VOLFGANG LIBAL (WOLFGANG LIBAL)

KRISTIN FON KOL (CHRISTINE VON KOHL)

BALLKANI FAKTOR QËNDRUESHMËRIE APO PËSHTJELLIMI NË EVROPË

E përktheu: Pjetër RODIQI

   

Hyrje

Fundi i komunizmit - ndikimet e kësaj dukurie mbi Ballkanin

Të drejtat e njeriut - një kapitull plot keqkuptime

Sulmet e Nato-s kundër Jugosllavisë së cunguar

Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit)

Etapat e "idesë së madhe"

Programi

Siguria

SI E SHEH PERËNDIMI BALLKANIN

Si e shohin vetveten popujt e Ballkanit

MBAS DY LUFTËRAVE BOTËRORE:

PROBLEMI KYÇ SERBIA

Republika Federale e Jugosllavisë - arrogancë dhe  mashtrim

Marrëdhëniet ndërmjet republikave

Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi - guri i provës

Mali i Zi

Pafuqishmëria e opozitës serbe

SHTETET E "BALLKANIT PERËNDIMOR"

Kroacia - në rrugën drejt Evropës

Bosnje-Hercegovina - fli dhe e flijuar

Maqedonia - shtet mbi një kreshtë të ngushtë

Shqipëria - rrëmujë dhe shpresë

Kosova - nga qëndresa pasive tek ajo aktive

SA ËSHTË "PJEKUR PËR EVROPËN"  "BALLKANI LINDOR"?

Rumania e dyzuar - ndërmjet Evropës Qëndrore dhe Detit të Zi

Bullgaria e zellshme - midis shpresës për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe nostalgjisë

VËSHTRIM PERSPEKTIV: QËNDRUESHMËRI - PREMTIM APO ILUZION?

   

---

   

SI E SHEH PERËNDIMI BALLKANIN

 

Në Ptuj, Petaun (Pettau) e dikurshëm në verilindje të Sllovenisë në vitin 1992 u organizua një ekspozitë që përbënte një sensacion të vogël. Në kështjellën që ndodhet mbi qytezën mesjetare pranë Draus (Drau) specialistë të ndryshëm nga Sllovenia dhe Karincia (Kärnten?) kishin grumbulluar eksponate pikturash, armësh, objektesh artistike  e të  përdorimit të përditshëm si edhe rrobash të kushtueshme, të cilat duhet të shërbenin për të konkretizuar pikëtakimet e shumëllojshme midis Lindjes dhe Perëndimit gjatë shekujve XVII dhe XVIII. Kjo ekspozitë është quajtur edhe "Turquerie e Ptujit", për shkak se strumbullari i saj përbëhej nga 47 piktura të muzeumeve të Ptujit dhe Mariborit (gjerm: Marburg), të cilat në historinë e artit evropian janë emërtuar si "turquerie". Në kuadrin e turquerie-s evropiane ato të Ptujit e Mariborit zënë vendin e parë.

 

Në Francën e shekullit XVII fillimisht janë emërtuar si "turquerie"  pjesët teatrale, pikturat dhe krijimet muzikore, në të cilat kishte diçka "turke" (për shembull "Borgjezi fisnik" i Molierit), ndërsa më vonë janë quajtur si të tilla artikujt e modës dhe në përgjithësi ato ekzotike nga Lindja. Të dyja, si objektet e artit ashtu edhe ato të përdorimit të përditshëm në shtëpitë e aristokracisë, pasqyronin interesimin e madh që tregonin shtresat e larta, si edhe kleri i lartë i periudhës së asokohshme për Lindjen misterioze dhe për "Imperium terrible et admirable" (perandorinë e tmerrshme e të adhurueshme) të turqve të mëdhenj në Bosfor.

 

Për një kohë të gjatë janë bërë hamendësime për të përcaktuar periudhën, së cilës i përkasin turqueriet (?), që janë gjetur në disa kështjella të Sllovenisë së sotme si edhe për të saktësuar kush i ka porositur e kush i ka pikturuar ato. Arsyeja është se në asnjërën prej këtyre pikturave, të cilat paraqesin ofiqarë osmanë dhe tartarë, ushtarë të ushtrisë turke si jeniçerë dhe spahinj, por edhe gra turke, greke e armene, si edhe zonja të tjera nga Perandoria Osmane, që siç dihet shtrihej nga Azia e Afërme deri pothuajse tek portat e Vjenës, nuk gjendet nënshkrimi i autorit.

 

Sot hamendësohet me mjaft siguri që këto piktura janë porositur nga konti Johan Jozef fon Herbershtajn (Johann Joseph von Herberstein) (1630 - 1692). Ky aristokrat gjatë gjysmës së dytë të shekullit XVII ka bërë një karrierë shumë të larmishme si oficer në luftërat kundër turqve si komandat i kufirit luftarak që ndante Perandorinë Osmane nga ajo e Habsburgve, por edhe si diplomat dhe shtegtar i përkushtuar. Madje ai arriti  të bëhej edhe epror i lartë i flotës së maltezëve. Në vitin 1665 shoqëroi kontin Valter Lesli (Walter Leslie) gjatë "misionit të lartë" perandorak të Stambollit për zhvillimin e bashkëbisedimeve me Sulltan Mehmetin IV. Megjithëse, ç'është e vërteta, nuk mori pjesë vetë në bisedimet diplomatike, ai tregoi haptazi një interesim të madh për kulturën dhe jetën e përditshme të kësaj perandorie krejtësisht të huaj për të. Sidoqoftë, mbas rikthimit të tij, duhet të ketë qenë pikërisht ai që ka porositur këto turquerie (?), të cilat tashma mund të soditen  në kështjellën e Petaut (Ptuj), e cila asokohe ishte pronë e Leslit.

 

Në këto rrethana lind pyetja: vallë a mund të vlerësohen turqueriet (?) e Ptujit dhe artikujt e modës nga Turqia si xhaketat, rripat, kasketat apo jorganët e qilimat, të ardhura përmes Ballkanit dhe Adriatikut në Evropën Qe  ndrore e Perëndimore, si hapi i parë i interesimit të treguar nga opinioni publik evropian për Ballkanin? Vështirë të ketë qenë kështu. Më saktësisht duhet thënë se ato pasqyrojnë ndikimin magjepës që ushtronte "Orienti (Lindja)" mbi shtresat e larta, jo vetëm në Perandorinë e Habsburgëve, por edhe në Francë. Perandorinë e Padishahut në të vërtetë e kishin frikë dhe e përçmonin, por njëkohësisht e admironin për organizimin e saj të rreptë dhe sendet e saj të vyera, të cilat lakmoheshin prej tyre. Ballkani si pjesë e Perandorisë Osmane me popujt e tij të krishterë joturq vetëm në shekullin  XIX filloi të tërhiqte dalëngadalë vëmendjen e evropianëve. Në këtë vështrim kanë ndikuar kryesisht kryengritjet e këtyre popujve, të cilët po përpiqeshin tashma të hiqnin qafe "zgjedhën turke" 500-vjeçare.

 

Kryengritjet e viteve 1804 dhe 1817 të fshatarëve dhe rritësve të derrave serbë në "Shumadi", në zonën pyjore në jug të Beogradit, patën vetëm një jehonë të dobët në Evropën Qendrore e Perëndimore. Vëmendja e Evropës ishte përqëndruar asokohe tek Napoleoni dhe, mbas largimit të tij nga skena evropiane, tek rendi i ri politik.

 

Ndryshe ndodhi disa vjet më vonë me kryengritjen dhe luftën për liri të grekëve. Madje mund të thuhet se ajo elektrizoi opinionin publik të Evropës Qendrore e Perëndimore e kryesisht ate të Anglisë. Tekembramja, në luftën për lirinë e Greqisë Anglia humbi poetin e saj më të madh të epokës së re: lordin Bajron (Byron). Në dimrin e viteve 1823-1824 Bajroni u përpoq të furnizonte kryengritësit grekë me para dhe armë. Ai pajtoi për këtë qëllim në Itali një anije, me të cilën zbarkoi në Greqinë perëndimore, në Mesollogji. Mirëpo, duke mos qenë i përgatitur për të përballuar rropatjet e një jetese në kushtet kaotike të një vendi në pështjellim, ai u sëmur dhe vdiq më së fundi në prill të vitit 1824, me sa duket nga malarja.

 

Fakti që jeta e krijuesit të veprës së pavdekshme "Shtegtimet e Çajlld Haroldit" (Childe Harold's Pilgrimage) u shua në portin e një qyteze të fëlliqur të Ballkanit zgjoi në një mënyrë pothuajse të befasishme interesimin e përgjithshëm për këtë pjesë të Evropës. Në të vërtetë vëmendja u përqëndrua kryesisht tek grekët heroikë e gjithkund në Evropë hodhën shtat shoqata filohelenike, mirëpo edhe Ballkani në përgjithësi nuk u la mënjanë dhe nuk u konsiderua më thjesht si "Orient" (Lindje).

 

Në pjesët ballkanike të Turqisë kishin spikatur edhe më herët ngjarje, të cilat duhet të kishin ndikuar për t'a kundruar Evropën Juglindore jo më thjesht si Orient (Lindje), por si diçka të veçantë. Sa më tepër që dobësohej pushteti qëndror në Perandorinë Osmane, aq më arbitrarisht silleshin pushtetarët vendorë, të cilët nuk ndiqnin më interesat e Portës së Lartë, por interesat e tyre vetiake. Ata zotëronin ushtritë e tyre, nuk përfillnin udhëzimet që vinin nga Stambolli, ndiqnin praktikisht një politikë shkëputjeje (sezesioniste) dhe nuk u frikoheshin ekspeditave ndëshkimore të pushtetit qendror. Në radhët e tyre spikat para së gjithash legjendari "luan i Epirit", Ali Pashë Tepelena.

 

Ai tërhoqi vëmendjen e Evropës gjatë luftrave napoleonike, kur me një shkathtësi të jashtëzakonshme dredhoi midis englezëve, francezëve, rusëve dhe turqve. Viktor Hygoi (Victor Hugo) shprehet për të i mahnitur dhe e cilëson si "të vetmin kolos dhe të vetmin gjeni të kohës së tij, që vlen për t'u krahasuar me Napoleonin".

 

Ali Pasha kishte tërhequr me kohë vëmendjen e lord Bajronit të ri, i cili në vitin 1809 mbas një kalërimi disaditor nëpër malësitë e Ballkanit e vizitoi në selinë e tij në Tepelenë që ndodhet në territorin e Shqipërisë së sotme. Mbasi u kthye në Janinë të Epirit, Bajroni njëzetenjëvjeçar hodhi atje në letër vargjet e para të "Shtegtimeve të Çajlld Haroldit", të cilat i sollën atij famë botërore.

 

Për Ali Pashën, pavarësisht nga lord Bajroni, qysh në njëzetvjeçarin e parë të shekullit XIX kishin filluar të qarkullonin në opinionin publik evropian histori tejet të çuditshme. Ai konsiderohej si "përbindëshi më romantik i historisë" dhe kështjella e tij, e ngritur mbi shkëmbinj që shtriheshin deri në liqenin e Janinës, ishte shndërruar në fantazinë e evropianëve si vendi i vrasjeve dhe babëzisë për para si edhe i të gjithë veseve të tjera të mundshme, por njëkohësisht edhe i shkapërderdhjeve bujare dhe i një jete të re shpirtërore.  

 

Ali Pasha arriti të shndërrohej nga një udhëheqës cubash në vezir dhe të sundonte për një periudhë të caktuar mbi një territor, i cili shtrihej nga Maqedonia e Shqipëria jugore në veri deri në Peloponez në jug. Ai ishte një njeri i dhunshëm, që nuk dinte as shkrim e as lexim, por njëkohësisht edhe një politikan i shkathët e një përkrahës i arteve dhe shkencës, i cili e kishte shndërruar Janinën qysh para fillimit të kryengritjes greke në njërën prej qendrave kulturore të Greqisë. Pra, në fund të fundit ishte një figurë, tek e cila njerëzit e Evropës Perëndimore gjenin të njësuar të gjitha ato gjëra që në sytë e tyre përbënin të fshehtat e Orientit, pra: mizori dhe shpirtmadhësi, arbitraritet dhe urtësi, makutëri dhe finesë.

 

Në kapërcyell të shekujve XVIII/XIX Ballkani nxori në pah edhe Osman Pashë Pashvantoglun nga Vidini i Bullgarisë së sotme, një figurë tjetër, e cila ishte shquar po ashtu në radhët e ofiqarëve osmanë, duke  tërhequr kështu vëmendjen e Perëndimit. Ky kishte të përbashkët me Ali Pashë Tepelenën prirjen për t'u bërë sa më i pavarur nga Porta e Lartë. Mirëpo prirjet e tij për pavarësi paraqisnin për Portën e Lartë një rrezikshmëri të një shkalle akoma më të lartë, në krahasim me ato të Ali Pashës, mbasi territori i sunduar prej tij me qendër në Vidin pranë Danubit në skajin veriperëndimor të Bullgarisë së sotme ndodhej bash në strumbullarin politik midis Serbisë, Hungarisë, Rumanisë dhe Bullgarisë. Sulltani u përpoq tri herë të nënshtronte pashain e pabindur, ndërsa Pashvantoglu nga ana e tij iu kundërvu tri herë me sukses  ushtrive të padishahut falë talentit të tij ushtarak.

 

Ky personazh kokëshkretë në Vidinin e largët tërhoqi në këtë mënyrë vëmendjen e kancelerive shtetërore evropiane dhe Direktorati i Revolucionit Francez mori madje në shqyrtim mundësinë që me ndihmën e vet të përmbyste sulltanin e Bosforit dhe të sillte ate, dmth Pasvantoglun, në fronin e pallatit të Topkapisë.

 

Pasvantoglu, në krahasim me despotin ortiental Ali Pashë Tepelenën përbënte, si të thuash, një personazh iluminist. Ai u përpoq të fitonte besimin e popullatës së krishterë në territorin që ndodhej nën sundimin e tij e që për një kohë të caktuar shtrihej nga Danubi deri në Adrianopojë. Ai u mundua gjithashtu të vinte në jetë reforma sipas shëmbëlltyrës së Perëndimit dhe disa  historianë bullgarë janë të mendimit se sipas të gjitha gjasave ai ka qenë nën ndikimin e frankmasonëve. Gjithsesi mbi kubenë dhe minaren e xhamisë së vogël të ngritur prej tij në Vidin e që ekziston edhe sot e kësaj dite, nuk shihet gjysmëhëna, por një zemër. Mos vallë zemra, e cila është karakteristike për gjithë njerëzit, përbën simbolin e një qëndrimi njerëzor? Këtë nuk e di askush, por megjithatë Bullgaria e sotme ruan të gjallë kujtimin e Pasvantoglus dhe mirëmban xhaminë e tij së bashku me bibliotekën e ngritur prej tij.

 

Ndonëse është e vërtetë se në fillim të shekullit XIX evropianët janë mrekulluar nga figura të tilla si Ali Pashë Tepelena dhe Osman Pasvantoglu, do të ishte teprim të mëtohej se për pasojë tashma edhe Ballkani ishte përfshirë në fushëpamjen e tyre. Për ta këta personalitete vazhdonin të ishin ende një pjesë e Orientit me të fshehtat e tij, sa kërcënuese aq edhe joshëse.

 

Sidoqoftë, në këtë interesim u përzie edhe një element i ri. Nëpërmjet kryengritjeve të serbëve dhe, para së gjithash, të grekëve vëmendja e Evropës u drejtua kah prirjet liridashëse të popujve të krishterë të pjesës evropiane të Perandorisë Osmane dhe rrjedhimisht edhe në drejtim të Ballkanit.

 

Deri në fillimin e kryengritjes së bullgarëve gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe të luftës ruso-turke të kushtëzuar prej saj, Fuqitë evropiane nuk janë marrë me problemet e Ballkanit, por kanë vazhduar të merren me "çështjen lindore (orientale)". Po ashtu qeveritë evropiane nuk janë përpjekur që, nëpërmjet marrëveshjeve të ndërsjellta, të zgjidhin mosmarrëveshjet dhe problemet ekzistuese në Evropën Juglindore, madje në shumicën e rasteve kanë qenë vetë monarkët, të cilët janë takuar  me njëri-tjetrin për zhvillimin e bisedimeve të fshehta në lidhje me rrëmujat ballkanike, siç ka ndodhur në vitin 1876 në Rajhshtad (Reichstadt) në rastin e perandorit Fran Jozef dhe carit Aleksandër II.

 

Kjo gjendje pësoi ndryshime mbas luftës ruso-turke të viteve 1877/78, mundjes së Turqisë dhe depërtimit të rusëve drejt detit Marmara e përpjekjeve të tyre që me anën e Paqes së Shën Stefanit të krijonin një perandori të madhe bullgare të varur prej tyre. Jo vetëm monarkia e Danubit, por as Anglia, Franca e Italia nuk ishin të prirura të vështronin qetësisht sesi Rusia po e përzinte Perandorinë Osmane nga Evropa dhe po shtrohej këmbëkryq në Ballkan si një Fuqi e pushtetshme. Para së gjithash, anglezët kishin frikë se Rusia do të zinte vend në ngushticat detare midis Detit të Zi dhe Mesdheut dhe do të rrezikonte prej andej lundrimin e lirë në këtë zonë.

 

Këtyre u shtoheshin edhe lakmitë ekspansioniste të principatave të Serbisë e të Malit të Zi së bashku me kryengritjet dhe trazirat në Bosnje-Hercegovinë, si pasojë e të cilave ishin arratisur në territorin austriak 200'000 njerëz. Nga ana tjetër, princi Milan i Serbisë kërcënonte se do të pushtonte Bosnjen.

Në këto rrethana ministri i jashtëm i Austro-Hungarisë, konti Gyula Andrassy (?), propozoi thirrjen e një konference të Fuqive Evropiane, gjatë së cilës tashma nuk do të kishim të bënim  vetëm me një përpjekje tjetër për zgjidhjen e "çështjes lindore" - ndonëse vetëkuptohet se do të debatohej edhe lidhur me pozicionin e Turqisë në Juglindje  - por kryesisht për Rendin e Ri në Ballkan. Princi fon Bismark (von Bismarck) nuk e la të binte përtokë këtë nismë, u ofrua të lozë rolin e një "ndërmjetësi të ndershëm" dhe propozoi Berlinin si vend për zhvillimin e këtij tubimi.

 

Më 13 qershor 1878 shtatë Fuqitë - Rusia dhe Turqia deklaruan gjithashtu më së fundi gatishmërinë e tyre për të marrë pjesë - u takuan në kryeqytetin e Perandorisë Gjermane. Plot një muaj më vonë kancelarët, ministrat e jashtëm dhe ambasadorët u morën vesh midis tyre për një ndarje të re të pushtetit në territoret ndërmjet Danubit dhe Egjeut si edhe ndërmjet Adriatikut dhe Detit të Zi. Projekti i një perandorie të madhe bullgare nën patronazhin e Rusisë nuk gjeti miratim dhe kështu u krijuan dy njësi shtetërore bullgare në veri dhe në jug të maleve të Ballkanit. Turqia ruajti territoret e saj në Maqedoninë e sotme dhe Serbinë e lashtë, Kosovën e sotme. U njoh ndërkombëtarisht pavarësia shtetërore e principatave të Serbisë e Malit të Zi dhe Austro-Hungarisë iu ngarkua "të pushtojë dhe administrojë" Bosnje-Hercegovinën, e cila mbeti nën sovranitetin turk. Dëshirat e shqiptarëve për një autonomi në kuadrin e Perandorisë Osmane mbetën të shpërfillura.

 

Po të lihen mënjanë Luftërat Ballkanike të viteve 1912/13, gjatë të cilave Serbia fitoi Kosovën, Serbia, Bullgaria dhe Greqia ndanë midis tyre Maqedoninë dhe Turqia, me përjashtim të një territori të vogël përrreth Adrainopojës, u zhvendos krejtësisht nga Evropa, mund të thuhet se ky Rend është ruajtur në vija të përgjithshme deri në Luftën e Parë Botërore.

 

Mirëpo rëndësia e Kongresit të Berlinit qëndron kryesisht në faktin se përfshiu përfundimisht Ballkanin në politikën e Fuqive evropiane, dmth jo aq të Fuqive të veçanta, të cilat vepronin secila për llogari të vet, por të një "concert européen", të "një koncerti evropian", pra të një sistemi këshillimesh dhe bashkëpunimi për kapërcimin e krizave dhe për mënjanimin apo dhënien fund të luftërave.

 

Nuk ka dyshim se koncepti "concert européen" është përmendur qysh në fillim të shekullit XVIII, por megjithate bashkëpunimi i fuqive evropiane në kuptimin e vendosjes së një rendi të qëndrueshëm në zonat e krizave arrin pikën e tij kulmore me Kongresin e Berlinit. Gjatë kësaj periudhe edhe koncepti i Ballkanit zë përfundimisht vendin e tij në ndërgjegjen politike evropiane. Mjafton të kujtojmë shprehjen e Bismarkut, se Ballkani nuk vlen as sa kockat e një grenadieri të veçantë nga Pomerania.

 

Përveç kësaj, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX Ballkani filloi të paraqesë interes edhe për shtëpitë princërore gjermane. Hapin e parë në këtë drejtim e hodhën Vitelsbahët (Wittelsbacher), të cilët qysh në vitin 1832, mbas njohjes ndërkombëtare të Greqisë së pavarur, dërguan në Greqi princin ende të mitur Oto fon Bajern (Otto von Bayern), i cili sundoi atje fillimisht si regjent dhe pastaj me titullin mbreti Oto I deri në shkurorëzimin e tij më 1862. Ai u pasua nga princi Vilhelm i Danimarkës, i quajtur Gjergji I, "mbret i helenëve".

 

Në fronin e Rumanisë, së krijuar në vitin 1859 nga dy principatat e Vllahisë  dhe Moldavisë, është ngjitur qysh në vitin 1866 Karl fon Hohencoler-Sigmaringen fillimisht si princ e mbas vitit 1881 si mbreti Karol I. Princit gjerman froni në fjalë nuk i kishte rënë për hise si pasojë e makinacioneve të Fuqive të Mëdha, mbasi vetë rumunët e kishin zgjedhur ate si sundimtarin e tyre me anën e një referendumi.

 

Më e ndërlikuara nga të gjitha ka qenë zgjedhja e sundimtarit të Bullgarisë. Fillimisht rusët caktuan si princ të Bullgarisë Aleksandër fon Batenbergun, një nip të car Aleksandrit II, por hoqën dorë prej tij kur vunë re se ai kërkonte pavarësi të madhe. Ai u detyrua të abdikojë dhe të dërguarit bullgarë nuk e patën të lehtë për të gjetur pranë oborreve mbretërore evropiane një kandidat, i cili të ishte i pëlqyeshëm si për rusët ashtu edhe për Fuqitë Evropiane. Së fundi princi Ferdinad fon Sahsen-Koburg-Gota u tregua i gatshëm të ngjitej në fronin bullgar, në fillim si princ e pastaj mbas vitit 1908 si mbret, përkatësisht si car.

 

Fuqitë Evropiane deshën të vendosnin edhe në Shqipëri si sovran të pavarur nga forcat politike të vendit pinjollin e një shtëpie princërore gjermane. Përzgjedhja e tyre i takoi princit hesian Vilhelm Vid (Wilhelm zu Wied), i cili pak para shpërthimit të Luftës së Parë Botërore e braktisi këtë vend të vështirë për t'u qeverisur, pothuajse menjëherë mbas ardhjes së tij.

 

Kështu pra, edhe në përzgjedhjen e dinastive për pjesën më të madhe të shteteve kombëtare që fituan pavarësinë, gjen pasqyrim interesi evropian për Ballkanin, këtë oborr të përparmë të Evropës.

 

 

Si e shohin vetveten popujt e Ballkanit

 

Në vjeshtën e vitit 1999 bëri bujë të madhe një libër me titullin "Shpikja e Ballkanit - paragjykimi komod i Evropës". Vallë a do t'a ketë miratuar autorja, historiania bullgare Maria Todorova që jeton dhe studjon në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, këtë titull në gjuhën gjermane? Zor se mund të pranohet një gjë e tillë, mbasi titulli i veprës së saj tepër të pëlqyeshme të shkruar në anglisht është "Imagining the Balkans" dhe kjo është diçka krejtësisht tjetër nga "shpikja". Përveç kësaj në asnjë vend të këtij libri nuk mund të ndeshesh me mendimin, se Ballkani përbën një shpikje dhe një paragjykim komod të Evropës. Për përkthimin dhe redaktimin nga botuesi gjerman, me sa duket, nuk duhet të jetë aktivizuar ndonjë njohës i problemeve të Ballkanit. Gjithsesi libri përmban këtë fjali: "Megjithë faktin që disa e pranojnë ballkanësinë e tyre, edhe pse në mënyrë të druajtur, ndërsa të tjerët  mohojnë aktivisht çdo lidhje me te, të gjitha kombet e Ballkanit kanë të përbashkët konsensusin e qartë se Ballkani ekziston, se ka diçka që mund të përkufizohet si Ballkan, ndonëse mund të përbëjë një kategori apo rajon të padëshiruar."

 

Kjo çështje tregon se sa të vështirë e kemi ende ne në pjesën tjetër të Evropës për të kuptuar Ballkanin, shtetet e tij, popujt e tij dhe njerëzit e tij. E një gjë e tillë ngjet megjithë bollëkun e librave të udhëtimeve dhe atyre me temë politike të botuara  në Perëndim, e kryesisht në vendet anglosaksone qysh në gjysmën e dytë të shekullit  XIX. Ndonëse jo të gjithë autorët i janë përmbajtur me këtë rast fjalëve lapidare të Moltkes: "Udhëtari i përkryer duhet të ndjekë një rrugë të mesme midis teprisë dhe mangësisë së entuziazmit". Feldmarshalli i ardhshëm prusian dinte çfarë fliste, mbasi qysh në vitet e rinisë së tij, në cilësinë e inspektorit të ushtrisë turke, kishte qenë i interesuar për të udhëtuar nëpër Ballkan, i cili asokohe ndodhej ende nën sundimin osman.

 

Këtu mund të shtrohet tani pyetja: si shpjegohet atëhere çështja e tablosë që ka krijuar Perëndimi për Ballkanin? Vallë a është e vërtetë që kjo tablo është imponuar prej klisheve dhe çfarë lidhjesh ekzistojnë midis këtyre klisheve dhe njëmendësisë? Duke patur parasysh shumëllojshmëritë etnike, historike, fetare e të qytetërimeve të Evropës Juglindore, a ekziston vallë diçka, që mund të cilësohet si  njëmendësi e përgjithshme ballkanike? Klishetë e rëndomta janë: "ballkanasit" janë të prapambetur, përtacë, të paparashikueshëm, arrogantë, dinakë dhe dhelpërakë, brutalë ndaj më të dobtëve dhe ndaj tyre nuk duhet patur besim. Nuk ka dyshim që në Perëndim ndeshesh shpeshherë me një tablo të tillë të Ballkanit dhe të njerëzve të tij, por a është kjo një "shpikje" e Perëndimit? Kurrësesi. Mjafton të kujtojmë vetëm figurat e krijuara prej shkrimtarëve për të tipizuar Ballkanin, si ate të Baj Ganos së bullgarit Aleko Konstandinov, apo figurën satirike të oligarkisë së re të babëzitur të rumunit Jon Lluka Karaxhale, si edhe ate të parvenysë së paskrupullt të një shteti kombëtar të pavarur të serbit Branko Nushiç.

 

Këto figura, që e kanë zanafillën në fantazinë dhe vrojtimet e shkrimtarëve kombëtarë e kozmopolitë të Sofies, Bukureshtit e Beogradit, na japin një tablo të larmishme të veçantive kombëtare të popujve të Ballkanit. Analiza psikologjike e vetvetes nuk përbën sigurisht pikën e tyre të fortë. Në këtë vështrim bën përjashtim filozofi dhe etnopsikologu serb Vladimir Dvornikoviç, i cili ka shkruar në vitet tridhjetë të shekullit të kaluar një "karakterologji të jugosllavëve". Ky shkim ishte lënë në harresë për një kohë të gjatë dhe është ribotuar  vetëm para dhjetë vjetësh.

 

Në këtë vepër Dvornikoviçi, një mendimtar kokëshkretë, mbështetur në  situatën e asokohshme të vendit të tij, flet në mënyrë të përmbledhur për "jugosllavët" duke mos bërë dallim ndërmjet serbëve e kroatëve si edhe ndërmjet boshnjakëve e maqedonasve. Ai dallon e shumta Jugosllavinë e Veriut nga ajo e Jugut dhe i përshkruan të gjithë si heroikë, luftarakë, me humor dhe të nënshtruar ndaj një kulture patriakale fisnore. Në anën tjetër, thotë se ata janë kryeneç e të vetëkënaqur, të prirur ndaj ligësisë dhe etjes për shpagim. Në thellësinë e shpirtit të tyre rëndon një vetëdije melankolike, falë së cilës ata janë të aftë të ndryshojnë befasisht  gjendjen e tyre shpirtërore, duke kaluar nga depresionet në ekstim dhe nga një egocentrizëm brutal në një lëndueshmëri të skajshme, pra të hidhen nga një ekstrem moral në tjetrin.

 

Në këto rrethana shtrohet pyetja: a mund të quhet e mjaftueshme kjo tablo e njeriut të Ballkanit siç na e paraqesin  klishetë dhe shkrimet socialkritike të intelektualëve të Sofies, Bukureshtit e Beogradit, si edhe disa studime të pakta etnopsikologjike?

 

Kjo është e pamundur dhe e padëshirueshme, mbasi njëmendësia e Ballkanit është shumë më e ndërlikuar nga sa besohet përgjithësisht. Në vetë qëndrimin që mbahet ndaj konceptit "Ballkan" spikasin dallime të jashtëzakonshme në trekëndëshin midis Zagrebit, Bukureshtit e Athinës. Kroatët nuk pranojnë kurrsesi të jenë pjesë e Ballkanit dhe e vendosin veten në Evropën Qendrore. Rumunëve u vjen zëri vetëm kur flitet për rrënjët e tyre latino-romane dhe kur u duhet të bëjnë fjalë për Ballkanin në përgjithësi, i shmangen këtij termi dhe flasin për studime e institucione të Evropës Juglindore. Serbët mbajnë ndaj konceptit të Ballkanit një qëndrim që i afrohet më tepër neutralitetit, ndërsa grekët e gjejnë identitetin e tyre kulturor dhe historik në zonën e Egjeut. Vetëm bullgarët pranojnë pa asnjë mëdyshje se janë pjesë e Ballkanit dhe ç'është e vërteta përmes territorit të tyre shtrihet nga perëndimi në lindje ai masiv malor që i jep emrin e tij gjithë gadishullit. Bullgarët, gjithsesi, nuk e thërrasin këtë masiv me emrin që buron nga koha e Turqisë, por e quajnë Stara-Planina, dmth malet e lashta dhe, në anën tjetër, linja e tyre e fluturimit, pa iu trembur asociacioneve që mund të dëmtonin veprimtarinë e saj  profesionale, mban emrin "Balkanair", ndërsa organizata e tyre turistike quhet "Balkan-Turist". Shqiptarët, së fundi, mbajnë një qëndrim të diferencuar ndaj Ballkanit; nga njëra anë, pohojnë me krenari se janë pasardhësit e ilirëve  dhe për pasojë edhe populli më i vjetër i Ballkanit dhe, në anën tjetër, i kushtojnë rëndësi mospërzjerjes së tyre me popujt sllavë të Ballkanit dhe kërkojnë të kundrohen si një popull tejet i lashtë evropian.

 

Ne mund t'a thellojmë akoma më tepër këtë temë, duke u përpjekur të nxjerrim në pah, se deri në çfarë shkalle dallohen popujt e veçantë nga pikëpamja e karakterit dhe qëndrimit të tyre social. Kjo do të ishte shumë joshëse, por do të na largonte më shumë  sesa duhet prej temës sonë, dmth tablosë së Perëndimit për Ballkanin. Në fakt këtu bëhet fjalë për konsolidimin e Ballkanit mbi bazën e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit); pra, praktikisht për të sjellë më afër Bashkimit Evropian dhe vlerave të tij demokratiko-politike, të shtetit të së drejtës, të ekonomisë së tregut dhe të të drejtave qytetare të njeriut, shtetet e reja kombëtare të dala nga shpërbërja e Jugosllavisë së bashku me fqinjët e tyre. Shì për këtë arsye këtu duhet bërë fjalë më tepër mbi veçoritë e tyre të përbashkëta në raport me botën joballkanike.

 

Ballkanasit, për shembull, janë të prirur t'a kundrojnë botën në prizmin e skemës mik-armik. Ata e kanë të vështirë të tregojnë mirëkuptim ndaj kritikës që u bëhet prej një pale, të cilën deri atëhere e kanë kundruar si mike të tyre; fillimisht ata bëjnë sikur nuk ka ndodhur asgjë dhe, në rast të vazhdimit të saj e konsiderojnë ate si një qëndrim armiqësor. Këtë gjë e ka vënë re tek shqiptarët para një shekulli udhëtarja e guximshme angleze Meri Edit Durham, ndonëse në një farë kuptimi do të ishte e vlefshme edhe për popujt e tjerë të Ballkanit. 

 

Një veçori e përbashkët e gjithë njerëzve të Ballkanit është, gjithashtu, se nuk i vënë vesh me vëmendje të tjerëve. Ata janë të gjithë egocentristë dhe vetëm në raste të veçanta tregohen të gatshëm të dëgjojnë argumentet e palës kundërshtare. Në qoftë se kjo do të ndërlidhet edhe me një cilësi tjetër të tyre, dmth për të mos e kundërshtuar mikun, atëhere nuk është vështirë të merret me mend se sa keqkuptime mund të lindin gjatë kontakteve dhe bashkëbisedimeve. Në kuadrin e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit), si edhe të anëtarësimit të vendeve të Ballkanit në Bashkimin Evropian negociatorët perëndimorë do të kenë rast të vënë re edhe diçka tjetër: shpeshherë ata do të ballafaqohen me partnerë shumë të kulturuar, të zgjuar e jashtëzakonisht kompetentë në lëmin profesional.

 

Mirëpo, kur rezultatet e bashkëbisedimeve përkatëse duhen mbartur në rrafshin brendashtetëror, në ingranazhet burokratike ballkanase fillojnë të futen kokërriza rëre. Kjo ndodh për dy arsye. Shpërbërja e Perandorisë Osmane dhe tërheqja e turqve nga Ballkani pati për pasojë prerjen e urave me traditën shekullore perandorake osmano-bizantine në të cilën nuk ishin përfshirë popujt e krishterë të Ballkanit. Mbasi krijuan shtetet e tyre kombëtare ata duhet të ngrinin fillimisht strukturat e tyre administrative, duke u mbështetur tek shtetet e Evropës Qendrore dhe Perëndimore. Mirëpo për këtë gjë ata patën në dispozicion vetëm disa dhjetëvjeçar të pakët. Më pas erdhi komunizmi, i cili shkatërroi burokracinë dhe e zëvëndësoi atë me strukturat e funksionarëve të tij që punonin duke u mbështetur në parime krejtësisht të tjera. Këtë cen të dyfishtë shtetet e Ballkanit ende nuk e kanë kapërcyer kurrsesi. Për këtë arsye aparatet e tyre burokratike në pjesën më të madhe janë jokompetente, të plogështa dhe të korruptueshme.

 

 

MBAS DY LUFTËRAVE BOTËRORE:

 

Lufta e Parë Botërore e ka zanafillën e saj në Ballkan, bash tek të shtënat vdekjeprurëse të shkrehura më 28 qershor 1914 në Sarajevë nga i riu serb Gavrilo Princip mbi trashëgimtarin e fronit austriak Franc Ferdinandin dhe bashkëshorten e tij.

 

Mbas mbarimit të luftës, pothuajse katër vjet më vonë, nga skena politike e Ballkanit ishin zhdukur tri Fuqi të Mëdha: Austro-Hungaria qe shpërbërë, në Rusi bolshevikët kishin hequr qafe carin dhe rrëmbyer për vete pushtetin, ndërsa në Bosfor nuk mbretëronte më një sulltan dhe republika qemaliste epiqendrën e saj e kishte zhvendosur në Anadoll. Nuk ekzistonte më një "Koncert evropian", rendi i mbasluftës, duke përfshirë edhe Ballkanin, përcaktohej nga Antanta ngadhnjyese me në krye Francën nëpërmjet traktateve të lagjes periferike të Parisit. Në qendër të rendit të ri shtetëror të Ballkanit ndodhej një krijesë e re shtetërore: shteti shumëpopujsh i Jugosllavisë.

 

Fillimisht ky shtet nuk quhej Jugosllavi, por "Mbretëria e Serbëve, Kroatëve e Sllovenëve" (SHS). Ai mori emrin Jugosllavi më vonë në janar të vitit 1929, kur mbreti Aleksandër shfuqizoi kushtetutën e deriatëhershme dhe shpalli diktaturën mbretërore. Për t'i hedhur mbi shpatulla autokracisë  së shtëpisë mbretërore serbe, ushtrisë serbe dhe burokracisë serbe në shtetin e ri një mantel sllavojugor? Dhe për t'u treguar kështu dashamirës ndaj serbëve, kroatëve e sllovenëve të territoreve të Monarkisë së dikurshme të Danubit?

 

Arsyeja qëndronte në faktin që tek këto të fundit, në kundërshtim me serbët e Mbretërisë së Serbisë, "jugosllavizmi" kishte hedhur rrënje të thella qysh në mesin e shekullit XIX. Kokat e tyre më të shquara ëndërronin për një bashkim shtetëror të të gjithë popujve sllavojugor (me përjashtim të bullgarëve). Por vetëm me kusht që ky t'a kishte epiqendrën e tij në territoret relativisht të zhvilluara sllavojugore të Monarkisë së Danubit dhe jo në Serbinë "ballkanase" të prapambetur nga pikëpamja e qytetërimit. Përveç kësaj, këta përfaqësues të "jugosllavizmit" e mendonin shtetin e ardhshëm të përbashkët si një shtet federal kombtarisht të barazpeshuar dhe jo si një shtet unitar të qeverisur në mënyrë të centralizuar nga Beogradi e të mbizotëruar prej serbëve.

 

Në Jugosllavi nuk kishin gjetur zgjidhje shumë çështje të qenësishme të bashkëjetesës së ardhshme të popujve sllavojugorë, të cilët, ç'është e vërteta, kanë patur veçori të përbashkëta etnike, por njëkohësisht edhe fate të ndryshme historike, kulturore e fetare. Vetë kushtetuta e shtetit të ri ishte hedhur poshtë nga partia më e fuqishme kroate,  Partia Fshatare e udhëheqësit karizmatik Stjepan Radiç.

 

E drejta e ekzistencës së kësaj Jugosllavie, me që ra fjala, ishte vënë qysh në fillim në pikëpyetje nga shumë drejtime të ndryshme. Një gjë e tillë kërkohej nga shumica e  kroatëve për shkak të mbizotërimit serb, por edhe prej komunistëve, të cilët deri në vitin 1935, duke i mbetur besnikë udhëzimeve të Moskës, kërkonin shpartallimin e "Jugosllavisë së Versajës" dhe shkrirjen e saj në shtete të veçanta kombëtare. Vetëm mbas marrjes së pushtetit në Gjermani nga Hitleri ata, duke i mbetur rishtas besnikë udhëzimeve të Moskës, e drodhën në drejtim të një vije "jugosllave".

 

Tashti shtrohet pyetja: si qëndronin punët me këtë Jugosllavi të krijuar prej Antantës gjatë periudhës midis viteve 1918 e 1941? Cilat ishin lidhjet e saj evropiane?

 

Ato ishin mjaft të ngushta. Kjo Jugosllavi krijoi së bashku me Rumaninë e Çekosllovakinë një Antantë të Vogël, synimi i së cilës ishte, para së gjithash, t'i vinte llozin derës së revizionizmit hungarez. Nëpërmjet traktateve të dyanshme, të lidhura nga Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (SHS), përkatësisht Jugosllavia, si edhe Rumania dhe Republika Çekosllovake me Francën, Antanta e Vogël ishte lidhur fuqimisht me fitimtarët e Luftës së Parë Botërore.

 

A përbënte kjo lidhje në rastin e Jugosllavisë një dukuri "evropianizuese"? Në kuptimin e përshtatjes së strukturave të saj të brendshme ndaj demokracisë, shtetit të së drejtës, lirive qytetare dhe tolerancës? Vështirë! Dhe arsyeja është se qeverisja në Jugosllavi, po ashtu si në Rumani e në Bullgari, megjithë ekzistencën e një demokracie formale dhe një sistemi shumëpartiak, kishte një karakter pak a shumë autoritar. Fakti që asnjë nga 23 qeveritë jugosllave që kanë ushtruar funksionet e tyre gjatë periudhës midis viteve 1918 dhe 1929 (shpallja e diktaturës mbretërore), nuk është rrëzuar nëpërmjet një votimi të bërë në Parlament, por të gjitha kanë qenë të detyruara të japin dorëheqjen si pasojë e intrigave të oborrit e të mbretit, përbën një tregues të qartë të gjendjes së vërtetë politike të vendit. Pa përmendur me këtë rast format e ndryshme të zënkave në Parlament, të cilat arritën më së fundi pikën e tyre kulmore me pushkatimin e udhëheqësit të fshatarëve kroatë Stjepan Radiç dhe të deputetëve të tjerë kroatë nga deputeti malazez Punisha Raçiç.

 

Mbas vrasjes së mbretit Aleksandër në tetor të vitit 1934 në Marsejë nga terroristë kroatë e bullgarë, si edhe si pasojë e marrjes së pushtetit nga Hitleri në Gjermani, lidhjet me sistemin e mbasluftës të Fuqive ngadhnjyese të Luftës së Parë Botërore u dobësuan. Me "Rajhun e Tretë" u vendosën në radhë të parë lidhje të ngushta tregtare. Në fillim të Luftës së Dytë Botërore Gjermania zinte vendin e parë në tregtinë me Jugosllavinë.

 

Edhe në rrafshin e politikës së brendshme u bënë përçapje për t'u shkëputur nga metodat e sundimit të mbretit Aleksandër dhe para së gjithash për të arritur një paqtim me kroatët. Në gushtin e vitit 1939, nën patronazhin e regjentit Paul, u mundësua arritja e të famshmit "sporazum", "pajtimit", nëpërmjet të cilit serbët dhe kroatët ndanin midis tyre sundimin e shtetit po ashtu, siç kishin vepruar edhe shtëpia mbretërore e Habsburgëve dhe hungarezët me "barazimin" e vitit 1867.

 

Ky "sporazum" është përmbushur prapëseprapë vetëm në fazat e tij fillestare. Menjëherë mbas nënshkrimit të tij plasi Lufta e Dytë Botërore dhe shqetësimet e udhëheqjes jugosllave iu kushtuan problemeve të tjera më të ngutshme. Veç kësaj, kjo marrëveshje nuk është ratifikuar asnjëherë nga ndonjë instancë parlamentare.

 

Në pranverën e vitit 1941 personave përgjegjës të Beogradit iu desh të pozicionoheshin midis Fuqive të Boshtit dhe Aleatëve. Më 25 mars Jugosllavia, duke iu përkulur trysnisë së Hitlerit, u antarësua në Paktin e Tri Fuqive. Dy ditë më vonë një përbetim i përgjithshëm rrëzoi regjentin dhe Qeverinë Cvetkoviç, kurorëzoi  trashëgimtarin e fronit Peter si mbret me emërin Pjetri II dhe vendosi në krye të qeverisë gjeneralin e forcave ajrore Simoviç.

 

Ky grusht shteti i ndërmarrë në bashkëpunim të ngushtë me kundërzbulimin britanik e rrokullisi Jugosllavinë në luftë. Hitleri, kur pa se kështu po i rrezikoheshin qoftë edhe përkohësisht planet e tij për mësymjen e Bashkimit Sovjetik, sulmoi papritur më 6 prill Jugosllavinë dhe shpartalloi brenda njëmbëdhjetë ditëve ushtrinë e saj e bashkë me te edhe shtetin jugosllav.

 

Jugosllavia u ngjall rishtas nga hiri i Luftës së Dytë Botërore brenda kufijve të saj të vjetër, madje e zgjeruar me territoret buzë Adriatikut, të cilat në periudhën midis dy luftërave botërore i kishin takuar Italisë. Mirëpo nga pikëpamja politike kjo Jugosllavi e dytë nuk kishte më lidhje me të parën. Komunistët nën udhëheqjen e Titos e përzunë dinastinë e Karagjergjoviçve, mënjanuan fizikisht dhe politikisht shtresat udhëheqëse të Jugosllavisë së vjetër dhe hë për hë e integruan vendin fuqimisht në "kampin socialist". Ky fat i takoi, me përjashtim të Greqisë, edhe vendeve të tjera të Ballkanit, Shqipërisë, Bullgarisë e Rumanisë, po ashtu si edhe Hungarisë. Midis këtyre shteteve dhe  Evropës u lëshua Perdja e Hekurt.

 

Kjo Perde u shpua gjithsesi në një farë mase nga konflikti i viteve 1948/49 midis Stalinit dhe Titos dhe përjashtimi i Jugosllavisë nga bashkësia e shteteve komuniste. Jugosllavia në të vërtetë mbeti edhe më tej nën sundimin komunist, por u përpoq t'i shmangej bllokadës ekonomike të Bllokut të Lindjes nëpërmjet një afrimi me Fuqitë Perëndimore dhe mori gjatë viteve pesëdhjetë, kryesisht nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndihma ekonomike dhe ushtarake, të cilat kishin për qëllim t'a mbronin vendin nga ndonjë mësymje e sovjetikëve ose t'i pritnin rrugën vënies së tij nën presion. Mandej, duke filluar nga mesi i viteve pesëdhjetë, Tito ndoqi rrugën e shkëputjes nga Blloqet dhe së bashku me vendet më të rëndësishme të Afrikës dhe pjesërisht edhe të Azisë krijoi një kamp të tretë midis Blloqeve të mëdha. Jugosllavia luajti një rol të rëndësishëm midis këtyre vendeve të papërfshira në Blloqet edhe pse ky "kamp" nuk paraqiste në rrafshin e politikës botërore atë fuqi, për të cilën kishin ëndërruar krahas Titos edhe presidentët e shteteve të Indisë, Egjyptit e Indonezisë.

 

Jugosllavia e qeverisur prej komunistëve realizoi, megjithate, duke filluar nga gjysma e dytë e viteve gjashtëdhjetë deri mbas vdekjes së Titos në vitin 1980, një farë afrimi me Evropën, ndonëse ky afrim kishte më tepër karakter ekonomik sesa politik. Ajo hapi kufijtë e saj, ç'është e vërteta, me një synim të dyfishtë, dmth për turistët që vinin nga Perëndimi, të cilët e shndërruan, para së gjithash, Dalmacinë në një vend të pëlqyer udhëtimi e pushimi dhe në drejtimin e anasjelltë për dhjetra mijëra jugosllavë të papunë, të cilët gjetën punë dhe mëditje si "punëtorë emigrant" në botën e jashtme perëndimore.

 

Këto ishin në fakt caqet maksimale të "evropianizimit" të shtetit të Titos, mbasi megjithë ndihmën ushtarake të dhënë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës mbas konfliktit me Stalinin, megjithë politikën e mospërfshirjes në Blloqe dhe të një afrimi të përllogaritur të vendit ndaj Perëndimit e të një farë liberalizmi kulturor të kushtëzuar prej tij, Jugosllavia mbetej një shtet me një qeverisje të rreptë komuniste. Shmangiet nga vija e përgjithshme politike e Partisë ishin të palejuara, ekonomia megjithë vetadministrimin punëtor vazhdonte të ishte fuqimisht në duart e Partisë dhe policia shtetërore (UDBA) edhe mbas rrëzimit të Ministrit të plotfuqishëm e të frikshëm të policisë, Aleksandër Rankoviç, në qershor të vitit 1966 vazhdonte të përligjte plotësisht praninë e saj.

 

Në Jugosllavinë e Titos nuk mund të bëhej fjalë për një afrim ndaj vlerave demokratike të Perëndimit e ndaj pluralizmit politik, si edhe për një respektim të të drejtave qytetare e të njeriut. Nuk mund të bëhej fjalë edhe gjatë dhjetëvjeçarit që pasoi vdekjen e tij, si edhe atëhere kur u përmbys sistemi komunist në Evropën Lindore, Qëndrore dhe Jugore. Meqenëse në Serbi, në republikën më të rëndësishme dhe më të madhe jugosllave, sundimtarët komunistë mbetën në pushtet dhe u bashkuan në një "aleancë të kobshme nacionaliste" me antikomunistët dhe disidentët. Parulla e ditës ishte: më parë zgjidhja e çështjes serbe, pastaj demokratizimi;+ sepse, siç mendonin në radhë të parë nacionalistët serbë madje deri në qarqet më të ngritura intelektuale, Serbia dhe serbët ishin lënë pasdore në Jugosllavinë e Titos, për faktin se vetëm Republika e Serbisë kishte patur dy provinca autonome, Vojvodinën dhe Kosovën.

 

Mënjanimi i autonomisë së tyre dhe zgjidhja e "çështjes serbe", dmth bashkimi i të gjithë serbëve në një shtet ("Serbi është atje ku ndodhet qoftë edhe një varr i vetëm serb"), ishte synimi që i vuri vetes Presidenti serb dhe më vonë jugosllav, Sllobodan Millosheviç, qoftë duke përdorur edhe dhunën dhe luftën, siç pati rast t'a dëshmojë në Kroaci, Bosnje-Hercegovinë e Kosovë.

 

Kjo solli për pasojë shkatërrimin e Jugosllavisë, mbasi popujt e tjerë nuk deshën t'i nënshtroheshin Millosheviçit dhe politikës së tij serbomadhe dhe parapëlqyen pavarësinë.

 

Pra, mos vallë Jugosllavia nuk ka përbërë gjithsesi një faktor qëndrueshmërie, madje, më saktësisht, ka qenë një gabim i historisë? Jo, sipas mendimit të Mirko Tepavacit, Ministrit të Jashtëm jugosllav të periudhës nga 1969 deri më 1972, i cili dha dorëheqje me nismën e tij, mbasi nuk qe në gjendje të ndiqte Titon. "Jugosllavia nuk ka qenë një  gabim i historisë", i ka thënë ai gjatë një bisede kryeredaktorit të mëparshëm të gazetës "Politika" Aleksander Nenadoviç, "ajo ka qenë historia e gabimeve të bëra ndaj qytetërimit, tolerancës e kulturës. Çështja serbe, qoftë edhe sikur të kishte qenë kaq akute, nuk duhej shtruar si një çështje shtetërore e territoriale, por si një çështje e demokracisë dhe qytetërimit. Në qoftë se Jugosllavia do të kishte qëndruar mbi këmbë më të shëndetshme, nuk do të ishte shpërbërë deri në themelet e saj dhe madje në gërmadha e gjak.

 

Jugosllavia nuk ka vdekur nga një vdekje natyrore, atë e kanë vrarë". Dhe më tej: "Bashkësia ndërkombëtare nuk ka patur detyrim të shpëtojë Jugosllavinë, por duhet të kujdesej për të përmbushur në forma të qytetëruara  vendimet e popujve jugosllavë mbi udhët e tyre të mëtejshme. Kjo nuk ka qenë një gjë e lehtë, por të gjitha zgjidhjet e tjera kanë rezultuar më të vështira e më të shtrenjta, si për Jugosllavinë ashtu edhe për botën."

 

 

PROBLEMI KYÇ SERBIA

 

Në rast se dëshirojmë që Paktit i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) të jetë i suksesshëm  - dhe në Perëndim ekziston një përputhje e përgjithshme mendimesh për këtë çështje - atëhere duhet zgjidhur problemi i Serbisë. Në fund të fundit Serbia e përkatësisht Republika Federale Jugosllave me 8'300'000 banorët e saj (pa llogaritur Kosovën) është shteti më i madh në trevën e Jugosllavisë së dikurshme. Potenciali i saj ekonomik e kalon ate të shteteve të tjera postjugosllave.

 

Serbia zë, përveç kësaj, një pozitë të rëndësishme gjeostrategjike në Ballkan. Ajo kontrollon si rrugën ujore të Danubit nga Evropa Qendrore në drejtim të juglindjes (Bullgaria e Rumania) ashtu edhe rrugën tokësore (hekurudhë e autostradë), nga njëra anë, prej Evropës Qëndrore në drejtim të Bullgarisë e Turqisë dhe, në anën tjetër, nëpërmjet Maqedonisë drejt Egjeut.

 

Mirëpo Serbia ose Republika Federale e Jugosllavisë (RFJ) nuk mund të përfshihet në Paktin e Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) pa zgjidhur më parë të paktën tre probleme të rëndësishme. I pari: ose RFJ-ja do të vihet mbi baza të reja, ose do të shpërbëhët përfundimisht. Me këtë është i lidhur pazgjidhmërisht edhe, i dyti, dmth raporti Serbi - Mali i Zi, i cili ka një domethënie pothuajse ekzistenciale për të dy palët. Së fundi, Serbia nuk mund të përfshihet në Paktin e Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) e të përbëjë kështu një bazë të qëndrueshme për Rendin e Ri në Ballkan, sa kohë që në Beograd do të vazhdojë të qeverisë Sllobodan Millosheviçi, të cilin Gjykata për të Drejtat e Njeriut në Hagë kërkon t'a arrestojë si kriminel lufte të hamendësuar. Askush nuk mund të zhvillojë  traktativa me të dhe bashkësia ndërkombëtare nuk ka mundësi t'i shfuqizojë sanksionet e saj, sa kohë që ai ndodhet në pushtet. Duke qenë se Millosheviçi nuk tërhiqet vullnetarisht e regjimi i tij për më tepër po përforcon dhunën në vend dhe opozita, nga ana tjetër, është tepër e dobët për t'a detyruar të japë dorëheqje, instancat e BE-së të Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) do të jenë sigurisht të detyruara t'a lënë përkohësisht mënjanë këtë çështje.

 

 

Republika Federale e Jugosllavisë - arrogancë dhe  mashtrim

 

Republika Federale e Jugosllavisë (Savezna Republika Jugoslavije) përbënte qysh në fillim një krijesë arrogante e një mashtrim politik. Ajo ka qenë një krijesë arrogante, mbasi mëtonte të mbetej në vazhdimësinë e Republikës Federale  Socialiste të Jugosllavisë së shpërbërë dhe për pasojë të ruante vendin e saj në OKB, në OSBE, në Fondin Monetar Ndërkombëtar dhe në organizatat e tjera ndërkombëtare. Kështu, në qoftë se një gjë e tillë do të ishte pranuar prej këtyre organizatave, atëhere shteteve të tjera të pavarura të dala nga strukturat e Jugosllavisë do t'u vihej damka e "sezecionisteve" (?). Megjithate pushtetarët e Beogradit nuk ia arritën qëllimit, ndonëse Perëndimi në periudha të caktuara kohe është treguar tepër jokonsekuent, duke pranuar përfaqësuesit e Republikës Federale Jugosllave si partnerë në bashkëbisedime, siç ka ndodhur, për shembull, me presidentin e RFJ-së, shkrimtarin e njohur Dobrica Kosiç dhe kryeministrin e saj Milan Paniç. Fakti që këta nuk kanë qenë gjë tjetër veçse kukulla në duart e Presidentit të asokohshëm të Serbisë Millosheviç u dëshmua kur ai i largoi të dy nga postet e tyre, sapo u treguan të prirur për veprime të pavarura.

 

Ajo ka qenë një mashtrim, mbasi kjo RFJ-ë nuk ka patur dhe nuk ka në vetvete asgjë "jugosllave" edhe pse ka qenë përbërë dhe përbëhet nga dy republika të Jugosllavisë së dikurshme, dmth nga Serbia dhe Mali i Zi. Mali i Zi është trajtuar qysh në fillim thjesht si një shtojcë e Serbisë, institucionet federale kanë funksionuar vetëm formalisht dhe në të gjithë shtetin kurrkush nuk ka guxuar as edhe të pipëtijë pa miratimin e Millosheviçit. Kjo përbënte edhe arsyen pse Mali i Zi i vogël nën udhëheqjen e Presidentit të tij të ri Milo Gjukanoviç qysh nga dimri i viteve 1997/98 ka treguar një kryeneçësi gjithnjë në rritje, gjë që u pasua nga largimi gjithnjë e më i madh i këtyre dy republikave nga njëra-tjetra.

 

RFJ-ja nuk ka patur asgjë "jugosllave", po të kihet gjithashtu parasysh fakti se pushtetarët e Beogradit qysh në fillim janë përpjekur t'i shtypin popujt josllav dhe joserb. Ata fshinë autonominë e provincave të Kosovës e Vojvodinës dhe, në rastin e Kosovës, u përpoqën, madje, t'a përzënë nga kjo provincë popullsinë shqiptare që përbënte shumicën. Atyre iu vu kufiri tek thana vetëm falë ndërhyrjes ushtarake të Nato-s.

 

Në rastin e Vojvodinës shfuqizimi i autonomisë nuk është shoqëruar nga zhvillime aq dramatike, mbasi në këtë provincë serbët përbëjnë shumicën në veri dhe në lindje të Danubit. Nga dy milionë banorët e saj ata përbëjnë 54,4 për qind. Përveç kësaj në Vojvodinë jetojnë edhe grupe të ndryshme të vogla kombëtare, si rumunë, sllovakë, kroatë, etj.

 

Megjithatë fakti që serbët e krahinave të Sremit, Banatit dhe Baçkas, të cilat formojnë Vojvodinën, qoftë edhe për shkaqe historike, kulturore e politike i kushtojnë rëndësi pavarësisë nga Beogradi, ka rëndësi vendimtare. Në fund të fundit, midis popujve të Ballkanit kanë qenë ata që u "evropianizuan" të parët, duke qenë se perandorët e Habsburgëve në fund të shekullit XVII  mbas eksodit të tyre nga territoret e Serbisë Jugore që sundoheshin prej turqve u ofruan një vend të për të futur kryet.

 

Autonomi kërkojnë tekembramja edhe myslimanët e të ashtuquajturit Sanxhak. Ky është problem i ndërlikuar, mbasi Sanxhaku - një krijesë e Kongresit të Berlinit të vitit 1878 për të ndarë nga njeri-tjetri Serbinë dhe Malin e Zi të dikurshëm - nuk përbën sot një njësi administrative të veçantë. Qysh prej Luftës së Parë Botërore ai  është ndarë midis Serbisë dhe Malit të Zi. Myslimanët që banojnë atje - qendra e tyre është Novi Pazari - përbëjnë 60 deri 70 për qind të 500'000 banorëve të kësaj treve. Ata e quajnë veten e tyre boshnjakë. Serbët dhe malazezët i trajtojnë ata si një trup të huaj prandaj, qysh nga lufta ndërjugosllave, ata kanë rënë pre të rapresaljeve të shumta. Edhe sot e kësaj dite, megjithë ndërhyrjet e shumta, nuk është sqaruar ende zhdukja e dy grupeve të myslimanëve nga kjo krahinë. Njëri prej tyre është grabitur me një autobus në afërsi të kufirit me Bosnjen, ndërsa tjetri është zbritur nga treni i linjës Beograd-Bar në një stacion që ndodhet në territorin boshnjak. Me sa duket ata janë dërguar në mënyrë të dhunshme në Republikën e sotme Srbska dhe janë vrarë pastaj atje; gjithsesi deri sot mungon çdo gjurmë e tyre.

 

Megjithatë këto probleme në krahasim me Malin e Zi mund të cilësohen thuajse të një rëndësie më të vogël. Në qoftë se midis Serbisë dhe Malit të Zi nuk do të arrihet  një rregullim i ri ndërjugosllav i qëndrimeve të ndërsjellta, atëhere fati i RFJ-së edhe formalisht mund të quhet i vulosur. 

 

 

Marrëdhëniet ndërmjet republikave

 

Autonomi kërkojnë tekembramja edhe myslimanët e të ashtuquajturit Sanxhak. Ky është problem i ndërlikuar, mbasi Sanxhaku - një krijesë e Kongresit të Berlinit të vitit 1878 për të ndarë nga njeri-tjetri Serbinë dhe Malin e Zi të dikurshëm - nuk përbën sot një njësi administrative të veçantë. Qysh prej Luftës së Parë Botërore ai  është ndarë midis Serbisë dhe Malit të Zi. Myslimanët që banojnë atje - qendra e tyre është Novi Pazari - përbëjnë 60 deri 70 për qind të 500'000 banorëve të kësaj treve. Ata e quajnë veten e tyre boshnjakë. Serbët dhe malazezët i trajtojnë ata si një trup të huaj prandaj, qysh nga lufta ndërjugosllave, ata kanë rënë pre të rapresaljeve të shumta. Edhe sot e kësaj dite, megjithë ndërhyrjet e shumta, nuk është sqaruar ende zhdukja e dy grupeve të myslimanëve nga kjo krahinë. Njëri prej tyre është grabitur me një autobus në afërsi të kufirit me Bosnjen, ndërsa tjetri është zbritur nga treni i linjës Beograd-Bar në një stacion që ndodhet në territorin boshnjak. Me sa duket ata janë dërguar në mënyrë të dhunshme në Republikën e sotme Srbska dhe janë vrarë pastaj atje; gjithsesi deri sot mungon çdo gjurmë e tyre.

 

Megjithatë këto probleme në krahasim me Malin e Zi mund të cilësohen thuajse të një rëndësie më të vogël. Në qoftë se midis Serbisë dhe Malit të Zi nuk do të arrihet  një rregullim i ri ndërjugosllav i qëndrimeve të ndërsjellta, atëhere fati i RFJ-së edhe formalisht mund të quhet i vulosur.

 

 

Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi - guri i provës

 

Duke gjykuar nga mënyra sesi janë zhvilluar qysh prej vitit 1998 marrëdhëniet midis Beogradit dhe Podgoricës, mund të thuhet se sot në rrafshin shtetëror nuk ka më gjëra të përbashkëta ndërmjet Serbisë dhe Malit të Zi. Qeveria e Beogradit e ka bllokuar praktikisht Malin e Zi nga Serbia dhe i ka shndërruar kufijtë e deritanishëm administrativë në kufij shtetërorë. Forcat e armatosura jugosllave kanë përforcuar praninë e tyre në Malet e Zeza dhe para së gjithash kanë krijuar një njësi të posaçme të policisë ushtarake, e cila në rast nevoje mund të vihet në veprim si kundërpeshë kundrejt policisë malazeze, që është përforcuar nga Presidenti Gjukanoviç dhe është betuar për besnikëri ndaj tij. Pra, "ushtritë e luftës civile" ndodhen tashma potencialisht përkundruall njëra-tjetrës.

 

Republika e Malit të Zi, nga ana e saj, është shkëputur prej strukturave të Republikës Federale Jugosllave falë futjes së markës gjermane si monedhë e dytë, si edhe falë një politike të pavarur të tregtisë së jashtme dhe forcimit të marrëdhënieve të saj me Perëndimin.

 

Megjithatë raporti Serbi-Mal i Zi i tejkalon në një masë të ndieshme lidhjet shtetërore. Ky raport nuk mund të shqitet me të vërtetë as nëpërmjet përdorimit të dhunës nga Serbia dhe as nëpërmjet një shkëputje të  Malit të Zi. Nga ana tjetër lidhjet kulturore, fetare e politike  midis Malit të Zi dhe Serbisë janë tepër të shumanshme dhe tepër të ngushta. Goja e popullit malazez i ka vendosur këto lidhje në një emërues të thjeshtë: "Gjithnjë  me serbët, asnjëherë nën serbët."

 

Historikisht nuk duhet harruar se fiset malore të malësive të djerra karstike përreth Lovcenit, "malit të shenjtë" të tyre, kanë patur një lloj krijese shtetërore qysh atëhere kur serbët rënkonin ende nën "zgjedhën turke". Ata qeveriseshin qysh në shekullin  XVII prej "vladikas-ve", ipeshkëve në rang princi, dhe turqit e pranonin pak a shumë këtë pavarësi. Mali i Zi u bë mbretëri dhe u njoh ndërkombëtarisht nga fundi i shekullit XIX.

 

Mbas mbarimit të Luftës së Parë Botërore ky vend i vogël u përfshi prej mbretit Aleksandër Karagjergjoviç në të porsakrijuarën "Mbretëri të Serbëve, Kroatëve e Sllovenëve", dmth në Jugosllavinë e mëvonshme, pa marrë më parë mendimin e  malazezve mbi fatin e tyre të ardhshëm shtetëror. Kjo dukuri u përsërit edhe mbas Luftës së Dytë Botërore me të vetmin ndryshim që Titoja, duke vlerësuar ndihmesën e madhe të dhënë nga malazeztë gjatë luftës partizane të komunistëve, u krijoi atyre një republikë të tyre të veçantë (me plot 630'000 banorë) në kuadrin e federatës jugosllave të stampës komuniste. Pra, në raport me Serbinë, malazeztë kanë qenë të pavarur nga pikëpamja shtetërore deri në fund të Luftës së Parë Botërore.

 

Edhe sot e kësaj dite në rrafshin kulturor ka shumë gjëra të përbashkëta serbo-malaziase. Petar Petroviç Njegosha që ka qeverisur shtetin e vogël malor gjatë gjysmës së parë të shekullit XIX, çmohet për eposin e tij "Kurora e maleve" dhe veprat e tij të tjera si poeti më i madh serb. Për cilësimin e raporteve të tyre kulturore vlen sigurisht thënia: serbët dhe malazeztë janë si dy sy të së njëjtës kokë.

 

Milovan Gjilasi, bashkëpunëtori më i ngushtë i Titos gjatë dhe menjëherë mbas luftës e më vonë kritikuesi më i rreptë i regjimit të tij, duke qenë vetë një "serb nga Mali i Zi", në biografinë e tij të Njegoshës, kur flet për njerëzit e malësive karstike malaziase,  thotë se ata duken sikur të ishin krijuar prej guri, "pa as më të voglën gjurmë butësie e të drejtuar kah sendet me një anë të mprehtë". Këtë karakter "të dhunshëm" të malazezve e kanë pikasur dhe etnografë të shquar serb. Ata e shpjegojnë këtë gjë me "njëanshmërinë" e malazezve, të cilët i përkushtohen gjithnjë plotësisht një ideje, duke qenë të pamëshirshëm si ndaj kundërshtarëve ashtu edhe ndaj vetes.

 

Pra edhe lufta kundër fuqive pushtuese gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe lufta civile e kushtëzuar prej saj janë zhvilluar në Malet e Zeza me një mizori të jashtëzakonshme. Babai luftonte kundër djalit dhe vëllai kundër vëllait e asnjëri nuk i lëshonte rrugë tjetrit. Të gjitha këto mund të lexohen në kujtimet e Gjilasit "Lufta e partizanëve". Ai di çka thotë, mbasi edhe vetë ka qenë thellësisht i ngatërruar në këto luftime.

 

Rreziku i përsëritjes së këtyre grindjeve të përgjakshme, në rast të mos arritjes së një kompromisi midis pushtetarëve të Beogradit dhe të Podgoricës, nuk mund të lihet thjeshtë mënjanë. Prandaj edhe protagonistët e të dy kampeve po bëjnë përkatësisht lëvizje taktike të kujdesshme. Presidenti i Malit të Zi Milo Gjukanoviç ka ngurruar deri tashti të zhvillojë një referendum në lidhje me largimin e vendit të tij nga Republika Federale Jugosllave, thjesht mbasi nuk ishte i sigurtë,  a do ta ndiqnin vallë me të vërtetë shumica e ndieshme e popullit. Nga ana tjetër, Sllobodan Millosheviçi ngurron të vërë në përdorim dhunën e hapët, mbasi i njeh malazeztë e tij dhe e di se ata do t'i kundërviheshin me të gjitha mjetet.

 

Deri në vitin 1996 midis Serbisë dhe "vëllait të vogël" ka zotëruar një harmoni e plotë. Pushtetarët e rinj të Podgoricës, të sjellë më 1989 nga Millosheviçi në mënyrë puçiste në krye të vendit, fillimisht u treguan vegla të nënshtruara të Presidentit serb. Ata ndoqën madje politikën e tij serbomadhe në luftën kundër Kroacisë dhe në Bosnje-Hercegovinë. Ka qenë bash korparmata e Ushtrisë Popullore Jugosllave (JNA) e përbërë kryesisht prej malazezve, ajo që në dimrin e viteve 1991/92 bombardoi Dubrovnikun, pa marrë parasysh thesaret historike artistike të këtij qyteti.

 

Mali i Zi

  

Mbas vitit 1996 Milo Gjukanoviçi, asokohe kryetar i qeverisë malaziase, filloi të ngrejë krye kundër politikës së dhunshme të Millosheviçit dhe mungesës së vullnetit për kryerjen e reformave. Ai e kritikoi Presidentin serb, duke pohuar se ishte "një politikan me koncepte të tejkaluara". Tendosjet midis Podgoricës dhe Beogradit u ashpërsuan akoma më tepër në nëntor 1997 kur Gjukanoviçi u bë President i Malit të Zi. Çështja arriti deri në një prishje publike, kur qëndrimi i ngurtë i Millosheviçit në konfliktin e Kosovës provokoi më së fundi ndërhyrjen ushtarake të Nato-s.

 

Në marrëdhëniet me jashtë Gjukanoviçi filloi të ndjekë rrugët e tij vetiake dhe arriti të marrë nga kryeqytetet e Perëndimit edhe ndihma financiare për të qenë sa më i pavarur nga Beogradi. Megjithatë deri tashti bashkësia ndërkombëtare ka ngurruar të premtojë dhënien e ndihmës eventualisht edhe ushtarake për një shkëputje (secesion?) të Malit të Zi. Përkrahja morale e Perëndimi forcon pozitën e brendshme politike të Gjukanoviçit, por ashpërson edhe konfliktin me Beogradin.

 

Afrimi i Malit të Zi me Perëndimin nuk përbën, veç të tjerash, vetëm një kundërveprim aktual politik, ai ka edhe rrënjët e tij të thella historike. Shteti i vogël i Maleve të Zeza ka mbajtur gjithnjë një dritare të hapur në drejtim të Evropës. Ai ka përfituar në këtë rast nga rrethanat gjeografike; Cetina, kryeqyteti i atëhershëm, nuk ndodhej larg Kotorit (Cattaro), që shtrihej në gjirin e Adriatikut të zotëruar nga Venediku. Që këndej vladikët mund të ndërmirrnin udhëtimet e tyre drejt Venedikut e Vjenës dhe po të ishte e volitshme edhe për në Shën Petersburg, pa rrezikuar të pengoheshin prej turqve. Kontaktet e Malit të Zi me Evropën gjejnë pasqyrim edhe në faktin që në kapërcyellin midis shekullit XIX dhe XX mbreti Nikolla kishte martuar vajzat e tij të shumta pranë oborreve mbretërore evropiane, gjë që i kishte siguruar nofkën e "vjehrrit të Evropës".

 

 

Pafuqishmëria e opozitës serbe