe Qeveria shqiptare - ashtu si ajo maqedonase - përpiqet t'a shfrytëzojë katastrofën e refugjatëve si një lloj pengu, për t'i hapur shtegun burimeve monetare të reja evropiane.

 

Gjithsesi prapa shifrave të tilla qëndrojnë gjithashtu edhe probleme të tjera madhore të rrafshit shoqëror, politik e psikologjik. Udha e "tranzicionit", të cilën bashkësia ndërkombëtare e në radhë të parë Bashkimi Evropian, e kërkojnë dhe e presin edhe prej këtij vendi, këtu është posaçrisht e gjatë dhe e vështirë. Shqipëria vërtet nuk është përfshirë drejtpërsëdrejti në ndonjë luftë, por ajo i krijoi vetes vështirësi që sollën pothuajse një agoni të plotë të shtetit. Trashëgimia e komunizmit rëndon tej mase mbi njerëzit, të cilët u shndërruan pothuajse të gjithë në viktima të një tirani, të Enver Hoxhës së vdekur në vitin 1985. Vetëm me kalimin e kohës ata filluan të kuptojnë dalngadalë, se nën çfarë pushteti kishin jetuar dhe vuajtur dhe se viktima e fajtorë kishte patur në gjirin e gjithë popullit. Njëra palë - disa dhjetëra mijëra - u dënuan nga gjykatat ose u futën pa asnjë proces gjyqësor në burgje pabesueshmërisht brutale dhe në shumë raste mbetën atje për dhjetëra vjet me radhë. Të afërmit e tyre u internuan në vise të humbura, ku edhe ata në fakt vetëm mund të vegjetonin, si të dëbuar e të flakur tej nga shoqëria. Pala tjetër, duke qenë ndihmëse e bindur e regjimit, i kishte paditur këto bashkëqytetarë dhe kishte pranuar të shndërrohej në bashkëfajtore të padrejtësisë.

 

Veçantia e kësaj trashëgimie qëndron në faktin, se siguria në vetvete e shqiptarëve, si pasojë e njohjes së fajësisë së tyre, është tronditur në mënyrë të tejskajshme. Nga ana tjetër, dhjetëvjeçarët e epokës së Enver Hoxhës kanë mbjellë në gjirin e njerëzve një mosbesim të thellë.

 

Edukata tradicionale e shqiptarëve kërkonte prej secilit, pavarësisht nëse ishte apo jo mysliman, mbajtjen e një qëndrimi moral e social, thjesht si detyrim kombëtar: të ashtuquajturin shqiptarizëm.

 

Qyshkur u krijua shteti shqiptar, këtij i është shtuar edhe një patriotizëm i pakushtëzuar, i cili u shfrytëzua dhe predikua pa u lodhur nga Enver Hoxha. Ky patriotizëm ka qenë  i pranishëm gjithkund: në shkolla, në letërsi, në mbishkrimet e gdhendura mbi shpatet e maleve, në banderolat e vendosura në fabrika e në rrugë, në të gjitha parrullat dhe thirrjet e partisë për aksione pune. Të dy këto elemente, në çastin kur tmerri i sundimit komunist u fshi papritmas nga faqja e dheut, çliruan në rrafshin psikologjik disa kundërveprime dramatike: një urrejtje pothuajse të egër ndaj vetvetes dhe një tërbim arkaik shkatërrimtar kundrejt çdo gjëje që mund të përcaktohej si "shtet" ose "shtetërore".

 

Një nga pasojat më të skajshme ka qenë ikja masive torruahumbur. Italia përbënte pikësynimin e parapëlqyer, ndonëse shumë shpejt u saktësua se ajo nuk ishte një parajsë për refugjatët dhe ndonëse kontrabandistët e njerëzve jo vetëm që fitonin shumë para, por në raste të shumta vinin në rrezik vetë jetën e pasagjerëve të varkave të tyre. Megjithatë shembulli i të paktëve, që prapëseprapë "ia kishin dalë në krye" të ndërtonin një jetë të re në Perëndim, përbënte njëmendësinë e vetme në sytë e këtyre njerëzve të dëshpëruar. Një pasojë tjetër qenë grabitjet e spitaleve, shkollave e fabrikave të ndërtuara nga shteti, të cilat si simbole të së keqes u shndërruan tashti në pluhur e hi. Njerëzit, të shastisur plotësisht, nuk e kishin të qartë, se në këtë mënyrë dëmtonin veten.

 

Një diplomat perëndimor me një përvojë të ngjeshur shumëvjeçare nga Ballkani ka thënë tash së fundi gjatë një bisede: "Shqiptarët ndryshojnë nga serbët e nga maqedonasit. Atje dëgjohen vazhdimisht ankesa se askush nuk i kupton, se askush nuk i ndihmon …. Ndërsa shqiptarët thonë: Ne jemi një popull mjeran, ne jemi vetë fajtorë për të gjitha gjërat ….".

 

Ky kundrim jo sentimental i fatit vetiak mund të cilësohet pozitiv, duke patur parasysh se atje gjendet edhe pohimi i tërthortë se për t'u ngritur rishtas në këmbë është e nevojshme të ndihmohet vetvetja. Megjithatë ky qëndrim thelbësor vështirësohet nëpërmjet mohimit të shtetit në përgjithësi. Nga ana tjetër, në vitet e mëvonshme filloi të spikasë shtegtimi i "kokave më të mira", një dukuri që vazhdon edhe sot e kësaj dite.

 

Dhe kështu mbërritëm, pra, tek një dukuri, të cilën e kemi  trajtuar tashmë në mënyrë të përsëritur në këtë libër. Ne perëndimorët flasim një tjetër gjuhë politike. Deri tashti nuk jemi marrë vesh pothuajse fare jo vetëm përsa i takon "të drejtave të njeriut" e "demokracisë", por as në drejtim të asaj që ne e quajmë kulturë politike.

 

Në njëmendësinë politike të dhjetë vjetëve të fundit kjo dukuri është shfaqur qysh atëherë në mënyrë shumë të qartë gjatë ndërrimit të raporteve të pushtetit. Zgjedhjet "demokratike" sjellin në krye të vendit një parti, për shëmbull "Partinë Demokratike" (PD) dhe për pasojë ajo e quan veten parti shtetërore dhe uzurpon legjislacionin, politikën e mediave, shpërndarjen e posteve. Kështu ndodhi në vitin 1992, kur Kryetari i Partisë, Sali Berisha, u bë President. Ai kishte qenë më parë Dekan i Fakultetit të Mjekësisë dhe sekretar i Organizatës së Partisë Komuniste të Universitetit të Tiranës si edhe njëri nga pedagogët e parë që ishte shprehur me studentët në mënyrë kritike mbi regjimin komunist dhe kishte diskutuar me ta mbi demokracinë. Ai largoi nga puna, sapo erdhi në "pushtet", pothuajse të gjithë nëpunësit e kohës së komunizmit dhe i zëvëndësoi me njerëz të përkushtuar ndaj tij, të cilët gjithsesi vetëm në raste të ralla qenë kompetentë nga pikëpamja profesionale. Ai urdhëroi përgatitjen e "juristëve" të rinj në shumicën e rasteve pa arsim universitar në kurse të përshpejtuara prej të shumtën gjashtë muajsh, toleroi sulmimin e gazetarëve dhe redaksive që mbanin qëndrime kritike dhe lejoi arrestimin e Kryetarit të "Partisë Socialiste" (PS; më parë komuniste), Fatos Nanos, kundërshtarit të tij më të fuqishëm politik. Megjithatë, këto nuk e penguan që të gëzonte përkrahjen e partive demokristiane të Evropës e, para së gjithash, të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

 

Berisha ishte ngatërruar në çështjen "e piramidave" të vendit të tij, përmes së cilës, siç kemi përmendur edhe më lart, qindra mijëra shqiptarë humbën kursimet e tyre. Kjo solli për pasojë që në pjesë të ndryshme të vendit të mbërrinte puna deri në përleshje të dhunshme midis populsisë së zemëruar dhe forcave të sigurimit të Berishës. U plaçkitën depot e armëve të ushtrisë dhe policisë së shpërbërë shqiptare dhe u krijua një pështjellim i plotë i përgjithshëm, pra një gjendje që nxiti ndërhyrjen e bashkësisë ndërkombëtare.  Si ndërmjetës u dërgua kancelari i dikurshëm austriak, Franc Vranicki dhe socialdemokratët e Evropës mbështetën partinë e Fatos Nanos. Mbas zgjedhjeve të vitit 1997 që sollën në pushtet PS-në dhe mbas caktimit të Fatos Nanos si Kryeministër, u përsërit në një masë të madhe gjithçka kishte ndodhur gjatë periudhës së Berishës. Sidoqoftë, Shqipëria ndodhej tashti nën mbikëqyrjen ndërkombëtare dhe kështu u krijuan dalngadalë mundësitë për kapërcimin e  pjesshëm të këtij pështjellimi të plotë. Filloi përgatitja e ligjeve për legalizimin e proceseve të privatizimit e për joshjen e investimeve të huaja. Ligjet e reja mbi shtypin pranojnë kritikën, partitë e tjera gëzojnë tashma mundësitë për t'u profiluar  në media dhe partive opozitare u është lejuar zhvillimi i tubimeve publike. Raste vrasjesh të pasqaruara vazhdon të ketë ende dhe partitë politike akuzojnë njera-tjetrën si organizatorë që qëndrojnë në prapaskenë. Policia bën fjalë vetëm për viktima "kriminale". Gjithsesi strukturat e shtetit po përmirësohen dalngadalë, ndërsa  ndryshimi i mendësisë do të kërkojë një kohë më të gjatë.

 

Kriminaliteti ka marrë përmasa të llahtarshme. Në këtë drejtim pozitat kyçe i zenë tregtia e grave, e drogave dhe e fëmijëve. Këto janë dukuri karakteristike të vendeve të varfra dhe për luftimin e tyre nuk mjaftojnë vetëm ligjet dhe masat policore. Së pari, duhet përmirësuar baza ekonomike. I duhet dhënë hov prodhimit, duhen nxitur ose marrë nisma për ndërmarrjet e vogla dhe tepër të vogla. Në këtë lëmë gjatë dhjetë vjetëve të fundit kanë patur arritje çuditërisht të mira nismat private nga jashtë, të cilat mundën t'u bëjnë ballë madje edhe trazirave të mëdha të viteve nëntëdhjetë. Nga pikëpamja numerike këtu kemi të bëjmë në fakt me shembuj tepër të pakët, por njëkohësisht me shenja shpresëdhënëse dhe perspektiva të tilla të ekzistencës individuale përbëjnë një bazë të shëndoshë për zhvillimet e mëtejshme në drejtim të demokracisë, përgjegjësisë qytetare, shtetit të së drejtës dhe të drejtave të njeriut.

 

 

Kosova - nga qëndresa pasive tek ajo aktive

 

Shpërbërja e Jugosllavisë filloi në Kosovë. Shfuqizimi i autonomisë së kësaj province të banuar në 90 për qind prej shqiptarëve dhe nënshtrimi i saj prej një regjimi policor serb u tregoi popujve të tjerë të Jugosllavisë, se çfarë duhej të prisnin nga hegjemonia e Beogradit. Republikat e tyre zgjodhën udhën e pavarësisë.

 

Kosova nuk pati mundësi t'a ndiqte këtë rrugë, mbasi bashkësia ndërkombëtare nuk ia njihte një "province autonome" këtë të drejtë për vetëvendosje. A kemi të bëjmë këtu me një qëndrim të luhatur të Perëndimit? Sido që të jetë, bash shpërfillja e këtij problemi pati më vonë pasoja katastrofike.

 

Më 7 qershor 1990, nën një trysni masive të kushtëzuar nga prania policore e ushtarake serbe brenda dhe jashtë Parlamentit të Prishtinës, kryeqytetit të Kosovës, si edhe nëpërmjet manipulimit të përbërjes kombëtare të këtij institucioni, u vendos shfuqizimi i autonomisë së kësaj province.  Kjo përbënte një çast dramatik e të trishtueshëm në historinë e marrëdhënieve serbo-shqiptare dhe njëkohësisht edhe të atyre jugosllave. Nëpërmjet këtij vendimi prapësohej kushtetuta federative e Jugosllavisë e vitit 1974, në të cilën - qysh gjatë periudhës së Titos - të dyja "provincat autonome" që bënin pjesë në Serbi, Kosova në jug dhe Vojvodina në veri, ishin ngritur në nivelin e anëtaëve "kostitutiv" të Federatës, pra, de facto brenda institucioneve në të gjitha rrafshet federale ishin vënë në pozita thuajse të barabarta me gjashtë republikat. Asokohe nuk bëhej fjalë për protesta serbe kundër kësaj "fyerje", kundër këtij dobësimi faktik të Serbisë brenda Federatës. Mirëpo, sapo mbylli sytë Tito në vitin 1980, rishqyrtimi i kësaj pike të kushtetutës u shndërrua në një synim përparësor të udhëheqjes serbe, madje edhe para ardhjes në pushtet të Millosheviçit në vitin 1987.

 

Pothuajse menjëhere mbas shfuqizimit të së drejtës për autonomi, disa politikanë kosovarë, midis të cilëve dhe Ibrahim Rugova, kërkuan mendimin e ekspertit austriak të të drejtave të njeriut dhe të drejtës ndërkombëtare, Feliks Ermakora (Felix Ermacora). Ata donin të dinin se cilat ishin mundësitë në rrafshin e së drejtës ndërkombëtare për një përkrahje ndërkombëtare të "luftës" së tyre kundër pushtimit serb. Ata i referoheshin gjithashtu një takimi "ilegal" të deputetëve shqiptarë të Parlamentit zyrtarisht të shpërndarë të Kosovës në qytezën e vogël Kaçanik në afërsi të kufirit me Maqedoninë, ku më 7 shtator 1990 Kosova ishte shpallur si "Republika e Pavarur e Kosovës". Ndërkohë pushtimi serb shpalosej haptazi me shkeljet e përditshme të të drejtave të njeriut të popullatës me shumicë shqiptare. Feliks Ermakorës iu bënë të ditura të gjitha hollësirat e këtyre zhvillimeve. Mbas një shoshitjeje të thelluar dhe shfletimit të materialeve të ndryshme, ai u përgjigj me keqardhje: "Sa kohë që në Kosovë nuk do të derdhet gjaku, në rrafshin ndërkombëtar nuk do të angazhohet askush …."

 

Për të mënjanuar këtë gjakderdhje Rugova, i zgjedhur më 24 maj 1992 President nga popullsia shqiptare e Kosovës, shpalli qëndresën pa përdorimin e dhunës. Kjo qëndresë pasive ishte një arritje shumë e madhe morale dhe tepër e disiplinuar e shqiptarëve, mbasi provokimet e palës serbe ishin të pafundme. Në qoftë se shqiptarët, falë prirjeve të tyre natyrore, do të kishin qenë kaq "luftarakë" e "hakmarrës", siç janë paraqitur herëpashere nga masmediat perëndimore qysh nga fundi i ndërhjyrjes së NATO-s në verën e vitit 1999, atëhere ata sigurisht do t'a kishin dëshmuar një gjë të tillë edhe tetë apo dhjetë vjetë më parë.

 

Rreth 100'000 njerëz humbën vendet e tyre të punës; në institucionet dhe organet shtetërore shqiptarët u zëvëndësuan me serbë, malazezë dhe një numër të vogël shqiptarësh të gatshëm për bashkëveprim (në radhë të parë, me sa duket, rom (ciganë) të shqiptarizuar, të cilët edhe në Kosovë, duke mos gëzuar ndihmën dhe përkrahjen e askujt në botë, ndodheshin në një pozitë aspak të lakmueshme,  gjë që u shfrytëzua me këtë rast nga serbët). U mbyllën të gjitha organizatat shqiptare me karakter politik, kulturor e sportiv, nuk kishte më shtypshkronja shqiptare dhe as media shqipfolëse. Mbas një periudhe kalimtare relativisht të shkurtër, serbët vunë në punë një program radiofonik shqipfolës që përgatitej në fakt në Beograd dhe i cili nuk ndiqej pothuajse fare nga kosovarët; ata mbështeteshin, me aq sa ishte e mundur, në emisionet perëndimore dhe në radiostacionet shqiptare. Me kalimin e viteve mediat, kryesisht gazetat dhe shtëpitë botuese, mërguan në drejtim të Shqipërisë dhe edhe të Maqedonisë e përherë gjeheshin udhë për të sjellë botimet e tyre ilegalisht në Kosovë.

 

Për të përftuar një tablo të njëmendësisë së atyre viteve, na duhet të kujtojmë se pushimet nga puna, dmth largimi i punëtorëve shqiptarë nga vendet e tyre të punës në shumicën e rasteve nuk bëhej në mënyrë të qytetëruar me shkrim dhe në një datë të caktuar - por shumë shpesh nëpërmjet përdorimit të dhunës. Kush nuk nënshkruante "hic et nunc" (?) se njihte sovranitetin e Republikës së Serbisë dhe se pranonte për pasojë si gjuhë të vetme zyrtare serbishten, shumë shpesh dëbohej nga policia serbe. Mjekët, profesorët dhe gjykatësit përbënin prenë kryesore të këtyre përndjekjeve.

 

Mbyllja e shkollave dhe universiteteve ka qenë për popullatën përjetimi më i hidhur; kështu, jo vetëm hidheshin në rrugë pa kurrfarë perspektive dhjetëra mijëra të rinj, por shkatërrohej edhe ëndrra e të gjithë prindërve shqiptar, për t'i pajisur fëmijtë e tyre me një arsim më të mirë e, për pasojë, për t'u krijuar atyre mundësi më të mira për jetën.

 

Këto mundësi u ishin krijuar mbas vitit 1974, nëpërmjet zgjerimit dhe përforcimit - siç e kemi përmendur tashmë - të statusit të autonomisë së provincës. Atëhere filloi vërshimi i të rinjve e, kryesisht i atyre që vinin nga fshatrat, në drejtim të shkollave të reja të mesme e të larta, mirëpo një mësymje të përmasave të këtilla nuk ishin në gjendje t'a përballonin as vetë shkollat dhe as konviktet e studentëve. Kushtet përnjëmend të papërshtatshme u jepnin shkas herëpashere trazirave studentore. Këto manifestime nxisnin kundërveprime të atypëratyshme në Kosovë në dy kampe politike diametralisht të kundërta, pra, tek nacionalistët ekstremistë, qofshin këta me prirje antikomuniste apo idhtarë të Enver Hoxhës, të cilët përpiqeshin të përcillnin parullat e tyre të "Shqipërisë së Madhe", si edhe tek udhëheqja zyrtare politike e provincës dhe anëtarët e Partisë Komuniste të Jugosllavisë. Udhëheqja politike e provincës ishte tepër e interesuar që këto trazira të mos bëheshin të njohura, mbasi kushti paraprak për ndryshimet kushtetuese të vitit 1974 patii qenë parashikimi, se nëpërmjet tyre do të arrihej qëllimi i synuar, dmth shndërrimi i kosovarëve në shtetas të kënaqur të Jugosllavisë.

 

Një gjë e tillë mund të arrihej vetëm nëpërmjet distancimit më të madh nga qendra e pushtetit serb në Beograd dhe hapjes së rrugëve drejt institucioneve arsimore. Prandaj duhej shmangur gjithashtu, dhe me çdo çmim, përcjellja e njoftimeve mbi trazirat dhe parullat antikomuniste të Kosovës tek mediat jugosllave e në radhë të parë tek ato serbe; bash për këtë arsye policia shqiptare e Kosovës ishte e para që përpiqej t'i mbyste këto lloj lëvizjesh që në djep, ndërsa politikanët vendorë të shembnin me rrena kur bëhej fjalë për këto ngjarje. Andaj gazetarët e huaj shpeshherë e kanë patur të vështirë të kuptonin, pse "burime të besueshme" mund të njoftonin për demostrata, duke saktësuar vendet, datat si edhe numrin e të plagosurve 0e të arrestuarve, ndërsa zyrtarët mohonin në mënyrë të prerë se mund të kishin ndodhur "gjëra të tilla".

 

Si pasojë e ndërhyrjeve serbe në shkolla, segregacioni ka filluar qysh në gjysmën e dytë të viteve tetëdhjetë. Në oborret e shkollave u ngritën mure për ndarjen e fëmijëve, në mes të nevojtoreve u ndërtuan faqe muri të larta, mësimet zhvilloheshin veças paradite dhe mbasdite, ndërsa mësuesve dhe fëmijëve shqiptarë iu ndalua hyrja në biblioteka, në salla gjimnastike e në salla leksionesh si edhe përdorimi i mjeteve mësimore. Fëmijëve, të cilët deri atëhere kishin qenë të miqësuar fare normalisht midis tyre, tashti nuk u lejohej më të bisedonin me njëri-tjetrin. Shumë fëmijë të të dyja palëve nuk ishin në gjendje të kuptonin ç'po ndodhte. Të shpjeguarit e kësaj armiqësie të re nuk duhet të ketë qenë tepër e kollajshme as për prindërit.

 

Më 1990, kur u mbyllën përgjithësisht shkollat dhe automjete të blinduara me ushtarë të armatosur të Ushtrisë Popullore Jugosllave rrethuan ndërtesat shkollore (ka  fotografi amatoriale të dëshmitarëve evropianoperëndimorë) në mënyrë që asnjë këmbë shqiptari të mos shkelte në shkollë, kjo ka qenë një ditë zie për popullatën. Në shumë qytete u zhvilluan manifestime proteste, gjatë të cilave shqiptarë të të gjithë brezave vërtiteshin të heshtur për orë të tëra përreth sipërfaqeve të bllokuara. Shumë të moshuar derdhnin lotë, ndërsa fëmijët qëndronin krejtësisht të heshtur. Madje, të krijohej përshtypja, se gjatë këtij aksioni as ushtarët serb nuk ndjeheshin bash mirë.

 

Në spitale mjekët serb zëvendësonin kolegët shqiptarë të dëbuar, ndërsa pacientët mungonin pothuajse krejtësisht. Shqiptarët u ndruheshin atyre dhe shtëpitë e lindjeve ishin thuajse të zbrazura; vizitorëve të huaj mosbesues u tregoheshin "pacientë shqiptarë", në fakt romë të vetmuar, të cilët shërbenin këtu thjesht si një zbukurim. Sistemi i përkujdesit shëndetësor, i organizuar në mënyrë shembullore  (siç kanë patur rast të theksojnë ekspertët perëndimorë) kryesisht prej mjekëve shqiptarë, por edhe me ndihmën e  kolegëve serb, u shpartallua plotësisht.

 

Këto dy lëmenjë - arsimi dhe shëndetësia - u rindërtuan sërish në "ilegalitet" mbas një periudhe të shkurtër tronditjeje të thellë e shastisjeje të specialistëve e të popullatës. Pa ndihmën e organizatave ndërkombëtare, të cilat furnizuan Kosovën me ilaçe dhe ambulanca kryesisht nëpërmjet organizatës bamirëse "Nënë Teresa", përballimi i këtyre detyrave do të kishte qenë thuajse i pamundur. Megjithatë, bazën financiare e përbënin në radhë të parë ndihmesat financiare të kosovarëve që jetonin në botën e jashtme. Për vite të tëra me radhë mësuesit, mjekët, farmacistët dhe infermierët shqiptarë, të shndërruar në të papunë kanë kryer pa pagë një veprimtari përnjimend të pabesueshme. Mandej, së fundi, filluan të shpërbleheshin me 40 dhe më në fund me 100 marka gjermane në muaj. Në qoftë se nuk do të kishte patur një bashkëpunim kaq të përsosur midis gjithë organizatave bamirëse e nismave private, kjo detyrë madhore, padyshim, nuk do të ishte njëmendësuar kaq mirë. Gjithsesi,  në kushtet e dhëna nuk mund të mëtohet arritja e rezultave të përkryera. Pasojat e shkollimit të mangët të shumë brezave të nxënësve e studentëve si edhe mangësitë në sistemin e përkujdesjes shëndetësore do të jenë të ndjeshme edhe për një kohë të gjatë.

 

Mjaft herët, në fillim të viteve nëntëdhjetë, u krijua në Prishtinë "Komiteti për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut në Kosovë", kryetar i të cilit u bë shkrimtari Adem Demaçi, i quajtur "Mandela i Kosovës", ngaqë kishte kaluar 28 vjet në burgjet serbe. Me një shtab të zgjeruar bashkëpunëtorësh të shpërndarë në të gjithë Kosovën, mblidheshin fakte që kishin të bënin me shkeljet e papërligjura që "forcat serbe të rendit" bënin ndaj popullatës shqiptare. Njoftime të tilla, të hetuara saktësisht, botoheshin në buletine të rregullta në disa gjuhë dhe u dërgoheshim mediave dhe institucioneve të botës perëndimore. Marrësit e  këtyre njoftimeve, me sa duket, nuk ishin shumë të interesuar dhe brenda një kohe të shkurtër "u ngopën" me keqtrajtimet e fëmijëve, grave, të rinjve e burrave, me grabitjet e dhunshme të tregjeve, shtëpive dhe dyqaneve, si edhe me bastisjet e kryera prej të afërmve të njësive ushtarake e paraushtarake serbe.

 

Për të kuptuar zhvillimet e mëvonshme të Kosovës është e rëndësishme të dihet se në këtë trevë të rinjtë gjatë gjithë jetës së tyre kanë përjetuar vetëm përvoja negative me serbët. Mbas trazirave të bujshme studentore të vitit 1981, të cilat u zvetënuan  në përleshje të rënda të armatosura midis popullsisë së zemëruar shqiptare dhe forcave serbe të sigurimit, nën trysninë serbe me mijëra të rinj shqiptarë u dënuan me burgime drakoniane, ndonëse nuk qe e mundur t'u dëshmohej ndonjë përbetim  apo veprimtari "terroriste". Shumë prej tyre kaluan tetë, madje edhe me tepër, vjet në burgjet serbe. Për pasojë, për t'i shpëtuar shtypjes dhe mungesës së perspektivës, qindra mijëra të rinj shqiptarë u arratisën në vendet evroperëndimore. Ata nuk ishin "refugjatë ekonomikë" në kuptimin klasik të kësaj fjale, ata nuk kërkonin kryesisht një jetë më të mirë, por ushqenin thjesht dëshirën për të mbijetuar. Përveç kësaj, ata e dinin mirëfilli se edhe familjeve dhe bashkatdhetarëve të tyre, po ashtu, për mbijetesën e tyre, u nevojiteshin para nga bota e jashtme perëndimore.

 

Mbi këtë gjendje hedhin dritë disa shifra; ato i janë parashtruar në qershor të vitit 1995 Komisionit për Emigracionin, Çështjet e Refugjatëve dhe Demografinë në Parlamentin Evropian nga profesori i Prishtinës Rifat Bllaku. Gjatë vitit 1994 janë zhvilluar, veç të tjerash, 5'407 kontrolle dhe bastisje shtëpish të ndërlidhura me keqtrajtime, fyerje, poshtërime e tortura, 777 shqiptarëve u janë marrë pasaportat, 4'008 njerëz janë rrahur me kërbaç. Është penguar rikthimi dhe riatdhesimi i një numri të papërcaktuar njerëzish, të cilët ishin punësuar përkohësisht në botën e jashtme dhe u është hequr e drejta e sigurimeve shoqërore fëmijëve; familje të tëra janë flakur prej shtëpive të tyre për të strehuar atje serb dhe malazez. Serbët dhe malazezët janë armatosur në mënyrë të planifikuar për të mbjellë frikë e pasiguri dhe 2'868 njerëz janë mbajtur në paraburgim treditor.

 

Sipas të dhënave statistikore të pavërtetuara, gjatë mesit të viteve nëntëdhjetë në botën e jashtme jetonin rreth 500'000 kosovarë. Duhet hamendësuar se që atëherë kjo shifër është rritur qoftë edhe  përkohësisht në mënyrë të ndjeshme. Pjesa më e madhe e vendeve evroperëndimore nuk u kishin njohur kosovarëve statusin e refugjatëve, mbasi politikanët qenë marrë vesh midis tyre për të mos e ligjësuar gjendjen në Kosovë si "spastrim etnik". Për pasojë, azilkërkuesve që vinin nga kjo trevë, në shumicën e rasteve përgjigjja negative u arsyetohej me pohimin se në vendin e tyre "nuk ekzistonin shkaqe për t'u arratisur" dhe se pasojat - shpeshherë të dëshmuara - të keqtrajtimeve mund të cilësoheshin si "normale". Madje, në mënyrë të nënndërgjegjshme dyshohej se qëndrimi i policisë mund të ishte kushtëzuar nga shkaqe "politike". Vendime të tilla të Ministrive të Punëve të Brendshme, në pjesën më të madhe të rasteve, mbështetshin në informata të siguruara në "mëmëdheun Serbi".

 

Pra, disa qindra mijëra të rinj kosovarë, të shpërndarë në botën e jashtme, jetonin kështu në kushte ilegaliteti, nën trysninë e kërcënimit të vazhdueshëm për t'u kapur nga policia e për t'u kthyer mbrapsht - në Beograd (!). Edhe për vetë rrethanat e tyre ata bënin një jetesë të mjerueshme, ushqeheshin keq, shpesh flinin edhe me dhjetë persona të tjerë në një dhomë duke u ndërruar me turne, shoqëroheshin vetëm me njëri-tjetrin, kishin kontakte fare të pakta me popullatën vendase dhe, prandaj, nuk mësonin as gjuhën e vendit. Nga ana tjetër shumica e të rinjve ishin myslimanë dhe prandaj përdorimi i alkoolit nuk luante ndonjë rol të posaçëm. Edhe seksionet e jashtme të LDK-së (Lidhjes Demokratike të Kosovës) kontaktet e tyre me këta refugjatë i kishin përqëndruar vetëm në drejtim të mbledhjes së tre përqindshit të të ardhurave të tyre, nëpërmjet të cilit duhej të financoheshin "institucionet hije" në atdhe. Këto të ardhura në një masë të madhe mund të siguroheshin vetëm përmes punës në të zezë.

 

Personat që mund të siguronin të ardhura më të mëdha, ose që punonin prej kohësh legalisht, i dërgonin vetë paret, shpeshherë në rrethana aventureske, në Kosovë për t'ia dorëzuar atje në dorë familjeve të tyre. Kjo ndodhte mbasi aty mungonte si Banka e Kosovës,  depozitat e së cilës ishin hequr që andej qysh më 1990, ashtu edhe një postë, tek e cila popullata shqiptare do të mund të kishte besim. Të gjithë nëpunësit shqiptarë të administratës së postave të Kosovës ishin zëvëndësuar me serb menjëherë mbas pushtimit. Për popullsinë shqiptare mungonin institucionet sociale si ndihma për të papunët, nuk kryheshin pagesat e pensioneve e të invalidetit, nuk kishte më autoritete zyrtare, të cilat duhet të merreshin me nevojat, kërkesat e saj, etj. Madje, as vjedhjet apo grabitjet nuk mund të ndiqeshin më penalisht.

 

Në mënyrë të ndërgjegjshme apo të pandërgjegjshme disa media të caktuara të vendeve pritëse, ku ndodhej një numër më i madh kosovarësh, kanë mbështetur qëndrimin shtrëngues  të Ministrave të Brendshëm të vendeve të Bashkimit Evropian - si edhe makinerinë propagandistike antishqipare serbe - duke vënë tellallin për veprimet kriminale të të rinjve nga Kosova dhe duke krijuar kështu në radhët e opinionit publik përshtypjen se shumica dërrmuese e kosovarëve janë kriminelë. Thënë me fjalë të tjera: askush (me përjashtim të disa  nismave humanitare private tepër të rralla) nuk është përkujdesur për ta, për t'i ndihmuar ata në një mjedis të huaj. Askush në Perëndim nuk është përpjekur t'a shkoqisë imtësisht problemin e Kosovës e prandaj nuk është përpiluar ndonjë plan, për shembull, sesi do të ishte e mundur që, nëpërmjet shkollimit, këta të rinj të përgatiteshin për t'u rikthyer në atdheun e tyre.

 

Pra, për këta kosovarë nuk kishte alternativë. Ata - në shumicën e rasteve duke patur një shkallë arsimi mi tepër të kufizuar, ngase vetë arsimi në Kosovë, siç e kemi përmendur tashmë, ishte gjymtuar rëndë qysh gjatë viteve tetëdhjetë - ishin shkëputur në  mënyrë të dhunshme prej lidhjeve të tyre të ngushta familjare që bënin pjesë në traditën e Kosovës dhe nuk qenë përgatitur paraprakisht për të bërë në rrethana të panjohura një jetesë të pavarur e duke marrë mbi vete përgjegjësitë përkatëse. Përpjekjet e agjitatorëve të qarqeve politike ekstremiste të Kosovës e të Shqipërisë, në shumicën e rasteve idhtarë të Shqipërisë së Madhe, u lehtësuan së tepërmi atëherë kur, në marrëveshje me Qeverinë Serbe të Beogradit, edhe Zvicra iu bashkangjit  aksionit  të një rikthimi pak a shumë kolektiv, të vendosur nga Ministrat e Brendshëm të vendeve të Bashkimit Evropian në kuadrin e Marrëveshjes së Shengenit. "Desperadove" të rinj iu krijua mundësia që me UÇK-në (Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës) të luftonin me armë në dorë për "lirinë" e për një të ardhme më të mirë të atdheut të tyre. Ideali i heroit patriot dhe i vdekjes therorizuese i ngulitet çdo shqiptari qysh në fëmijërinë e tij. Po ashtu, si edhe çdo serbi.

 

Presidenti Ibrahim Rugova - që kishte qenë President i PEN-Klubit të Kosovës deri  kur filloi të angazhohej politikisht - dhe Qeveria në mërgim, e kryesuar nga urologu Bujar Bukoshi dhe e krijuar në vitin 1992, u përpoqën për vite me radhë - jo gjithnjë bashkërisht - të bindin Perëndimin për rrezikun e ndrydhur në "fuçinë e barutit Kosovë". Këtë gjë ata e bënin me mënyrën e tyre, dmth me përzemërsi, me zë të ulët dhe pa patur një koncept të qartë politik se çfarë duhej të bënte në fakt Perëndimi për të mbështetur një zgjidhje paqësore të problemit kosovar, i cili edhe ligjërisht ishte i ndërlikuar. Atyre iu mungonte, po ashtu, çdo lloj përvoje përsa u përket qëndrimeve që duheshin mbajtur ndaj mediave e metodave të veprimtarisë propagandistike (Public Relations) dhe prandaj popullsia vendase mbeti pak a shumë e painformuar mbi veprimtarinë e zhvilluar prej politikanëve të saj në rrafshin ndërkombëtar, dukuri kjo që, me përjashtim të disa lajmeve të thata lidhur me "vizitën e Ibrahim Rugovës në ….", spikaste edhe tek opinioni publik perëndimor.

 

Këtu nuk mund të shqyrtojmë imtësisht gabimet e bëra nga të dyja palët, pa të cilat nuk do të kishte arritur puna deri tek shkallëzimi i ngjarjeve. Po mjaftohemi me kaq: përgjithësisht politikanët kosovarë si edhe kosovarët, pësuan një zhgënjim të hidhur kur vunë re se "Perëndimi" fare hapur nuk ishte i prirur të vlerësonte në mënyrë të merituar  kundërveprimet e padhunshme të shqiptarëve ndaj provokimeve serbe. Dhe, për pasojë, nuk çmonte se në ç'përmasa i dedikohet bash këtij qëndrimi të njerëzve në Kosovë fakti që zhvillimet e atyshme nuk u futën në hullinë "boshnjake". Përkundrazi, në qendrat vendimmarrëse të Perëndimit qetësia fiktive në Kosovë përshëndetej vetëm për aq sa lejonte krijimin e përshtypjes se ndërmarrja e një përçapjeje - qoftë edhe kundrejt Beogradit -  ishte e panevojshme. Çfarë gabimi me pasoja të rënda!

 

Në periudhën 1997-1998 u dhanë shenjat e para që tregonin se në Kosovë fuçia ishte gati në të derdhur. Pati veprime të dhunshme të shkëputura - me sa duket ende të paorganizuara - kundrejt policëve serb. Mandej, brenda një kohe të shkurtër, në vitin 1998, përfaqësuesit e UÇK-së u paraqitën në skenën publike dhe pohuan hapur synimet e tyre, asokohe ende shqiptaromëdha. Nuk ka dyshim që ata kishin një nuhatje të hollë për veprimtarinë propagandistike (Public Relations), mbasi për ta shumë shpejt filloi të flitej gjithnjë e më shpesh në mediat ndërkombëtare.

 

Në mars të vitit 1999, mbas luftërave të brendshme për pushtet në drejtim të udhëheqjes dhe strategjisë së UÇK-së, si drejtues i Drejtorisë Politike të UÇK-së u emërua Hashim Thaçi, i cili nuk kishte mbushur ende 30 vjeç. Miqtë e tij parashikonin që ai do të bëhej kryetari i qeverisë së ardhshme të Kosovës. Mendohej se ishte "i moderuar". Fillimisht u shfaq si drejtues i delegacionit shqiptar në bisedimet e Rambujesë, të cilat synonin një zgjidhje politike të konfliktit që po merrte përmasa gjithnjë e më të përgjakshme në Kosovë. Thaçi u përkrah fuqimisht kryesisht prej Ministres së Jashtme të SHBA-ve, Madlen Ollbrajt dhe ambasadorit Volfgang Petriç, anëtarit austriak të "trojkës", e cila ishte ngarkuar prej Bashkimit Evropian dhe OSBE-së për drejtimin e bisedimeve për paqe. Prandaj u krijuan mundësitë që brenda vetë delegacionit shqiptar Thaçi të përjashtonte politikisht Rugovën "ende" President dhe anëtarët e qeverisë së tij në mërgim. Pra, UÇK-ja u shndërrua nga "terroriste" e "rebele" në "ushtri çlirimtare" dhe u bë kështu përfundimisht një faktor politik i njohur në rrafsh ndërkombëtar.

 

Në janar të vitit 1999 për gjendjen humanitare në Kosovë - e cila nxiti vendimin e Nato-s - njiheshin shifrat e mëposhtme. Qysh në fillim të muajit ishin vrarë 151 njerëz, midis të cilëve 28 fëmijë, 28 gra dhe 36 të moshuar. Si pasojë e shpërthimit të luftimeve të tanivonshme vetëm gjatë këtij muaji 45'000 njerëz u  detyruan të braktisin shtëpitë dhe banesat e tyre, duke rritur numrin e refugjatëve në gjithsej 350'000 vetë. Pra, në fund të janarit nga arratisjet dhe dëbimet ishte prekur drejtpërsëdrejti rreth 20 për qind e popullatës së Kosovës dhe tërthorazi një numër dy herë më i madh njerëzish.

 

Përsa i përket rrjedhës me të vërtetë dramatike të bisedimeve të Rambujesë, pushimit dyjavor deri në vazhdimin e tyre më 15 mars në Paris, ku delegacioni shqiptar, mbas një ngurrimi të gjatë, nënshkroi marrëveshjen, ndërsa ai serbo-jugosllav jo, duke mbartur kështu përgjegjësinë për pasojat ogurzeza, janë dhënë njoftime të hollësishme nga të gjitha mediat, ndërsa ndërhyrjen e Nato-s e kemi trajtuar tashmë në një kapitull më vete. Prandaj këtu më poshtë do t'a përqëndrojmë vëmendjen tek marrëdhëniet midis përfaqësuesve ndërkombëtar të "paqës" dhe popullsisë shqiptare, përfshirë edhe politikanët e saj që ndryshojnë shumë nga njeri-tjetri.

 

Fakti që, në kuadrin e bisedimeve mbi përfundimin e luftës në Bosnje-Hercegovinë dhe vendosjen e piketave për arritjen e paqes, të zhvilluara më 1994/1995 në bazën ushtarake ajrore të SHBA-ve në Dejton, nuk u trajtua njëkohësisht edhe problemi i Kosovës - ky ishte çmimi për nënshkrimin e domosdoshëm të Presidentit të asokohshëm serb Sllobodan Millosheviç - përbën një problem në vete. Ndërsa fakti që bashkësia ndërkombëtare nuk nxori asnjë mësim nga përvoja e Marrëveshjes së Dejtonit, është një problem tjetër. Në Bosnje-Hercegovinë po ashtu si edhe në Kosovë mungon një koncept i qartë për hedhjen e themeleve të një zhvillimi paqësor në të ardhmen. Këto themele duhet të kenë parasysh si problemet e shkaktuara prej përplasjeve ushtarake, ashtu edhe shkaqet e tyre të periudhës së paraluftës. Politikanët perëndimorë nisen me të drejtë nga një "urrejtje e rrënjosur thellë" midis serbëve dhe shqiptarëve. Mirëpo përsa i përket të ardhmes së Kosovës mungojnë analizat për të përcaktuar, sesi mund të kapërcehet, apo të paktën, të zbutet kjo urrejtje.

 

Mësymjet ajrore të Nato-s në territorin jugosllav filluan më 24 mars 1999 dhe u  ndërprenë më 10 qershor, kur udhëheqja jugosllave filloi tërheqjen - për të cilën ishte rënë në ujdi - të njësive të saj ushtarake nga Kosova. Deri atëhere 800'000 njerëz të dëbuar apo të larguar për shkak të frikës së përligjur kishin marrë arratinë nga Kosova, mbasi kishin përjetuar më parë një dhunë të papërfytyrueshme. Gjatë zhvillimeve të mëtejshme "mrekullia" e madhe ishte se menjëherë mbas ndërprerjes së veprimeve luftarake 700'000 shqiptarë të arratisur u rikthyen menjëherë në fshatrat dhe qytetet e tyre. Në fakt shumë prej tyre nuk kishin më qoftë edhe një çati mbi kokë, por kishin shpresën, dhe për pasojë edhe forcën - në kundërshtim me boshnjakët e rikthyer - për të filluar rindërtimin e shtëpive dhe në këtë mënyrë edhe të së ardhmes së tyre. Mirënjohja e tyre kundrejt Nato-s dhe në përgjithësi ndaj krejt Perëndimit ishte shumë, shumë e madhe dhe që këndej filluan edhe problemet.

 

Askush nuk duhet të befasohet që njerëzit e ndodhur në gjendjen e këtyre refugjatëve nuk kundërveprojnë dhe mendojnë në mënyrë të arsyeshme, por emocionale. Kosovarët besonin se Nato-ja dhe bashkësia ndërkombëtare i kishin ndihmuar kundër serbëve, në mënyrë që ata, dmth shqiptarët e Kosovës, të mund të bëheshin më së fundi "zotër në shtëpinë e tyre", siç e formuloi në shtator 1999 gjatë një bisede private në Prishtinë Rugova "ende" President.  Entusiazmi  i skajshëm i verës së vitit 1999, menjëherë mbas ndërprerjes së veprimeve luftarake, e kishte burimin tek ndjenja e mirënjohjes, por edhe tek kjo shpresë. Fakti që kjo shpresë ishte krejtësisht e papërligjur, mbasi bisedimet për paqe nuk synonin një "Republikë të pavarur të Kosovës", por gjetjen e një "modus vivendi" midis serbëve dhe shqiptarëve në këtë trevë, u kuptua prej shqiptarëve me vonesë. Kosova formalisht do të vazhdonte të bënte pjesë në Serbi dhe Jugosllavi, të paktën deri sa të zhvillohej mbas tre vjetësh një referendum për të ardhmen e mëtejshme. Gjithsesi Millosheviçi, duke pranuar protektoratin ndërkombëtar, kishte hequr dorë tashmë "de facto" nga sovraniteti mbi këtë provincë. Ai e mohonte politikisht këtë fakt dhe përpiqej  herëpashere me anën e protestave dhe kërkesave të mbante në fuqi  mëtime të ligjshme, deri tashti në mënyrë të pasuksesshme.

 

Domethënia konkrete e marrëveshjes së përfunduar me bashkësinë ndërkombëtare mbi kompetencat e UNMIKU-t dhe KFOR-it - një protektorat "de facto" për kohëzgjatjen e ndërtimit të një rendi shoqëror demokratik në Kosovë - u dëshmua menjëherë falë pranisë së dukshme të automjeteve ushtarake të të gjitha përmasave, me ushtarë nga pjesët më të ndryshme të Botës, në rrugicat e ngushta dhe rrugët e rrënuara të këtij rajoni. Kosova u nda në sektorë administrativë, të cilët ndodhen nën komandën e eprorëve të lartë nga radhët e trupave të Natos-s. Kontaktet me vendasit ishin të vështira për shkak të problemeve gjuhësore.

 

Esëllimi i opinionit publik shqiptar ndodhi për shumë arsye. Njëra prej tyre ishte terminologjia e përdorur prej shefit të UNMIK-ut, mjekut francez të fëmijëve Bernar Kushner. Ai bënte fjalë, midis të tjerash, për synimin e ndërtimit të një shoqërie "multietnike". Ai kërkonte që serbët dhe shqiptarët të organizonin bashkërisht rindërtimin e universiteteve dhe shkollave. Ai lëshoi një urdhër, sipas të cilit nëpunësit e dikurshëm shqiptarë duhej të riktheheshin bashkërisht me kolegët e tyre serb në vendet e tyre të punës pranë organeve shtetërore. Nevojën e ngutshme për një trupë policore - duke patur parasysh pështjellimin e përgjithshëm në rritje si edhe aktet e hakmarrjes ndaj serbëve e romëve dhe pronave serbe - ai e zgjidhi nëpërmjet angazhimit të përkohshëm të një policie të njësive të KFOR-it, deri sa të sigurohej numri i nevojshëm i njerëzve për ngritjen e një policie profesioniste. Fakti që disa njësi ushtarake serbe nuk u tërhoqën, siç ishte përcaktuar në marrëveshjen e arritur midis Nato-s dhe Millosheviçit, në një vijë që duhet të ndodhej 25 km larg kufirit serbo-kosovar, por u ngujuan në qytetin kufitar të Mitrovicës (Kosovosko Mitrovica) që gjendet në sektorin francez,  u pranua heshturazi. Shqiptarët u befasuan. Brenda disa muajve ky befasim u shndërrua në zemërim.

 

Përsa i takon problemit të Universitetit të Kosovës, shqiptarët duhet të kenë patur përshtypjen se shefi i UNMIK-ut bashkë me këshilltarët dhe bashkëpuntorët e tij, nuk kishin fare haber nga e kaluara, kur ata filluan të kërkojnë bashkëpunimin "multietnik" në këtë lëmë. Kushneri priste që 15'000 studentë serb dhe 17'000 studentë shqiptarë të punonin në paqe pranë njëri-tjetrit. Së pari, në të kaluarën nuk ka patur kurrë një numër kaq të madh studentësh serb në Kosovë, ndonëse më 1992 serbët kishin mbledhur studentë edhe nga pjesët e tjera të Serbisë dhe, së dyti, këta studentë, sapo filloi konflikti i armatosur, nuk munguan të japin ndihmesën e tyre për shpartallimin e plotë të të gjithë inventarit të Universitetit.

 

Një juriste shqiptare, e cila kishte punuar para pushtimit në administratën shtetërore të Prishtinës në seksionin e regjistrimit të qytetarëve, e përshkruan kështu ditën e parë të punës në verën e vonshme të vitit 1999: "Ne ishim gjashtë shqiptarë dhe shqiptare e dy serb që sipas rregullave duhej të riktheheshim në zyrat tona e të vazhdonim atje punën. Organet ndërkombëtare ndofta nuk ishin në dijeni, mirëpo ne e dinim mirëfilli se kishin qenë bash këta serb, të ardhur atje mbas flakjes sonë nga puna në vitin 1991, të cilët, kur u erdhi atyre radha për t'u larguar, shkatërruan gjithë inventarin, duke asgjësuar çdo fije letër e çdo dokument të veçantë …. Dhe ne tashti duhej ….? Ne nuk u  thamë asgjë serbëve, por ata nuk erdhën më ditën tjetër …."

 

Përsa i përket çështjes së policisë, policët shqiptarë të mbetur pa punë qysh nga pushtimi, të cilësuar parimisht nga UNMIK-u si të papërshtatshëm për përballimin e detyrave aktuale, pyesin vetveten, vallë a nuk e dijnë përfaqësuesit ndërkombëtarë, së pari, se qindra prej tyre kanë dalë mbas vitit 1992 para gjykatave serbe dhe në kushtet e një procesi të montuar janë dënuar me afate të gjata burgimi e, së dyti, se shkollimi profesional, që ata kanë marrë para vitit 1990 ka patur vlera më se të qëndrueshme dhe prandaj e ndiejnë veten plotësisht në lartësinë e kërkesave të sotme. Gjithsesi ata do të kishin qenë më të përshtatshëm sesa kolegët e huaj, mbasi në fund të fundit secili shqiptar e di menjëherë, kur bëhet fjalë për një të dyshuar, se nga ç'fshat dhe ç'familje vjen ai. Të huajt, përkundrazi, që në krye, rrezikohen të bien pre e keqkuptimeve dhe dështimeve e, rrjedhimisht, të vënë në diskutim autoritetin dhe aftësitë e tyre. Ato nuk ndihmohen vetëm me anën e  përkthyesve …. dhe, së treti, policët e pakët shqiptarë të punësuar tashmë së fundi së bashku me policinë ndërkombëtare, fyhen së tepërmi nga fakti që marrin një pagë qesharake në marka gjermane, në një kohë që kolegët e tyre të huaj paguhen me një shumëfish në dollarë. Nga radhët e tyre dëgjohen zëra, që thonë: "Na trajtojnë sikur të ishim diletantë dhe sikur t'a kishim humbur ne luftën …."

 

Përsa i përket tashti gjendjes në Mitrovicë (Kosovska Mitrovica) duhet thënë se mosbesimi i palës shqiptare përsa u përket qëllimeve të mira të KFOR-it është përqëndruar tek rusët dhe francezët. Shqiptarët nuhasin rrezikun e përkrahjes së fshehtë të planit serb për t'a ndarë Kosovën dhe për t'a miratuar vetëm pastaj marrëveshjen përfundimtare për një "republikë të pavarur".

 

Mbas rreth një gjysmë viti vetë Kushneri ka pranuar haptazi, se gjatë periudhës fillestare kishte bërë marrëzira dhe u kishte besuar këshilltarëve të rremë. Një pohim i këtillë në fakt është mjaft i pëlqyeshëm, por dëmi tashma ishte shkaktuar.

 

Nga ana tjetër, vetë pala shqiptare nga ana e saj ka bërë gabime parimore dhe ka treguar dobësi, të cilat nuk i kanë ndihmuar punonjësit e UNMIK-ut e të KFOR-it, për të gjetur një rrugë më të mirë. Në radhë të parë politikanët shqiptarë kanë patur midis tyre grindje kaq të mëdha, saqë nuk kanë qenë në gjendje të ndiqnin në mënyrë këmbëngulëse të vetmen detyrë të rëndësishme, dmth arritjen e një marrëveshjeje mbi një të ardhme më të mirë të Kosovës; po ashtu nuk kanë qenë në gjendje të  përpilonin një platformë të përbashkët politike, e cil do t'u lejonte të paraqiteshin si partnerë bashkëbisedimesh me Kushnerin dhe bashkëpunëtorët e tij. Ngjarjet rrodhën pastaj për të mbërritur tek "këshilltarët e rremë" dhe u humbën shumë mundësi për të ruajtur apo fituar dashamirësinë e Perëndimit. Opinioni publik perëndimor është i indinjuar sot kryesisht për faktin që shqiptarët po bëjnë tashti kundrejt serbëve dhe romëve po ato krime që ka kryer më parë ndaj tyre pala serbe. Këta shqiptarë kërkojnë haptazi një Kosovë "të pastër etnikisht". Nuk është për t'u çuditur që tashmë edhe partnerët ndërkombëtar të bashkëbisedimeve janë zhgënjyer prej shqiptarëve.

 

Parlamenti i Kosovës, Qeveria në mërgim dhe Presidenti Rugova dhanë dorëheqjen në fund të vitit 1999. Qysh atëhere qeveris një "Këshill i Përkohshëm", i caktuar nga UNMIK-u, ku shqiptarët nuk kanë kompetenca, por vetëm funksione këshillëdhënëse.

 

Zgjedhjet janë parashikuar të zhvillohen në vjeshtë 2000.

 

Sidoqoftë në kushtet e kësaj gjendje që ka marrë për ters, fakti që zhvillimet në Kosovë ndryshojnë nga sektori në sektor, duhet cilësuar si fatmirësi. Në sektorin gjerman e ate austriak - për të përmendur vetëm këta të dy -, me sa duket, pothuajse çdo gjë ecën në udhë të mbarë dhe po punohet bashkërisht në projekte që kanë perspektivë, ndëra nga sektorët e tjerë dëgjohen ankesa për korrupsion, prostitucion dhe përdorim të tepëruar alkooli. Edhe popullsisë shqiptare nuk i ka shpëtuar pa vënë re se bashkëpunimi ndërmjet organizatave të ndryshme ndërkombëtare, që konkurojnë dhe intrigojnë kundër njëra-tjetrës, nuk është aspak i mirë dhe se deri sot nuk mund të bëhet fjalë për një koncept të njësuar.

 

Me fjalë të tjera: pamja e së ardhmes së Kosovës përbën ende një çështje  plotësisht të hapur. Mirëpo qysh tashti dihet mirëfilli të paktën një gjë: brenda Serbisë, Kosova nuk ka të ardhme. Shqiptarët e Kosovës, duke patur parasysh përvojën e tyre të dhjetëvjeçarëve të fundit me regjimin serb, nuk do të pranojnë kurrsesi një zgjidhje të tillë. Po kështu edhe mbas rrëzimit të regjimit të Millosheviçit.

 

Megjithatë shqiptarët e Kosovës duhet t'a pranojnë se nuk mund të ketë një Kosovë "etnikisht të pastër shqiptare". Ata duhet t'a kuptojnë se duhet të krijojnë një shtet që t'u përgjigjet normave ndërkombëtare, në të cilin të gjithë qytetarët gëzojnë të drejta të barabarta. Kjo do të thotë që përfshin edhe serbët, të cilët do të dëshirojnë të jetojnë atje.

 

Një krijese të  tillë shtetërore i nevojitet  përkrahja ndërkombëtare për të përcaktuar, midis të tjerash, sesi dhe ku do të nxirren para gjyqit kriminelët e luftës të të dyja palëve. Kjo përbën kushtin paraprak të domosdoshëm për krijimin e një baze të re mirëkuptimi midis të dy popujve. Kushti tjetër paraprak qëndron në faktin se kjo trevë ka një të ardhme ekonomike.

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.