VOLFGANG LIBAL (WOLFGANG LIBAL)

KRISTIN FON KOL (CHRISTINE VON KOHL)

BALLKANI FAKTOR QËNDRUESHMËRIE APO PËSHTJELLIMI NË EVROPË

E përktheu: Pjetër RODIQI

    

Hyrje

Fundi i komunizmit - ndikimet e kësaj dukurie mbi Ballkanin

Të drejtat e njeriut - një kapitull plot keqkuptime

Sulmet e Nato-s kundër Jugosllavisë së cunguar

Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit)

Etapat e "idesë së madhe"

Programi

Siguria

SI E SHEH PERËNDIMI BALLKANIN

Si e shohin vetveten popujt e Ballkanit

MBAS DY LUFTËRAVE BOTËRORE:

PROBLEMI KYÇ SERBIA

Republika Federale e Jugosllavisë - arrogancë dhe  mashtrim

Marrëdhëniet ndërmjet republikave

Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi - guri i provës

Mali i Zi

Pafuqishmëria e opozitës serbe

SHTETET E "BALLKANIT PERËNDIMOR"

Kroacia - në rrugën drejt Evropës

Bosnje-Hercegovina - fli dhe e flijuar

Maqedonia - shtet mbi një kreshtë të ngushtë

Shqipëria - rrëmujë dhe shpresë

Kosova - nga qëndresa pasive tek ajo aktive

SA ËSHTË "PJEKUR PËR EVROPËN"  "BALLKANI LINDOR"?

Rumania e dyzuar - ndërmjet Evropës Qëndrore dhe Detit të Zi

Bullgaria e zellshme - midis shpresës për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe nostalgjisë

VËSHTRIM PERSPEKTIV: QËNDRUESHMËRI - PREMTIM APO ILUZION?

    

---

   

SHTETET E "BALLKANIT PERËNDIMOR"

 

Kroacia - në rrugën drejt Evropës

 

Vendimet e marra nëpërmjet zgjedhjeve parlamentare e presidenciale nga kroatët në fillim të njëqindvjeçarit të ri përbëjnë më tepër se një befasim politik. Ata dëshmojnë për një fillim të ri politik në republikën e dytë për nga madhësia, të dalë nga Jugosllavia e dikurshme.

 

Partia në pushtet Bashkësia Demokratike Kroate (HDZ) e Presidentit themelues Franjo Tuxhman pësoi gjatë zgjedhjeve parlamentare jo vetëm një humbje, por u fshi nga skena politike. Ndërsa në zgjedhjet presidenciale kandidati i HDZ-së nuk pati as edhe gjasën më të vogël në ballafaqimin me konkurentin e opozitës, Stipe Mesiç.

 

Dhjetë vjet mbas shpalljes së pavarësisë shtetërore të Kroacisë vendi u çlirua prej miteve të viteve të themelimit e të luftës dhe nga nënshtrimi ndaj përfytyrimeve kroatomëdha të Franjo Tuxhmanit, duke marrë rrugën drejt normalitetit. Kjo rrugë është njëkohësisht edhe rruga drejt Evropës.

 

Ndërkohë nuk mund të mëtohet se në Zagreb i ka ardhur radha në lëmin e politikës një brezi të ri, brezit të mbasluftës. Sigurisht nga pikëpamja e moshës Raçani, Budisha dhe madje edhe Mesiçi dallohen nga Tuxhmani, i cili vdiq në dhjetor të vitit 1999 në moshën 78 vjeçare. Fituesit e zgjedhjeve të janarit 2000 kanë qenë megjithatë të pranishëm politikisht edhe gjatë 10 vjetëve të qeverisjes autoritare të Tuxhmanit dhe të policisë së tij shtetërore HDZ-së. Ndryshimi i vetëm është se ose si opozitarë nuk kanë patur pushtet politik, ose siç është rasti i Mesiçit, i cili fillimisht ishte rrjeshtuar përkrah Tuxhmanit, por më vonë u prish me te, janë tërhequr nga politika.

 

Si mund të cilësohet koalicioni i tanishëm qeverisës? Gjykuar simbas partive që e kanë krijuar ose mbështetur këtë koalicion ai duhet emërtuar social-nacional-liberal. Shtyllat e tij janë socialdemokratët e Kryeministrit Ivica Raçan, i cili në të kaluarën ka qenë njëherë në krye të udhëheqjes së komunistëve të Kroacisë dhe nacional-liberalët e Drazen Budishës, i cili në vitet e rinisë së tij ka drejtuar në Kroaci revoltën kombëtare të studentëve në fillim të viteve 70-të.

 

Gjithsesi duhet theksuar se thelbësisht më e rëndësishme sesa struktura partiake, mbi të cilën mbështetet udhëheqja e re, është shpirti tek i cili ajo gjen frymëzim. Ky është një shpirt joideologjik, i frymëzuar prej pragmatizmit, i cili synon ta bëjë Kroacinë një shtet normal të çliruar nga ngarkesat, por edhe nga joshjet e së kaluarës.

 

Në këtë mënyrë do të krijohen edhe kushtet paraprake për shkëputjen  përfundimare të Kroacisë tashma të pavarur nga hija e shtetit fashist ustash të Luftës së Dytë Botërore. Gjatë periudhës së Tuxhmanit, megjithë njëfarë distancimi të Presidentit themelues të shtetit nga regjimi i Paveliçit, kjo hije ka vazhduar të rëndojë mbi shtetin e ri. Ky distancim është zbehur nga përkrahja financiare e politike, e kërkuar dhe edhe e gjetur prej Tunxhmanit në qarqet e emigracionit kroat antikomunist dhe me prirje të skajshme nacionaliste. Ne Perëndim shumë qarqe, jo vetëm të majta, nuk kishin besim tek Kroacia e re e pavarur dhe e e cilësonin atë si fashistoide.

 

Mbas "kthesës" së fillimit të vitit 2000 të gjitha këto dukuri kanë tashmë vetëm domethënie teorike. Pushtetarët e rinj të Kroacisë kanë njëmendësuar ngjizjen e forcave "socialiste" me ato "nacional-liberale" dhe kanë hapur kështu përfundimisht një kapitull të ri në historinë e vendit të tyre.

 

Mirëpo mbartja e kësaj kthese në rrafshin e politikës së përditshme përbën një sipërmarrje të guximshme, e cila nuk mund të njëmendësohet në mënyrë të menjëhershme, por që kërkon një periudhë kohe të gjatë. Trashëgimia me të cilën përballet qeveria e re është problematike në shumë pikëpamje.

 

Në rrafshin e politikës së brendshme i gjithë lëmshi, i lënë trashëgim nga udhëheqja autoritare e Tuxhmanit dhe mbushja e institucioneve shtetërore me njerëzit e partisë-shtet të HDZ-së, duhet shkoklavitur shkallë-shkallë. Ndërkohë udhëheqja e re po ndeshet detyrimisht me qëndresën e rrjetit të funksionarëve me degëzime të largëta, mbartësit e të cilave e konsiderojnë shtetin si zotërim të tyre dhe që kanë lëshuar rrënjë të thella në të.

 

Ky nuk është vetëm një problem i politikës së kuadrit, i zënies së pozitave kyçe politike me njerëz të rinj. Si pasojë e lidhjes së ngushtë të politikës dhe ekonomisë është krijuar një thurimë që nuk ka asnjë lidhje me rendin e mirëfilltë të ekonomisë së tregut. Në këtë vazhdë do të jetë, para së gjithash, pashmangshmërisht e nevojshme që politika e deritanishme e privatizimeve t'i nënshtrohet një rishqyrtimi dhe të vendoset mbi baza krejtësisht të reja. Veçse kjo do të kërkojë një shpenzim të madh forcash.

 

Në këto rrethana udhëheqja e re duhet të cënojë detyrimisht ndikimin tej mase të madh që ka ushtruar deri tashti "lobi hercegovinas" - disa e thërrasin madje mafia - mbi ekonominë kroate. Mirëpo, nga ana tjetër, kjo do të vërë në pikëpyetje gjithë çështjen e politikës së Zagrebit ndaj Bosnje-Hercegovinës.

 

Nuk themi asgjë të panjohur po të kujtojmë se Tuxhmani do të kishte dashur ta ndante Bosnje-Hercegovinën midis vetes dhe Sllobodan Millosheviçit. Mirëpo ai nuk ia doli mbanë kësaj gjëje dhe Bosnje-Hercegovina mbeti një shtet i mëvetësishëm. Nga ana tjetër, Tuxhmani e ka konsideruar praktikisht Hercegovinën si një zotërim të Kroacisë, pavarësisht nga Federata Bosnjako (Myslimane) - Kroate e krijuar sipas Marrëveshjes së Dejtonit.

 

Qeveria e re e Zagrebit nuk do ta ketë të lehtë t'i japë fund politikës së dyzuar të Tuxhmanit ndaj Bosnje-Hercegovinës. Për shembull, në qoftë se Mostari do të bëhej sërish një qytet i përbashkët boshnjako-kroat, do të duhej të bindeshin kroatët e Hercegovinës për të hequr dorë nga iluzioni  se sektori i tyre i qytetit është kryeqyteti i Hercegovinës. Gjithashtu, po aq e vështirë do të jetë edhe shkoklavitja e pështjellimeve midis ushtrisë së Kroacisë dhe forcave të armatosura kroate në Hercegovinë (HVO), si edhe  vendosja e një ndarjeje të qartë midis këtyre të dyve. Veç kësaj do të duhet po ashtu që kroatët e Bosnje-Hercegovinës, të cilët zotërojnë njëkohësisht edhe nënshtetësinë kroate, të heqin dorë nga nënshtetësia e dyfishtë. Të gjitha këto do të jenë të nevojshme, qoftë edhe thjesht për përmirësimin e reputacionit ndërkombëtar të Kroacisë.

 

Nga ana tjetër, nuk duhet harruar edhe organizimi i ri i mediave, të cilat gjatë sundimit të Tuxhmanit kanë qenë nën një kontroll të rreptë shtetëror.

 

Së fundi, në trashëgiminë me nam të dyshimtë bën pjesë edhe çështja serbe. Presidenti i mëparshëm i Kroacisë e kishte thjeshtëzuar fare këtë problem. Sipas mendimit të tij ripushtimi i territoreve serbe në hinterlandin dalmatin dhe në Sllavoninë Perëndimore nga forcat e armatosura kroate në verën e vitit 1995, si edhe arratisja dhe përzënia e popullatës së atyshme serbe, e kishin zgjidhur "çështjen serbe". Në dhjetor 1998 ai vazhdonte të thoshte se, po të kishin mbetur nga dymbëdhjetë përqindët e dikurshme të serbëve të Kroacisë qoftë dhe tri ose pesë për qind, kjo nuk përbënte më një kërcënim për shtetin serb. Ai nuk i kushtonte, pra, asnjë rëndësi rikthimit të serbëve të arratisur ose të përzënë.

 

Stipe Mesiç premtoi menjëherë mbas marrjes së detyrës se do të nxiste rikthimin e serbëve, duke përmbushur kështu  edhe njërin prej detyrimeve që Kroacia ka marrë kundrejt bashkësisë ndërkombëtare.

 

Duhet patur parasysh se rikthimi i popullatës serbe në të ashtuquajturën Krajinë midis Dalmacisë dhe Hercegovinës e në Sllavoninë Perëndimore, si edhe pengimi i zhvendosjes së tyre nga Sllavonia Lindore nuk përbën vetëm një problem politik. Ai është një problem ekonomik e shoqëror, duke filluar nga sigurimi i banesave të nevojshme deri tek vendet e punës.

 

Në këto rrethana Bashkimi Evropian do të duhej ta shihte në një këndvështrim të ri përfshirjen e Kroacisë në programin e Paktit të  Qëndrueshmërisë (Stablilitetit). Kroacia, sigurisht, nuk do të jetë në gjendje të përballojë me forcat e veta shumëllojshmërinë e këtyre problemeve. Në vitin 1999 vendi ka rrëshqitur në një rënie ekonomike. Prodhimi bruto i vendit, që në vitin 1998 kishte arritur gati 84 për qind të vlerës së vitit 1990, ka pësuar rënie të mëtejshme. Prodhimi industrial (më 1998 64,3% të vlerës së vitit 1990) ka rënë edhe dy për qind të tjera dhe deficiti i bilancit tregtar ka arritur një miliardë dollarë amerikanë. Kuota e papunësisë ka arritur tashti në 19,5 për qind dhe borxhi i jashtëm është rritur në 47,6 për qind të prodhimit bruto të vendit. Të ardhurat valutore nga turizmi kanë pësuar një rënie të ndieshme për shkak të luftës së Kosovës.

 

Brukseli do të duhej t'ia lehtësonte Kroacisë rrugën drejt Evropës, duke qenë se tashma  janë krijuar të gjitha kushtet paraprake politike për një lëvizje të mirëfilltë reformash në të gjithë lëmenjtë.

 

 

Bosnje-Hercegovina - fli dhe e flijuar

 

Lufta në Bosnje-Hercegovinë ka nxitur angazhimin ushtarak e politik të bashkësisë ndërkombëtare si në këtë luftë ashtu edhe në luftën e Kosovës. Ky angazhim, sipas të gjitha gjasave, do të vazhdojë edhe për disa dhjetëvjeçarë të tjerë. Në mes të majit 2000 në Bruksel u zhvillua për të pestën herë konferenca mbi zbatimin e marrëveshjes së Dejtonit për Bosnje-Hercegovinën. Përfaqësuesit e bashkësisë ndërkombëtare të kryesuar nga përfaqësuesi i lartë për Bosnje-Hercegovinën, Volfgang Petriç u thanë  me këtë rast politikanëve të Federatës Boshnjako-Kroate dhe të "Republika Srbska-s" afërsisht sa vijon:"Ju po shkapërderdhni kohën tonë dhe paratë tona. Nuk ju kanë mbetur veçse disa muaj kohë për të hedhur një hap përpara në drejtim të zgjidhjes së problemeve kyçe të vendit. Nuk mund të vazhdohet më si deri tashti …"

 

Politikanëve të Sarajevës dhe Banja Lukës u është parashtruar me këtë rast edhe një listë e tërë e punëve të pakryera prej tyre. Petriçi tha: "Reformat ekonomike nuk po shënojnë hapa përpara, përsa i takon rikthimit të refugjatëve nuk po shihet ndonjë përparim, organet shtetërore të të dy entiteteve janë të tejmbushura, por nuk funksionojnë. Nuk ka ende një ligj zgjedhor, mungon një ligj për  investimet e huaja, integrimi i policisë dhe i sistemeve të komunikimit ndodhet ende në fazën prit të presim e deri tashti nuk është njëmendësuar akoma ngritja e një regjistri qëndror për dokumentet e udhëtimit (pasaportat). Bosnje-Herecegovina ka marrë shumë para - gjithësej pesë miliardë dollarë dhe nuk po shihet ndonjë përftesë (efekt). Epoka e politikanëve të vjetër e të lodhur si edhe e partive të kohës së luftës mund të quhet tashma e kapërcyer".

 

Këto fjalë përbënin praktikisht një ultimatum. Tashti shtrohet pyetja: çfarë do të bëhet në rast se përsëri brenda një kohe të shkurtër nuk do të shënohen përparime? Në një rast të tillë mbeten në të vërtetë vetëm dy mundësi: ose të dëbohen "politikanët e lodhur" dhe të ngrihet një protektorat i bashkësisë ndërkombëtare, ose konstruksioni i Dejtonit për Bosnje-Hercegovinën t'i nënshtrohet një rishqyrtimi. Në rastin e dytë do të lindte nevoja e një konferencë të re për Bosnje-Hercegovinën. Protektorati i përgjigjet, me sa duket, dëshirës së pjesës më të madhe të popullatës së Bosnje-Hercegovinës, por vetëkuptohet jo asaj të nacionalistëve, të cilët nuk duan të rrezikojnë pozitat e tyre.

 

Po aq dramatik sa nëntitulli - fli e të flijuar - është në të vërtetë edhe vetë fati i këtij shteti. Ai fitoi mëvetësinë në fillim të dhjetëvjeçarit të fundit të shekullit të kaluar në vazhdën e shpërbërjes së Jugosllavisë dhe pastaj u bë menjëherë fli, fillimisht e njësive ushtarake e paraushtarake jugosllave e serbe e më pas e atyre kroate. Katër vjet më vonë, me Marrëveshjen e Dejtonit, e cila në bazë të një nisme amerikane i dha fund luftës së tmerrshme, Bosnje-Hercegovina për hir të interesave ndërkombëtare "u flijua" në këmbim të nënshkrimit të Sllobodan Millosheviçit. Përgjithësisht synimi ishte për ta ruajtur Bosnje-Hercegovinën si shtet, por de facto ajo u nda duke u mbështetur në parimet etnike siç kërkohej prej të dyja palëve ndërluftuese, dmth në një Republika Srbska dhe në Federatën myslimano-kroate të de facto Herceg-Bosna-s me kryeqytetin e mbizotëruar prej kroatëve Mostar.

 

Lufta për Bosnje-Hercegovinën e viteve 1991-1995 solli ndryshimin e qëndrimit të Perëndimit ndaj gjithë Ballkanit, gjë që u dëshmua edhe në kundërveprimin ndaj shkallëzimit në Kosovë dhe solli në raport me Jugosllavinë e dikurshme ndryshime me një shtrirje akoma më të thellë sesa ato që do të buronin vetëm nga zbërthimi i saj në shtete sovrane. Rrëke të tëra emigrantësh u vunë në lëvizje, me rezultate, të cilat do të mund të rishqyrtohen vetëm pjesërisht dhe marrëdhëniet midis njerëzve, popujve e shteteve pësuan çrregullime aq të mëdha, saqë edhe për një kohë të gjatë do të ndikojnë fuqimisht mbi të ardhmen.

 

Qysh atëhere është botuar një shkulm i  vërtetë shkrimesh mbi luftën pabesueshmërisht mizore e brutale të zhvilluar para dyerve të Evropës Perëndimore dhe nën sytë e politikanëve europerëndimorë, të cilët për një kohë të gjatë i hodhën tej vështrimet e tyre. Janë shkruar reportazhe të hollësishme, komente spekulative, analiza politike me karakter apologjik apo kritik që tematizonin qëndrimin e Perëndimit; pra, nuk ka mbetur pa u përmendur pothuajse asnjë aspekt i ngjarjeve. Edhe aktorët kryesorë të "bashkëbisedimeve për paqe" që vazhduan për vite me radhë nuk kanë munguar të japin ndihmesën e tyre nëpërmjet kronikave autobiografike. Për këtë arsye nuk do të përsërisim informacionet, që pak a shumë mund të lexoheshin e dëgjoheshin çdo ditë në mediat evropiane. Megjithatë duhen bërë, sigurisht, përpjekje për shqyrtimin e prapaskenave, dukurive shoqëruese e pasojave. Në fund të fundit Evropa - me ndihmën e luftës së mëvonshme të Kosovës - ka njohur gjatë kohëve të fundit bashkëpërgjegjësinë e saj e, rrjedhimisht, edhe detyrimin e saj për domosdoshmërinë dhe dëshirën e dhënies së një ndihmese për rindërtimin dhe një fillim të ri.

 

Mirënjohja e thellë e popullit boshnjak për dhënien fund të luftës, po përzihet nga viti në vit gjithnjë e më tepër me një pezmatim në rritje e me ankesa të shumta kundër përfshirjes së shumanshme  të gjuhës dhe synimeve të agresorëve në Marrëveshjen e Paqes të Dejtonit. Fjala është për ndarjen "etnike". Një "Republika Srbska" brenda shtetit për serbët dhe një "Herceg-Bosna" de facto për kroatët, pra të dy kanë të drejtë ta quajnë përkatësisht "mëmëdheun" e tyre Kroacinë dhe Serbinë si "atdheun" e tyre të vërtetë, ndërsa boshnjakëve myslimanë, të cilët sot quhen "boshnjakë" e kundër të cilëve kanë qenë drejtuar mësymjet e të dyja palëve, u është rezervuar vetëm një enklavë. Mbrapa tyre nuk ndodhet ndonjë atdhe "tjetër". Në Dejton është përpiluar një kushtetutë, e cila parasheh tri kategori qytetarësh dhe që deri sot nuk është ratifikuar nga Parlamenti boshnjak.

 

Fakti që shteti është i paqeverisshëm, siç është theksuar edhe në Konferencën e përmendur të Brukselit, mund të shpjegohet në fund të fundit me bazat e ndërlikuara, që janë përcaktuar në Marrëveshjen e Dejtonit. Për të mos u zgjatur shumë po rreshtojmë vetëm disa prej tyre. Kryesia kolektive e shtetit përbëhet nga një serb (nga Republika Srbska) dhe një kroat e një boshnjak prej Federatës Boshnjako-Kroate. Deri sot këta përfaqësues janë të barazvlefshëm me kryetarët ose përkatësisht përfaqësuesit e tri partive nacionaliste, të cilat mbajnë politikisht përgjegjësinë e luftës. Në dikasteret e Federatës çdo shef departamenti ka një zëvendës, i cili nuk mund t'i përkasë së njejtës kombësi. Në rast se njëri është kroat, atëhere tjetri duhet të jetë mysliman ose anasjelltas. Kompetencat e shtetit të përbashkët janë skajshmërisht të kufizuara në dobi të një drejtimi të decentralizuar. Pra, dhjetë kantonet që përbëjnë Federatën gëzojnë të drejtat e një autonomie të skajshme, të cilat i kanë shndërruar pothuajse në shtete brenda shtetit. Në kushtet e një ndërthurjeje të tillë pothuajse të gjitha vendimet e nevojshme mund dhe në fakt edhe bllokohen.

 

Rishqyrtimi i Marrëveshjes së Dejtonit është kërkuar si nga nacionalistët e të tria palëve, ashtu edhe nga ata që përkrahin barazinë e të gjithë qytetarëve në një shtet të përbashkët. Me anën e kësaj Marrëveshjeje, e cila është nënshkruar nga Millosheviçi, Tunxhmani dhe Izetbegoviçi (Presidenti kroat Tuxhman ka vdekur ndërkohë, ndërsa Izetbegoviçi ka dhënë dorëheqjen), u arrit një punë e paarrritshme, dmth njohja ndërkombëtare e një shteti (të njësishëm) e qysh nga viti 1995 vënia e tij nën protektorat dhe njëkohësisht çimentimi i një ndarjeje etnike që ishte krijuar nëpërmjet luftës. Bash ky ka qenë synimi i shpallur i Millosheviçit dhe Tunxhmanit për të cilin ata ishin marrë vesh midis tyre, dmth shpartallimi i Bosnje-Hercegovinës, krijimi i territoreve kombëtare "etnikisht të pastra", "të pastruara" prej atyre  boshnjakëve, të cilët ishin klasifikuar prej tyre si "myslimanë besimtarë" dhe "trajtuar" përkatësisht si të tillë. Serbët dhe kroatët me anën e propagandës së tyre mëtonin të shpëtojnë Evropën e krishterë nga islamizmi.

 

Dejtoni ka përvetësuar përkufizimet e përdorura gjatë luftës së rajoneve etnike, përveç të tjerash edhe nëpërmjet "kantonizimit" brenda Federatës, pa marrë parasysh ata boshnjakë, të cilët nuk e konsiderojnë veten "vetëm" myslimanë besimtar, të cilët vijnë nga martesa të përzjera apo jetojnë në kushte të këtilla e të cilët nuk duan të jetojnë si myslimanë në një shtet të populluar vetëm prej myslimanëve ose që nuk pranojnë asnjë lloj përkatësie fetare (gjë që mbas 45 vjetësh sundimi komunist ka të bëjë me një numër jo të vogël njerëzish).

 

Kjo është gjendja e sotme e Bosnje-Hercegovinës e, përkundruall saj, bashkësia ndërkombëtare vazhdon t'i përmbahet parullës: Dejtoni mbetet ashtu siç është.

 

Në botimet e shumta mbi luftën dhe mbi Dejtonin disa ngjarje nuk janë trajtuar fare ose janë trajtuar pa qartësinë e duhur. Kështu, për shembull, në kuadrin e zhvillimeve para dhe gjatë fillimit të luftës vendosja e embargos ndërkombëtare të armëve për të gjitha shtetet pasardhëse të Jugosllavisë së dikurshme, fillimisht më 5 qershor nga Bashkimi Evropian dhe pastaj më 25 shtator 1991 nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së, përbën edhe sot e kësaj dite një dukuri të pasqaruar. Pra, kjo embargo është vënë në një moment kur veprimet luftarake nga Sllovenia po zhvendoseshin në Kroaci dhe kur në rrafshin ndërkombëtar nuk mund të vihej kurrsesi në dyshim që prapa tyre qëndronin ambiciet serbomëdha. Asokohe dihej po ashtu se Bosnje-Hercegovina përbënte synimin e ardhshëm.

 

Para së gjithash shërbimet e kundërzbulimit ushtarak të Perëndimit e njihnin gjendjen në të cilën ndodheshin, përsa i takon kapaciteteve të tyre ushtarake, shtetet e reja që u sulmuan, të cilat sapo kishin fituar mëvetësinë. Këto qarqe duhet të kenë ditur gjithashtu deri në hollësitë më të imta se nëpërmjet Ushtrisë Popullore Jugosllave agresorët kishin në dispozicion njësi tepër të organizuara, të pajisura më së miri e që zotëronin rezerva të mjaftueshme. Në rast se embargoja ka synuar - të paktën ky është versioni zyrtar - që nëpërmjet këtij vendimi të ndalonte luftën, tek pala jugosllave kjo nuk duhet të ketë shkaktuar gjë tjetër veç qesëndisjes. Në fakt serbët këtë embargo e kanë vlerësuar si një mbështetje të interesave dhe synimeve të tyre. Megjithatë, në letërsinë e përmendur ku flitet për luftërat e këtyre viteve në Jugosllavinë e shpërbërë nuk diskutohet pothuajse fare sesi ka qenë e mundur që pala perëndimore të merrte një vendim të tillë tmerrësisht të gabuar. Mirëpo në ndërgjegjen e popujve të shteteve që e kanë pësuar në kurrizin e tyre dhe para së gjithash të boshnjakëve, të cilët kanë qenë të detyruar me plot kuptimin e fjalës të luftojnë thjeshtë për ekzistencën e tyre, dyshimet janë ende të pranishme.

 

Një temë tjetër, të trajtuar në mënyrë të pakënaqshme, përbën edhe terminologjia politike e përdorur publikisht në Perëndim. Kjo ka sjellë një sërë pasojash të rënda. 

 

Sulmi mbi Bosnje-Hercegovinë nga pikëpamja kohore - jo politike - ka përbërë një kundërveprim të menjëhershëm ndaj njohjes ndërkombëtare të këtij shteti pasardhës të Jugosllavisë së dikurshme. Dy rezoluta të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, nr. 752 dhe 757, e damkosin në fakt fare qartazi këtë luftë si një agresion nga jashtë. Megjithatë, politikanët perëndimorë - kryesisht në vendet pritëse të refugjatëve - nuk kanë ngurruar të flasin publikisht për një "luftë civile" (madje në Gjermani kjo ka vazhduar nganjëherë deri në ditët e sotme!). Në këtë mënyrë ata kanë mundur të arrijnë drejtpërsëdrejti dy caqe. Së pari, kanë penguar popullatën vendase që spontanisht t'i identifikojë emocionalisht ata si të flijuar e, madje, ka mbizotëruar më tepër kundërveprimi: "kjo është një çështje e brendshme e Bosnje-Hercegovinës …. me këtë çështje s'kemi punë, ajo nuk na intereson ….". Së dyti, - dhe kjo është më thelbësore - refugjatët e luftrave civile nuk parashihen në Konventën e Gjenevës për Refugjatët e Luftës, e cila ka karakter detyrues për vendet pritëse. Kjo terminologji iu përshtat deri diku njëmendësisë vetëm mbas kalimit të një kohe të gjatë - ndërsa dëmi psikologjik megjithate nuk mund të korrigjohej më.

 

Para dhe gjatë luftës vëzhguesit e huaj bënë, si të thuash, një mëkat të mosbërjes, në kuptimin e mosmarrjes parasysh në masën e mjaftueshme të mediave, në radhë të parë në Serbi, pastaj në Kroaci e më vonë edhe në Bosnje-Hercegovinë. Metoda ai "u shpreh" dhe arsenali i pabesueshëm i gënjeshtrave që pllakosi mbi publikun e vendit, nuk linte më asnjë dyshim përsa u përket prapaskenave, përmasave dhe metodave të agresionit të planifikuar. Në frymën e mirëkuptimit të sotëm, sipas të cilit lindja e konflikteve duhet vrojtuar me kohë për të mundësuar përkatësisht kundërveprimin në kohën e duhur, do të ishte e nevojshme që prej palës ndërkombëtare të tregohej një interesim më i madh për faktin që në Bosnje-Hercegovinë ka radiostacione, të cilat transmetojnë  programe iraniane në gjuhën boshnjake dhe me përmbajtje antiperëndimore.

 

Ngaqë një pjesë e opinionit publik perëndimor mund t'i kalojë lehtësisht në harresë ngjarjet e krijuara nga situatat para dhe gjatë luftës - në një kohë që kuptimi i thelluar i prapaskenave të saj duhet të vazhdonte të kishte një rëndësi të jashtëzakonshme për qëndrimin që duhet mbajtur aktualisht - e quajmë të rëndësishme , për shembull, të kujtojmë faktin e çuditshëm që Bosnje-Hercegovina u gjet e befasuar para mësymjeve serbe të fundit të marsit e fillimit të prillit 1992 në Bosnjen Veriore e Lindore. Ka të ngjarë që shpjegimi i kësaj dukurie duhet kërkuar më parë në rrafshin psikologjik dhe jo vetëm në atë politik ose, madje, në atë ushtarak.

 

Mbas vdekjes së  Titos në vitit 1980 u krijua një shqetësim i përgjithshëm veçanërisht në radhët e politikanëve udhëheqës, për shkak se në republikat e veçanta u vu re shumë shpejtë rritja e forcave nacionaliste e centrifugale. Gjithkush e dinte po ashtu se bash Bosnje-Hercegovina me tre kombet e saj të vendosura në pozita të barabarta - myslimanët, kroatët e serbët - në rastin e zhvillimeve të tilla do të binte pre e një prove durimi të jashtëzakonshëm dhe se atje mund të ekzistonte rreziku i një "lufte civile". Duke qenë se pritej që ajo të ishte edhe më e përgjakshme, se çdo luftë tjetër e zhvilluar në territorin e Jugosllavisë, shumë vëzhgues - duke na përfshirë edhe ne - besonin, se bash për këtë arsye nuk do të arrinte puna deri aty. Mirëpo, siç thamë, fakti i ekzistencës së rrezikut ishte tepër i dukshëm dhe për këtë arsye me të drejtë duhej pritur që në Bosnje-Hercegovinë të ishin marrë në çfarëdolloj drejtimi masa praprake.

 

Disa njoftime - pjesërisht të botuara e pjesërisht të pabotuara - të refugjatëve, të cilët  kanë përjetuar vitet e para të luftës si ushtarë, japin një përshkrim të habitshëm të faktit, sesi gjatë periudhës, mbasi kishin filluar tashma luftimet, hidheshin hapat e para drejt qëndresës së armatosur. Një shembull: Gjatë një vizite të bërë në Tuzla pak para përfundimit të luftës, patëm rastin të flemë një natë tek një familje, e cila nuk na njihte, por së cilës i ishin lutur disa nga miqtë tanë që të na ofronin një shtrat për një natë. Hotele ende nuk kishte. Ishte një shtrat i mirë me ndërresa shtrati të pastra - edhe sot e kësaj dite për ne ka mbetur enigmë dhe njëkohësisht  arsye admirimi, sesi ishte e mundur që amvisat, të cilave çdo ditë u duhej të luftonin me mungesën e ujit e të energjisë elektrike, t'i mbanin kaq të pastra familjet, banesat dhe ndërresat e tyre -, por as ne e as e zonja e shtëpisë së bashku me djalin e saj 20-vjeçar nuk shkuam për të fjetur.

 

Në dhomën ngjitur ishin strehuar dosido një numër i madh të afërmish, të cilët kishin mbetur pa strehë, ndërsa ne të ulur mbi shtrat, duke pirë një verë që kishim sjellë me vete, dëgjonim të shtangur tregimet e tyre rreth viteve të luftës. "U zgjova si çdo mëngjes në orën gjashtë e gjysmë", filloi tregimin e tij djali, "dhe po përgatitesha për të shkuar në shkollë, kur më tërhoqi vëmendjen një zhurmë jo e rëndomtë për mua; hodha vështrimin jashtë dhe vura re njësi të veshura me uniformë e të armatosura që po marshonin nëpër rrugën tonë drejt qendrës. Pak minuta më vonë tingëlloi telefoni dhe një teze tepër e shqetësuar më kumtoi përmes receptorit: «Serbët po shkojnë në luftë kundër nesh, ata po vijnë nga të gjitha anët .... ç'të bëj unë tashti?» Këtë, vetëkuptohet, nuk mund ta dinte as nëna ime dhe as unë. Mandej ngjarjet rrodhën shpejt e shpejt. Në shkollë nuk ishte paraqitur asnjë bashkënxënës serb, por vetëm kroatët dhe ne myslimanët; na bënë thirrje të paraqiteshin për mbrojtjen e qytetit .... ne nuk kishim ende kurrfarë përgatitje ushtarake, as uniforma e as armë, pra, fillimisht u nisëm me tuta sportive dhe atlete e pastaj gjatë ditëve të mëvonshme prindërit më blenë uniformën, armët dhe municionin -  kështu pra ka filluar këtu për ne lufta ...."

 

Sot disponohen pohime të palës serbe, sipas të cilave pranohet se lufta është kurdisur mirë e mirë dhe se synimet e saj jo vetëm që ishin ushtarakisht të paracaktuara, por edhe politikisht të motivuara. Pikësynimi ishte njësimi në një Serbi të Madhe i të gjitha trevave, ku jetonin serbë.

 

Ushtria Popullore Jugosllave (JVA) kishte filluar qysh në verën e vitit 1991 çarmatosjen e "njësive territoriale", një lloj milicie qytetare që varej asokohe nga pikëpamja financiare e organizative prej Republikave. Sllovenët i kishin bërë bisht kësaj mase e prandaj dispononin municione dhe qenë në gjendje t'u kundërvihen mësymjeve të filluara në fund të qershorit/fillimit të korrikut 1991. Nga ana tjetër, Kroacia e kishte zbatuar në një masë të madhe urdhërin e çarmatimit  e për pasojë u detyrua të ndërtojë nga themelet mbrojtjen e saj vetiake, në një kohë që lufta kishte filluar tashma. Embargoja e armëve, ç'është e vërteta, u arrit të shmangej, por mbrojtja u vështirësua e përmbi të gjitha u shtrenjtua shumë më tepër.

 

Bosnje-Hercegovina ndodhej në një pozitë të posaçme. Së pari, për arsye se, mbështetur në përvojën e luftës partizane, e cila në faza të caktuara ishte zhvilluar në një mënyrë posaçërisht të rreptë në trevat e kësaj Republike, kapacitetet e JVA-tit ishin përqëndruar në Bosnje-Hercegovinë. Industria e armëve, ndërmarrjet furnizuese të ushtrisë, hangaret e forcave ajrore dhe arsenalët e armëve ishin përqëndruar kryesisht, pjesërisht nën tokë, në Bosnjen Qendrore. Për këtë kishte ndikuar edhe prishja me Stalinin në vitin 1948 dhe udhëheqja jugosllave ishte e detyruar t'u trembej aksioneve ndëshkuese të shteteve anëtare të Paktit të Varshavës e kryesisht atyre përmes Hungarisë e Rumanisë.

 

Asokohe objektet ushtarake të stacionuara në afërsi të kufirit  u zhvendosën në brendësi të vendit. Kjo solli, përveç të tjerash, praninë e përfaqësuesve të ushtrisë, me plot kuptimin e fjalës, në të gjitha ndërmarrjet më të rëndësishme industriale dhe të import-eksportit të Bosnje-Hercegovinës, mbasi pothuajse të gjitha këto ishin të rëndësishme nga pikëpamja ekonomike edhe për JVA-tin. Ky përqendrim i ushtrisë së mbizotëruar prej serbëve e të drejtuar politikisht nga qendra e Beogradit përbënte një kërcënim të veçantë për boshnjakët. Përveç kësaj, mbas luftës së Kroacisë JVA-ti i tërhoqi dhe i zhvendosi në Bosnje njësitë e tij e në radhë të parë njësitë tankiste. Veç kësaj, nuk përbënte më një të fshehtë fakti që pothuajse afro një vit para shpërthimit të luftësm, përreth Sarajevës ishin ndërtuar kolona mbajtëse për artilerinë e rëndë.

 

Udhëheqja politike e Sarajevës ndihej e rrethuar politikisht e ushtarakisht, si edhe e paaftë për të ndërmarrë vetë masa parapërgatitore ushtarake. Megjithatë, përgatitje të tilla u bënë vetëkuptohet në heshtje të plotë, veç të tjerash me përkrahjen e atyre oficerave të JVA-it që nuk pranuan të ndërhyjnë kundër bashkëvendasve të dikurshëm apo kundër familjeve të tyre, duke u larguar në mënyrë të rregullt ose dezertuar nga ushtria. Kështu u krijuan mundësitë që parapërgatitjet boshnjake të mbështeteshin tek disa ekspertë. Por, të gjitha këto ishin tepër të pakta e tepër të vonuara.

 

Le të kthehemi shkurtimisht mbrapa tek fillimi i fushatës serbe kundër myslimanëve të Bosnje-Hercegovinës. Zanafilla e saj duhet kërkuar para së gjithash tek procesi kundër Presidentit të mëvonshëm Alija Izetbegoviç, i cili qysh në vitin 1982 së bashku me 12 të paditur të tjerë të besimit mysliman ishte nxjerrë para gjyqit në Sarajevë. Padia mbështetej mbi një memorandum të hartuar prej tij para afro 15 vjetësh për domosdoshmërinë e reformimit të islamizmit. Në të nuk përmendej kurrkund koncepti Bosnje-Hercegovinë. Çdokush që ka lexuar aktpadinë e asokohshme e ka patur të qartë se në këtë rast - gjatë epokës së mbas Titos - duhej të zhvillohej një proces politik për t'i komprometuar në opinionin publik myslimanët boshnjakë si "fondamentalistë". Ata akuzoheshin se kishin synuar krijimin e një shteti "islamik" të Bosnje-Hercegovinës në bashkëpunim të ngushtë me Iranin, i cili asokohe ndodhej nën rregjimin radikal të Ajatolla Komenit.

 

Në vitet pasuese janë hedhur në qarkullim fragmente të këtij memorandumi në shumë versione të ndryshme, disa prej të cilave përfshinin vetëm ato pjesë, të cilat duhej të shërbenin për të vërtetuar tezën e shtetit të synuar (aspiruar) islamik. Këto pjesë të tekstit, sipas pohimeve të bëra nga Presidenti Izetbegoviç në mars 1992, ishin falsifikuar prej qendrave serbe. Gjithsesi, ato kanë shërbyer, për të ngjallur, me synime të paracaktuara, tek serbët e kësaj treve ndjenjën e frikës se në një Bosnje-Hercegovinë të tillë nuk do të kishte më "vend për serbët e krishterë ortodoksë". Tek kjo pjesë e popullatës, ç'është e vërteta, u arrit krijimi i panikut. Në verën e vitit 1991, gjatë një udhëtimi të kryer me porosi të Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut (Vjenë) në Sarajevë (dhe në Novi Sad të Vojvodinës), shumë boshnjakë - asokohe nuk bëhej fjalë për kroatë, myslimanë apo serb - gjatë bisedave na kumtuan se në disa institucione (p.sh. në universitete) dhe organizata (p.sh. në shoqatat sportive) kolegët serb kishin hedhur papritmas tezën se nuk mund "të punohej më bashkërisht", se duhej krijuar në miniaturë një ndarje ndërmjet të tre kombeve të këtij shteti shumëpopujsh, dmth një ndarje në një seksion serb, një seksion kroat e një seksion mysliman.

 

Sado e padrejtë të ketë qenë akuza në procesin kundër Izetbegoviçit e shokëve të tij, si në veçanti, ashtu edhe në përgjithësi, në retrospektivë duhet pranuar, megjithatë, se të paktën disa prej intelektualëve boshnjakë që kishin dalë me këtë rast para gjyqit, mund të cilësoheshin si përfaqësues të nacionalizmit boshnjako-mysliman. Pra, të një nacionalizmi që ka ekzistuar në Bosnje qysh në fillim të shekullit të kaluar, i cili është luftuar prej çdo regjimi të Jugosllavisë së krijuar më 1918, që përkujdeset për martirët e tij dhe të cilit asnjëherë nuk ka qenë e mundur t'ia shtuposin gojën. Ndonëse prirje të tilla nuk kanë lozur ndonjë rol përcaktues gjatë asnjë periudhe në Bosnje-Hercegovinë, duke u nisur nga rrethanat e regjimit jugosllav mbas vdekjes së Titos, syçeltësia e treguar gjatë këtyre viteve ndaj ekstremistëve nacional-myslimanë është plotësisht e kuptueshme.

 

Mirëpo, nga ana tjetër, është për të dyshuar, nëse duhet përligjur si metodë e goditur procesi politik, gjatë të cilit Izetbegoviçi u dënua me dymbëdhjetë vjet dhe të tjerët po ashtu me dënime të gjata me burg. Fakti që avokati Izetbegoviç deri atëhere pothuajse i panjohur e i respektuar si një figurë e panjollosur, në krye të "Partisë së Veprimit Demokratik" (SDA) të drejtuar  prej tij, që doli ngadhnjimtare, arriti të zgjidhej përmes votimeve të lira si Presidenti i parë i vendit, ka shumë gjasa që në fund të fundit t'i dedikohet këtij procesi. Këto zgjedhje, gjatë të cilave për herë të parë partitë me orientim nacionalist kanë patur mundësi të kandidohen dhe u janë imponuar menjëherë partive jonacionaliste, ka përbërë njëkohësisht për shumë boshnjakë  fillimin e fundit të një shteti të përbashkët.

 

Fushata, tashma e përmendur, tinzare yshtëse kundër myslimanëve të Bosnjes ka gjetur shprehje me anën e një numri të pafund variantesh: nëpërmjet njoftimeve për mësymje të hamendësuara kundër serbëve dhe kishave e varrezave serbe, por, para së gjithash, për përdhunime grash e vajzash serbe. Në këtë mënyrë u bëhej thirrje instinkteve më elementare të popullatës serbe e kryesisht të pjesës së saj mashkullore. Ata përpunoheshin në kuptimin e mirëfilltë të fjalës. Përpara se të vinte puna me të vërtetë tek veprimet e dhunshme në Bosnjen Veriore e Lindore, filloi  terrorizimi i popullatës myslimane të qyteteve të vogla dhe fshatrave të kësaj treve.

 

Në fillim u vendos ndalimqarkullimi natën, mandej u dha urdhri për dorëzimin e armëve, tek i cili u vu theksi përmes bastisjeve të përsëritura të banesave dhe kështu u desh të kalojë një farë kohe deri sa myslimanët të vinin re, se këto masa nuk kishin të bënin me serbët, por vetëm me ta. Më vonë atyre iu ndalua të shkonin në disa  pjesë të caktuara të qytetit dhe u lejohej të blinin vetëm në tregtoret "myslimane", furnizimi i të cilave përkeqësohej gjithnjë e më tepër. Njerëzit të tronditur e që nuk u vinte në ndihmë as policia e as organet e tjera, po shtyheshin gjithnjë e më tepër drejt izolimit. Së fundi, burrave iu ndalua të shkonin në punë.

 

Mandej ngjarjet u rrokullisën drejt vrasjeve të para të myslimanëve, përdhunimit të grave para syve të burrave dhe fëmijve të tyre dhe, tekembramja, njerëzve iu bë thirrje që të largoheshin menjëherë nga vendi. Skenari funkiononte në mënyrë të përkryer. Para largimit kërkohej nënshkrimi i dokumenteve, me anën e të cilave vërtetohej se personi përkatës hiqte dorë vullnetarisht nga të gjitha pronat e tij, duke ia kaluar ato komunës. Mbi këto formularë - që dukej fare qartazi se ishin përgatitur me kohë - ishte vendosur një vulë e "Republika Srbska" (pra as e "Bosnjes" dhe as e "Jugosllavisë"), gjobat, po ashtu, ishin parapërgatitur, secili kishte të drejtë të merrte me vete vetëm një minimum bagazhesh dhe shpenzimet e transportit duheshin përballuar prej vetë viktimave. Atyre u kumtohej se do të dërgoheshin në Vojvodinë, jo larg kufirit hungarez, ku do të pajiseshin me dokumente udhëtimi dhe do të vazhdonin me tren rrugën në drejtim të Hungarisë.

 

Njoftimet që vinin prej njerëzve tejet të tronditur të kësaj vale të parë refugjatësh mbi brutalitetin, mizoritë, plaçkitjet e paturpshme të banesave të tyre prej njësive paraushtarake serbe (shpeshherë ata kanë patur rast të shohin me sytë e tyre sesi plaçkat e grabitura mbarteshin me kamiona të Ushtrisë Popullore Jugosllave),  grabitjet e tanivonshme, dëbimi i organizuar dhe, së fundi, tmerret dhe pështjellimet  në pikat e kalimit kufitar (vetëkuptohet që policitë kufitare hungareze e austriake nga ana e tyre kanë qenë plotësisht të papërgatitura e të mbingarkuara në kushtet e kësaj situate të krijuar fare papritmas), ishin rrëqethëse. Ata të kujtonin me një ngjashmëri rrëqethëse metodat e Rajhut të Tretë gjatë dëbimit të planifikuar deri në hollësitë më të imta të çifutëve gjermanë. Edhe ata gjatë fazës së parë veçoheshin dhe terrorizoheshin psikikisht, sa kohë që kishin ende para, për t'i paguar shtetit gjerman për emigrimin dhe shpëtimin e tyre.

 

Mbetet për t'u analizuar edhe një element tjetër. Të gjithë ata që  kanë arritur të mbijetojnë mbas luftës së Bosnjes ose që jetojnë në diasporë,  kanë humbur identitetin e tyre. Fillimisht kanë humbur identitetin jugosllav, gjë që në rastin boshnjak nuk ka të bëjë vetëm me shpërbërjen e Jugosllavisë së Titos, por kryesisht me shpërbërjen e Bosnje-Hercegovinës. Në një kohë që shtetet e dala nga Jugosllavia e dikurshme në saje të sovranitetit u kanë siguruar qytetarëve të tyre një nënshtetësi e për pasojë identitetin kombëtar, boshnjakët kanë humbur shtetin, i cili u kishte dhënë mundësinë a) për të patur një identitet kombëtar si serb, kroatë apo myslimanë në Bosnje-Hercegovinën e përbashkët dhe për të qenë njëkohësisht "nënshtetas jugosllavë" ose b) pa pranuar një përkatësi të caktuar kombëtare të zgjidhnin "jugosllavizmin" dhe gjatë regjistrimit të popullatës të deklarohen si "jugosllav", sërish në bazë të pasaportës jugosllave. Kjo është një mundësi që është shfrytëzuar nga shumë njerëz të moshuar, të cilët gjatë Luftës së Dytë Botërore kanë ushqyer bindjen se luftonin për një Jugosllavi të përbashkët, si edhe nga njerëz  të rinj me prejardhje nga martesa të përziera.

 

Po të pyetet sot një boshnjak kroat për identitetin e tij, ai në kuadrin e Federatës do të zgjedhë detyrimisht opcionin kroat, mbasi kështu atij i krijohet përparësia  të gëzojë në Kroaci të drejtën e votimit, si edhe të marrë një pasaporte kroate, gjë që i ofron  atij në rrafshin ndërkombëtar një sërë lehtësirash. E njëjta gjë vlen  edhe në rastin e një boshnjaku serb, me të vetmin ndryshim që një pasaportë serbe sot për sot nuk përbën ndonjë përparësi.

 

Nga ana tjetër, një boshnjak nga Bosnja duhet të jetë a priori mysliman, i cili quhet tashti zyrtarisht boshnjak e si i këtillë është i detyruar të kërkojë vizë pranë ambasadës përkatëse për çdo udhëtim jashtë shtetit, të presë miratimin e saj, të paguajë një taksë dhe të shkojë vetëm në këtë vend për një periudhë kohe të kufizuar paraprakisht. Praktikisht kjo do të thotë, për shembull, që nëse në një institucion të Federatës, bie fjala në një ministri, ku në bazë të rregullores  në të njëjtën zyrë punojnë një kroat dhe një boshnjak e këta të dy duhet të shkojnë me shërbim jashtë shtetit, atëhere trajtimi i boshnjakut do të jetë ai i një qytetari të dorës së dytë. Vallë a është e mundur që një gjendje e tillë, e krijuar si pasojë e rregullave të caktuara në Dejton, të shërbejë për nxitjen e "bashkëjetesës"? Karrierë, madje një vend pune ose një banesë mund të presë vetëm ai që pranon rregullat e lojës së partisë përkatëse kombëtare ose që është në pushtet apo të drejtuesve të saj lokalë, pra, ai që bën një  pohim politik apo fetar, madje më mirë ai që i bën të dyja së bashku. Kohët e fundit në këtë drejtim po bëhen, gjithsesi me hapa shumë të vegjël, përpjekje për ndryshime.

 

Gjendja e sotme në Bosnje-Hercegovinë, po të kundrohet me vëmendje dhe të  përkufizohet në një mënyrë paksa të ngurtë, mund të cilësohet "skajshmërisht e  rrezikshme e dramatike"; ndonëse në dukje nuk ngjet asgjë dhe kurrkush nuk të lë përshtypjen se dëshiron të provokojë një luftë të re apo ndonjë grindje tjetër të dhunshme. Mirëpo, bash sepse nuk po ngjet gjë, sepse në radhët e popullatës po shpaloset një apati me një shtrirje gjithnjë e më të thellë - mungesë perspektive dhe mungesë përparimi ekonomik - dhe sepse në të njëjtën kohë po gjen zbatim një proces i nëndheshëm islamizimi, i cili po frikon së tepërmi, pjesërisht, vetë pjesëmarrësit e këtij procesi, por, kryesisht, ata që po i ndjekin me pasivitet këto ngjarje. Gjendja, siç na tha kohët e fundit gjatë një bisede një i ri boshnjak mysliman, është aq e brishtë sa duket "sikur po na marrin ajrin e frymëmarrjes".

 

Përse bëhet fjalë? Për rritjen e ndikimit arabo-saudit në rrafshin fetar e financiar. Embargoja e armëve, e vendosur në fillim të luftës, kishte mobilizuar gatishmërinë e shteteve arabe për të ndihmuar "vëllezërit dhe motrat myslimane" të Bosnje-Hercegovinës, ekzistenca, besimi fetar dhe kultura e të cilëve kërcënohej, por vetëkuptohet që u kishte krijuar edhe një mundësi për rritjen e ndikimit të tyre. Ushtria mbrojtëse boshnjake vështirë se do të ishte armatosur aq shpejt pa përkrahjen arabo-saudite. Dhe tashti në rrethin e ngushtë të këshilltarëve të Presidentit përfshihen edhe disa fondamentalistë fetarë.

 

Myslimanët boshnjakë kanë qenë të njohur në botën arabe si tepër liberalë e tepër të shkujdesur në raportet e tyre ndaj fesë, jo vetëm qysh nga periudha e komunizmit, por tradicionalisht. Mirëpo, nga ana tjetër,  Bosnje-Hercegovina përbën për shtetet arabe portën e islamit drejt Evropës, dmth të një islami antievropian, i cili i shmanget çdo pikë takimi me botën perëndimore joislamike. Gjatë viteve 70-të Jugosllavia e Titos bash për këtë arsye - të kthyer së prapthi - kishte ngritur në Sarajevë një Fakultet Teologjik Islamik, i cili synonte, së pari, të pengonte kryerjen e shkollimit teologjik të imamëve të ardhshëm në Kajro dhe në universitetet e tjera "fondamentaliste" arabe dhe, së dyti, që t'i ushtronte ata në drejtim të dialogut me kulturën, filosofinë dhe fenë perëndimore. Lufta dhe pasojat e saj i asgjësuan këto pikësynime.

 

Fakti që numri i grave dhe vajzave me çarçaf po rritet vazhdimisht, që burrat po përkujdesen për të mbajtur një lloj të caktuar mjekre, që fëmijtë po arsimohen në shkollat e kuranit dhe që në të gjithë vendin po ndërtohen vazhdimisht xhami të reja e madhështore - të gjitha këto dukuri i trembin boshnjakët. Tablo të tilla i largojnë ata nga atdheu i tyre edhe më tepër sesa varfëria dhe etnizimet politike të kushtëzuara nga lufta. Në Bosnje-Hercegovinë shtrohet pyetja: vallë a i sheh dhe  analizon bashkësia ndërkombëtare këto zhvillime? Po ta bënte këtë gjë, atëhere ajo do ta kuptonte se çdo izolim etnik i shërben izolimit të kësaj rryme myslimano-radikale. Kjo përbën njërën anë.

 

Ana tjetër, dmth gatishmëria e shtresave të gjëra të popullatës për të filluar sërish bashkëjetesën e së kaluarës, siç duket, gjithashtu nuk po pikaset nga vëzhguesit ndërkombëtarë. Jo në të njëjtën formë, jo sepse harrohet ajo që ka ngjarë, por thjesht për shkak të njohjes së qartë të njëmendësisë, dmth të faktit që njerëzit janë të varur ekonomikisht nga njëri-tjetri. Në rrafshin lokal do të ishte arritur prej kohësh një zhvillim i përbashkët tejkufitar, në rast se do të ishin krijuar e mbështetur kushtet paraprake ekonomike, për shembull në formën e një sigurimi financiar, për projektet e vogla dhe tepër të vogla për komunat.

 

Në vargun e masave të ndryshme konstruktive të marra gjatë viteve të kaluara nga Përfaqësuesi i Lartë përfshihet edhe rregulli i targave të njësuara të automobilave; nëpërmjet tyre u mundësua qarkullimi i lirë, i cili, veç të tjerash, u pasua nga një numër i madh vizitash tek fqinjët e dikurshëm, të shndërruar më vonë në hasëm, si edhe vizitash në "atdheun" e vjetër, të cilat shpeshherë patën një ecuri shumë më paqësore nga sa pritej prej protagonistëve të tyre. Këto vizita mund të përbëjnë sinjale për të ardhmen.

 

Tek këto masa pozitive bën pjesë edhe krijimi i një policie "të përzierë", e cila gjithsesi është ende shumë larg funksionimit në kuptimin e dëshiruar.  Po ashtu edhe aksioni me të cilin u shkarkuan rreth dy duzina kryetarë bashkie të kantoneve të ndryshme, mbasi kishin penguar për shkaqe nacionaliste, për shembull,   rikthimin e banorëve të dëbuar të vendit, duke sabotuar, siç thuhet zyrtarisht, implementimin e Dejtonit.  Gjithsesi, ky ndërrim në mjaft raste nuk do të thotë se kryetarët e rinj të bashkive janë "më të mirë" dhe se problemet lokale kanë gjetur tashma zgjidhje.

 

Pengimi (obstruksionizmi) ka të ngjarë të jetë tepër i fuqishëm, mbasi udhëzimi  ishte dhënë nga  "fare lartë". Atëhere, çfarë duhet të bëjnë në këto rrethana autoritetet ndërkombëtare? Një shembull shumë domethënës për paaftësinë dhe mungesën e gatishmërisë për bashkëpunim përbën përvoja e bashkërenditësit (koordinatorit) të Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit). Mjafton të kujtojmë që institucionet e Bosnje-Hercegovinës nuk kanë qenë në gjendje të zbatojnë në kohën e duhur dhe në një formë cilësisht të përshtatshme projektet e një rëndësie jetike për zhvillimin e vendit. Një nga shkaqet e kësaj dukurie duhet kërkuar padyshim tek fakti që sot  shumë poste të një rëndësie vendimtare mbulohen nga njerëz pa asnjë lloj aftësie profesionale, merita e vetme e të cilëve është pjesëmarrja në luftë dhe besnikëria ndaj partisë nacionaliste në pushtet.

 

Jeta në Bosnje-Hercegovinë, me sa duket, zhvillohet në tre rrafshe që nuk komunikojnë pothuajse fare ndërmjet tyre. Në krye qëndron Përfaqësuesi i Lartë me shtabin e tij gjigand, me IFOR-in, OSBE-në e organizma të tjera të këtij lloji dhe përgjatë gjurmëve të lëna prej tij janë vendosur një numër i madh institucionesh humanitare ndërkombëtare dhe OJQ-sh. Ka të ngjarë që të gjithë, papërjashtimisht, të kenë qëllimet më të mira, megjithatë shumë prej tyre paraqesin mangësi në drejtim të njohjes së prapaskenave dhe ndërrohen me ritme herë më të shkurtra e herë më të gjata, kështu që gjithnjë përvojat dhe mirëkuptimi duhet të përvetësohen duke u nisur rishtas nga e para. Në qendër - kështu mund të thuhet - vepron një numër i madh intelektualësh boshnjakë me prirje kritike, që kërkojnë fare haptazi e nëpërmjet mediave të shumta pak a shumë "të pavarura", rishqyrtimin e Marrëveshjes së Dejtonit dhe që synojnë një Bosnje-Hercegovinë multikulturore e multifetare të përbërë nga qytetarë me të drejta të barabarta. Dhe së fundi, si të thuash "poshtë" ndodhen masat e gjera të  popullit që rrojnë në zgrip të minimumit jetik, që ndihen të lëna pas dore dhe të shitura e të poshtëruaras në të gjitha drejtimet nga trysnia e radikalizmave politikë.

 

Në Bosnje-Hercegovinë gjatë pesë vjetëve të kaluara, sipas mendimit të shumë vrojtuesve të brendshëm e të jashtëm, ka vetëm një instancë, e cila edhe me ndihmën e OSBE-së u është përmbajtur me të vërtetë besnikërisht direktivave të dhëna në Dejton; këta janë tre juristat e shkëlqyer, të cilët në cilësinë e ombudsmenëve të Federatës, mbrojnë dhe përkrahin të drejtat e njeriut e që duhet të nxisin mirëkuptimin për demokracinë, kryesisht tek organet shtetërore. Kjo është, siç thonë ata vetë, një punë jashtëzakonisht e vështirë. Ndarja midis politikës shtetërore dhe asaj partiake, megjithë fjalët e shumta të bukura të politikanëve, ende nuk ka mundur të gjejë zbatim në praktikë. Në këto qarqe interesat nacionaliste vlerësohen shumë më tepër sesa të drejtat e njeriut. Megjithatë, palët, të cilave u cënohen të drejtat e tyre, po u drejtohen gjithnjë e më shpesh ombudsmenëve. Kjo përbën, në fund të fundit, një arsye për të shpresuar, por edhe vetë të drejtat e njeriut nuk mund të krijojnë kushtet paraprake ekonomike të një jetese dinjitoze. Në raportin e fundit të ombudsmenëve për vitin 1999 vihet në dukje që plot 50 për qind e rasteve të cënimit të të drejtave të njeriut që u janë parashtruar janë ndjekur prej tyre në rrugë zyrtare.

 

Edhe sot e kësaj dite mbetet e pashpjegueshme, pse qysh nga përfundimi i luftës kanë munguar nismat e huaja për nxitjen e zhvillimit të ekonomisë së këtij vendi të shkretuar nga lufta, kryesisht në drejtim të ndërmarrjeve të vogla e të mesme prodhuese. Nëpërmjet investimeve qoftë dhe minimale, pa pritur në rrafshin politik krijimin e kushteve paraprake teorike e ligjore, do të mund të arriheshin - kryesisht në vështrimin psikologjik - përftesa maksimale. Ekzistojnë lista të gjata të këtyre lloj projekteve , për të cilat nuk është interesuar askush. Kështu do të ishin krijuar vende pune për banorët vendas, të cilët e kanë përjetuar dhe mbijetuar luftën, si edhe për ata që janë rikthyer në atdhe. Mirëpo, duke qenë se vendet e punës mungonin për të gjithë, të rikthyerit e, kryesisht ata që vinin nga vendet e Evropës Perëndimore, kanë qenë posaçërisht të padëshiruar. Po të kishte patur projekte të përbashkëta, do të ishin kapërcyer me shpejt dukuri të tilla si smira, paragjykimet, drojet dhe nervozizmi agresiv. 

 

Investitorët e huaj kanë munguar mbasi a) shtetet e tyre nuk u kanë dhënë garanci për humbjet eventuale, b) mbasi vazhdojnë të mungojnë kushtet paraprake juridike për kontrollimin e pozicionit ekonomik të partnerëve dhe c) mbasi mungon besimi në qëndrueshmërinë politike të Bosnje-Hercegovinës. Për këtë gjë ata, si të thuash, nuk mund të qortohen. Por gjithsesi duhet theksuar se ndërsa, nga njëra anë,  vendosja e e protektoratit ka synuar krijimin e mundësive të rindërtimit, nga ana tjetër, është harruar të hartohet një program për këtë qëllim. Po ashtu, askush nuk po ndërmerr ndonjë hap, qoftë edhe tashti mbas luftës, kundër zhvendosjes (lëvizjes) së pandalshme të "kokave më të mira" nga vendi. Në të vërtetë ata po dëbohen, mbasi dijhet e tyre profesionale nuk kanë rëndësi; rëndësi ka vetëm feja e tyre. Veç kësaj, nuk duhet harruar se çdo kanton mund të ketë universitetin e tij autonom, dmth me mjete mësimore vetiake dhe me një plan  mësimor vetiak.

 

Është e vërtetë se prania ndërkombëtare u siguron qytetarëve të shumë shteteve nga të gjitha kontinentet vende pune fitimprurëse, por megjithatë në vetë Bosnje-Hercegovinë sot ka ende treva ku papunësia është pothuajse 80 për qind dhe zyrtarisht, si Federatë, kuota e saj qëndron afër 50 përqindshit. Kush ka dhënë me qira në Sarajevë dhe në disa qytete provinciale një dhomë ose një banesë, kush flet një gjuhë të huaj dhe është punësuar si përkthyes ose si shofer pranë institucioneve  ndërkombëtare - dhe të tilla ka rreth 400 në gjithë vendin - mund ta quajë veten fatlum dhe ta shtyjë disi me familjen e vet. Mirëpo, punësime të tilla nuk i sjellin dobi ndërtimit të vendit. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për valutën që sjellin të huajt.

 

Në gjirin e bashkësisë ndërkombëtare po përhapet gjithnjë e më tepër pikëpamja: "Bosnje-Hercegovina është një rast i pashpresë. Njerëzit nuk duan, njerëzit nuk munden …. Një ditë do të vërsulen sërish kundër njeri-tjetrit ...." Për këtë arsye  u përpoqëm të hedhim edhe njëherë dritë "nga brenda"  mbi prapaskenat, fillimet dhe rrethanat e luftës. Kuptimi i këtyre lidhjeve të ndërsjellta është i domosdoshëm për kuptimin e të tashmes e të synimeve për të ardhmen.

 

 

Maqedonia - shtet mbi një kreshtë të ngushtë

 

Maqedonia, shteti i pestë i pavarur i dalë nga Jugosllavia e dikurshme, po t'a shohësh hollë, nuk është ngritur mbi themele të forta, as në vështrim të politikës së jashtme dhe as asaj të brendshme, për të mos përmendur fare anën ekonomike. Megjithatë, ajo ka një përparësi të jashtëzakonshme; ajo ndodhet nga pikëpamja strategjiko-politike në një pozitë skajshmërisht nevralgjike të Ballkanit. Vënia në dyshim e ekzistencës së saj nga jashtë apo nga brenda do të përbënte një kërcënim të drejtpeshimit të brishtë në zemër të Ballkanit e, për pasojë, do të ftonte për ndërhyrje gjithë shtetet fqinje, si Serbinë ashtu edhe Bullgarinë, si Greqinë ashtu edhe Shqipërinë dhe madje në prapaskenë edhe Turqinë. Dhe ajo që është akoma më e rëndësishme: Shtetet e Bashkuara të Amerikës, apo, po të dëshirojmë të shprehemi ndryshe, Nato-ja, kurrsesi nuk do të qëndronte në pozitat e shikuesit, për të parë sesi do të krijohej në këtë pikë-ndodhje të Evropës një vatër e re krize. Kjo përbën, në fund të fundit, një mbështetje të fuqishme për ekzistencën e këtij shteti me plot dy milionë banorë, rrënjët e mëvetësisë së të cilit janë ende tejet të brishta.

 

Maqedonia ka patur një përparësi të madhe në krahasim me shtetet e tjera që fituan mëvetësinë si pasojë e shpërbërjes së Jugosllavisë: konstituimi i saj si shtet i pavarur u bë pa luftë. Ushtria Popullore Jugosllave u tërhoq në vitin 1992 pa luftë, por duke marrë gjithsesi me vete të gjitha pajisjet e saj ushtarake deri tek gozhda e fundit, kështu që në duart e shtetit të ri e të forcave të tij të armatosura mbetën vetëm armët e zjarrit.

 

Vënia paqësore e themeleve të një Maqedonie të pavarur i detyrohet në radhë të parë shkathtësisë së treguar gjatë bashkëbisedimeve nga Presidenti i saj i parë Kiro Gligorov, i cili kishte patur poste drejtuese edhe në Jugosllavinë e dikurshme. Mirëpo, nga ana tjetër, edhe Presidenti serb Sllobodan Millosheviç dhe Ushtria Popullore Jugosllave, të cilët gjatë asaj periudhe po zhvillonin luftime si në Kroaci ashtu edhe në Bosnje, duhet t'a kenë patur të qartë që një vatër e re lufte bash në këtë zonë do të kishte sjellë me vete rreziqe të pallogaritshme në rrafshin e politikës së jashtme dhe atë ushtarak. Më vonë Millosheviçi i propozoi Qeverisë Greke ndarjen e Maqedonisë midis Serbisë dhe Greqisë, por Athina e hodhi poshtë këtë propozim,  duke patur parasysh, ndoshta, partneren e saj të Natos-s, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të cilat qysh asokohe ishin treguar tejet të interesuara për ekzistencën e një Maqedonie të pavarur. Me nismën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës gjatë viteve 1993 deri 1998 në Republikën pranë Vardarit ishte vendosur një kontigjent ushtarak e policor prej 1'000 vetësh me mandatin e OKB-së. Gjithsesi, kur Qeveria e Shkupit njohu Tajvanin dhe Pekini ndërpreu marrëdhëniet me Maqedoninë, Këshilli i Sigurimit të OKB-së nuk mundi t'a ripërsërisë këtë mandat për shkak të vetos kineze.

 

Në pranverën e vitit 1999 gjatë ndërhyrjes së tyre ushtarake në Kosovë u shpalos interesimi shumë i madh i Nato-s dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës për Maqedoninë. Ky vend i vogël u shndërrua në një bazë për marshimin e trupave të Kfor-it, dmth Trupave Mbrojtëse të Kombeve të Bashkuara për Kosovën, atëhere kur policia serbe dhe ushtria jugosllave nën trysninë e sulmeve ajrore të Nato-s u detyruan të tërhiqen prej kësaj province.

 

Fakti që Maqedonia qysh më përpara ka qenë streha kryesore e shqiptarëve të dëbuar apo të arratisur nga Kosova prej serbëve, përbënte një barrë të rëndë për këtë vend me një ekonomi të dobët. Por, nga ana tjetër, fushatat për ndihma të organizatave ndërkombëtare humanitare, si edhe kalimi i trupave të huaja gjatë rrugës për apo nga Kosova, i kanë siguruar vendit të ardhura në valutë.  Shqiptarët e dëbuar dhe refugjatët, ndërkohë janë kthyer sërish në Kosovë, por Maqedonia vazhdon megjithatë të përbëjë ende një nyjë ushtarake dhe një qendër këmbimesh për trupat ndërkombëtare të vendosura në Kosovë. Dhe kjo, me sa duket, do të vazhdojë edhe për shumë vite të tjera.

 

Në këto rrethana është madje groteske që Maqedonia nuk ka ende një emër të njohur në rrafshin ndërkombëtar. Nuk ka dyshim se pothuajse gjithë bota përdor emërtimin "Republika e Maqedonisë" të shënuar në kushtetutën e vendit, por, për të qenë korrekt, duhet përdorur formulimi "Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë", me shkurtimin në anglisht "FYROM", me të cilin kjo Republikë, që fitoi mëvetësinë më 1993, është pranuar në Organizatën e Kombeve të Bashkuara. Shkaktare për këtë është Greqia, e cila nuhat tek emërtimi Maqedoni  rrezikun e mëtimeve për provincën greke të Maqedonisë së Egjeut. Bashkësia ndërkombëtare i ka kërkuar  Shkupit dhe Athinës që të bien në ujdi për një emër, gjë që nuk ka ndodhur deri tani. Mirëpo kjo nuk ka patur as ndikime negative mbi pozitën ndërkombëtare të Maqedonisë dhe as  ka penguar gjatë kohëve të fundit Greqinë për t'u angazhuar ekonomikisht në mënyrë intensive në Maqedoni.

 

Në fund të vitit 1999 është shënuar edhe konsolidimi i marrëdhënieve midis Shkupit dhe Sofjes, të cilat për një kohë të gjatë kanë qenë të rënduara historikisht. Gjatë një vizite në Sofje të kryetarit të qeverisë maqedonase, Ljupçe Gjeorgjevski, të dyja palët kanë hequr dorë nga mëtimet territoriale kundrejt njeri-tjetrës dhe deklaratat e tyre të përbashkëta janë përpiluar dhe botuar edhe "në gjuhët zyrtare të të dy shteteve  - bullgarisht, në përputhje me kushtetutën e Bullgarisë dhe maqedonisht në përputhje me kushtetutën e Republikës së Maqedonisë". Në këtë mënyrë marrëdhëniet midis Shkupit dhe Sofjes  janë çliruar nga një hipotekë pesëdhjetë vjeçare, mbasi deri atëhere bullgarët kanë kundërshtuar me këmbëngulje njohjen e maqedonishtes si një gjuhë të veçantë. Për ta maqedonishtja përbënte vetëm një dialekt bullgaroperëndimor. Megjithatë, në këtë mënyrë asnjëra prej të dyja palëve nuk detyrohet të heqë dorë nga pikëpamja e vet parimore, mbasi bullgarët e kanë pranuar maqedonishten, si të thuash, vetëm si gjuhën zyrtare të Republikës së Maqedonisë, ndërsa në Shkup mund të mëtohet se në këtë mënyrë nga ana e Sofjes është njohur ekzistenca e një bashkësie maqedonase.

 

Gjatë vizitës së Gjeorgjevskit në Sofje është kapërcyer gjithashtu një problem delikat që ka ekzistuar midis Shkupit dhe Sofjes: problemi i maqedonasve të Pirinit. Në deklaratën e përbashkët të të dy kryetarëve të qeverive theksohet se asnjë nen i kushtetutës së Maqedonisë nuk krijon mundësinë e përzierjes në çështjet e brendshme të Bullgarisë. Kjo ka vlerë edhe për të drejtat e atyre nënshtetasve të Bullgarisë, të cilët vetë nuk pranojnë të jenë bullgarë. Këtu është fjala bash për ata maqedonas të Pirinit në perëndim të Bullgarisë, të cilët si të thuash qysh nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore cilësohen prej Shkupit si maqedonas. Numri i tyre përbën një temë të kontestuar: në Shkup llogaritet që numri i "pakicës" që jeton në rrethinat e Bllagoevgradit kap 200'000 njerëz, ndërsa në Sofje mëtohet të mos jenë më tepër se 10'000.

 

Së fundi, midis dy vendeve është rënë njëkohësisht në ujdi për një bashkëpunim të ngushtë ushtarak, gjë që përbën një risi në kuptimin e mirëfilltë të fjalës. Bullgaria i vuri menjëherë falas në dispozicion Maqedonisë 150 tanke dhe të njëjtën sasi grykash zjarri; për forcat e armatosura maqedonase, të pajisura në mënyrë të pamjaftueshme, kjo zhvendosje ka një rëndësi shumë të madhe, edhe pse bëhet fjalë më tepër për materiale të vjetruara. Kjo marrëveshje nuk duhet të jetë arritur pa ndikimin e matur e me takt të Shteteve të Bashkuara të Amerikës e përkatësisht të Nato-s. Nuk duhet harruar, se gjatë mësymjeve ajrore të Natos-s kundër Republikës Federative Jugosllave, Bullgaria është treguar e gatshme për bashkëpunim, duke vënë në dispozicion hapësirën e saj ajrore.

 

Edhe marrëdhëniet me Greqinë, të cilat kanë qenë rënduar së tepërmi si pasojë e sanksioneve greke të viteve nëntëdhjetë, kanë fituar ndërkohë qëndrueshmëri. Është e vërtetë, siç përmendëm edhe më lart, se emri zyrtar i Maqedonisë vazhdon të jetë i diskutueshëm, por ato kohëra, kur fqinji i saj jugor kishte vendosur kundër Maqedonisë një bllokadë të përgjithshme, i përkasin tashma së kaluarës. Sot Greqia ndodhet në krye të listës së investitorëve të huaj të fqinjit të saj të ri, duke qenë njëkohësisht njëri prej partnerëve të saj tregtarë më të rëndësishëm.

 

Shenja konsolidimi vihen re edhe në rrafshin e politikës së brendshme. Këmbimi i qeverisjes nga partitë e qendrës së majtë tek opozita e deritanishme e djathtë mbas zgjedhjeve parlamentare të vjeshtës së vitit 1998, u krye pa shqetësime. I riu Ljubçe Gjeorgjevski, udhëheqës i partisë VMRO, radikalizmit nacionalist të të cilit shumëkush i druhej, u dëshmua, në cilësinë e Kryeministrit, si përsa i përket politikës së jashtme ashtu edhe asaj të brendshme, një politikan i matur. Ai, jo vetëm që zbuti në politikën e  jashtme marrëdhëniet e brishta n