Ballkani faktor qëndrueshmërie apo pështjellimi në Evropë


	17.08.2003 - Trepca.net
	VOLFGANG LIBAL (WOLFGANG LIBAL)
	KRISTIN FON KOL (CHRISTINE VON KOHL)
	BALLKANI FAKTOR QËNDRUESHMËRIE APO PËSHTJELLIMI NË EVROPË
	E përktheu: Pjetër RODIQI

	Hyrje Fundi i komunizmit - ndikimet e kësaj dukurie mbi Ballkanin Të drejtat e njeriut - një kapitull plot keqkuptime Sulmet e Nato-s kundër Jugosllavisë së cunguar Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) Etapat e "idesë së madhe" Programi Siguria SI E SHEH PERËNDIMI BALLKANIN Si e shohin vetveten popujt e Ballkanit MBAS DY LUFTËRAVE BOTËRORE: PROBLEMI KYÇ SERBIA Republika Federale e Jugosllavisë - arrogancë dhe mashtrim Marrëdhëniet ndërmjet republikave Marrëdhëniet midis Serbisë dhe Malit të Zi - guri i provës Mali i Zi Pafuqishmëria e opozitës serbe SHTETET E "BALLKANIT PERËNDIMOR" Kroacia - në rrugën drejt Evropës Bosnje-Hercegovina - fli dhe e flijuar Maqedonia - shtet mbi një kreshtë të ngushtë Shqipëria - rrëmujë dhe shpresë Kosova - nga qëndresa pasive tek ajo aktive SA ËSHTË "PJEKUR PËR EVROPËN" "BALLKANI LINDOR"? Rumania e dyzuar - ndërmjet Evropës Qëndrore dhe Detit të Zi Bullgaria e zellshme - midis shpresës për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe nostalgjisë VËSHTRIM PERSPEKTIV: QËNDRUESHMËRI - PREMTIM APO ILUZION? Hyrje Nuk ka dyshim se në Perëndim të gjithë janë të një mendimi mbi domosdoshmërinë e "evropianizimit" të vendeve të Ballkanit dhe kryesisht të shteteve të pavarura në territorin e Jugosllavisë së dikurshme. Mirëpo, ç'kuptohet me "evropianizim"? A bëhet fjalë në këtë rast thjesht për pranimin formal të këtyre vendeve në Bashkimin Evropian (BE)? Dy vende ballkanike, Rumania dhe Bullgaria, janë pranuar tashma në grupin e dytë të shteteve, me të cilat është paraparë fillimi i bashkëbisedimeve për përfshirjen e tyre në BE. Ky zgjerim megjithatë është i kushtëzuar nga kushte të rrepta paraprake të karakterit demokratiko-politik, të shtetit të së drejtës dhe të ekonomisë së tregut, të cilat këto vende nuk i përmbushin ende. Pra, deri në anëtarësimin e tyre në BE do të kalojë një kohë e gjatë. Çfarë po ndodh ndërkohë me shtetet e dala nga Jugosllavia e dikurshme, dmth me Kroacinë, Bosnje-Hercegovinën, Republikën Federale të Jugosllavisë (Serbinë dhe Malin e Zi) dhe Maqedoninë? Po me Kosovën, statusi i ardhshëm i së cilës vazhdon të jetë ende krejtësisht i papërcaktuar? Po së fundi me Shqipërinë, qëndrueshmëria e brendshme e së cilës kurrsesi nuk mund të cilësohet ende e mirëqenë. Të gjitha këto vende duhet të vendosen fillimisht mbi një bazë solide nëpërmjet "Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) për Evropën Juglindore". Kjo nënkupton kryerjen e një punë të pashembullt Sizifi, mbasi në fakt Ballkani në fillim të mijëvjeçarit të tretë ndodhet në një gjendje, të cilën përsa u përket përmasave rrënimtare nuk e ka përjetuar asnjëherë gjatë gjithë historisë së tij. Kurrë ndonjëherë popujt e tij nuk e kanë luftuar njeri-tjetrin me një urrejtje dhe me një tërbim të tillë shkatërrimtar, siç ndodhi gjatë luftërave ndërjugosllave. Në këtë rast nuk bëhej fjalë për nënshtrimin e "armikut", me të cilin ata gjithsesi kishin jetuar bashkërisht për shekuj me radhë, por për dëbimin prej trevave të ngulimeve të tij të trashëguara dhe asgjësimin e tij, për shkatërrimin e rrënjëve të tij historike dhe kulturore. Një dukuri e tillë nuk kishte ndodhur asnjëherë në Evropën Juglindore, as gjatë pushtimit romak dhe bizantin, as në periudhën e shteteve feudale bullgare dhe serbe të mesjetës, as gjatë sundimit 500 vjeçar osman dhe as atëhere kur Fuqitë e Mëdha evropiane siguruan sferat e tyre të ndikimit në gadishullin ballkanik. Suksesi i Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit), dmth fakti nëse mbi bazën e tij mund të ndërtohet një rend i qëndrueshëm, do të varet, nga njëra anë, prej mënyrës sesi do t'a administrojë Perëndimi këtë instrument, por, në anën tjetër, edhe nga fakti nëse këta popuj, në kushtet e rrënimeve të shkaktuara nga luftërat ndërjugosllave dhe krijimit të shteteve të pavarura e përkatësisht, në rastin e serbëve, në kushtet e disfatave të pësuara, do të jenë në gjendje të gjejnë veten dhe të arrijnë të krijojnë një shëmbëlltyrë të re. Po ashtu do të varet edhe nga krijimi i marrëdhënieve të reja midis njëri-tjetrit. Kroacia duhet t'a begatojë pavarësinë e fituar rishtas mbas 900 vjetësh fillimisht edhe me një përmbajtje të re shpirtërore dhe politiko-shtetërore. Bosnje-Hercegovina duhet të vendosë, nëse marrëveshja e Dejtonit mund të përbëjë një bazë të mirëfilltë për të ardhmen e vendit apo nëse duhet ecur në drejtimin e rishqyrtimit të saj. Republika Federale e Jugosllavisë mund të vazhdojë të ekzistojë si e tillë, vetëm në qoftë se marrëdhëniet midis dy pjesëve të saj do të ndërtohen mbi një bazë të re. Të mos harrojmë gjithashtu diçka tjetër akoma më të rëndësishme: Serbia, shteti më i fuqishëm në territorin e Jugosllavisë së dikurshme, si pasojë e politikës agresive serbomadhe të Sllobodan Millosheviçit ka pësuar katastrofën më të madhe të historisë së saj. Në këto rrethana Serbia duhet të gjejë një përkufizim të ri për pozicionin e saj në radhët e shteteve të dala nga Jugosllavia e dikurshme. Në Kosovë shtrohet pyetja: pushtim apo çlirim, protektorat i përkohshëm në kuadrin e Republikës Federale të Jugosllavisë apo pushtim dhe administrim ndërkombëtar në rrugën drejt pavarësisë shtetërore të kësaj province të banuar në një masë më të madhe se 90 për qind prej shqiptarëve. Maqedonia, i vetmi prej shteteve të Jugosllavisë së dikurshme, që nuk është krijuar si pasojë e luftrave ndërjugosllave, nuk është aq e qëndrueshme, siç shëmbëllen nga njëherë. Nga njëra anë, grupi etnik shqiptar, i cili përbën të paktën 25 përqind të popullësisë së saj, kërkon njohjen e pozitës së popullit të dytë shtetformues, ndërsa, në anën tjetër, vetë maqedonasit siç duket nuk e kanë gjetur ende rrugën e tyre midis Serbisë, Bullgarisë dhe Greqisë. Së fundi, Shqipëria ka nevojë për struktura shtetërore, të cilat do të jenë në gjendje të sigurojnë interesat e gjithë vendit, pavarësisht nga dy partitë e mëdha që luftojnë njera-tjetrën dhe klanet e ndryshme. Pra, në rastin e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) nuk bëhet fjalë vetëm për ndihma ekonomike dhe përkrahje në drejtim të ndërtimit të strukturave të reja ekonomike dhe rrjedhimisht për krijimin e kushteve paraprake materiale për udhën, të cilën duhet të ndjekin shtetet e dala nga Jugosllavia e dikurshme dhe fqinjët e tyre, për të shkuar drejt Evropës. Këtu kemi të bëjmë gjithashtu edhe me një orientim të ri shpirtëror-politik, të cilin këto vende duhet t'a gjejnë kryesisht vetë, por për të cilin edhe Evropa mund të japë ndihmesën e saj, me kusht që t'u përshtatet mentaliteteve të ndryshme të njerëzve dhe të mos përpiqet t'i qethë të gjithë me një gërshërë e të bëjë vlerësimin e tyre sipas kallëpeve evropiane. Të gjitha këto probleme dëshirojmë t'i shtjellojmë në këtë libër. Duke patur parasysh rëndësinë që popujt e Ballkanit u kushtojnë historisë dhe miteve historike, do të jemi të detyruar që bashkë me lexuesit të ndërmarrim disa shtegëtime në analet e historisë. Në fund të fundit, siç dihet, pa hedhur një vështrim mbi të kaluarën nuk mund të vështrohet as drejt së ardhmes. Dhe këtu bëhet fjalë shì për këtë gjë. Fundi i komunizmit - ndikimet e kësaj dukurie mbi Ballkanin Në Poloni dhe Bullgari, në Çeki dhe Rumani, në Hungari dhe Shqipëri përmbysja e sundimit komunist shënoi fundin e një sistemi politik. Integriteti i këtyre shteteve nuk u vu në pikëpyetje dhe kufijtë e tyre shtetëror nuk pësuan ndryshime. Identiteti kombëtar i qytetarëve të tyre mbeti i pacënuar. Mirëpo në Jugosllavi ngjarjet nuk ndoqën këtë rrjedhë. Atje fundi i sundimit komunist u shoqërua njëkohësisht me shpërbërjen e shtetit. U krijuan shtete të veçanta kombëtare, të pavarura dhe sovrane; popujt, prej të cilëve përbëheshin ato, u detyruan të vihen në kërkim të një identitet të ri. Ky identitet mund të mbështetej vetëm mbi nacionalizmin. Kështu duke filluar me shpërthimin e nacionalizmave të veçantë dhe kryesisht të atij serb, me mëtimet (pretendimet) e tij për shtrirjen e sundimit mbi të gjitha trevat ku banonin serbë, ngjarjet u rrokullisën deri tek luftrat brendajugosllave. A mund të ishte gjetur mbas fundit të komunizmit edhe në truallin e Jugosllavisë së dikurshme një alternativë demokratike? A kanë ekzistuar kushte të tilla paraprake në kulturën politike të popujve të veçantë, si edhe në shëmbëlltyrën e tyre qytetare? Juristi i ri i të drejtës kushtetuese Edin Sarcevic nga Sarajeva është shprehur kështu mbi individin dhe bashkësinë: "Njeriu (në Evropë) e ka përjetuar qysh nga shekulli i XVIII-të, dmth qysh nga periudha e Fihtes, Humboldit dhe Kantit, veten si qendrën e botës dhe lirinë e tij si një vlerë të pakundërshtueshme, të cilën shteti nuk duhet t'a vërë kurrë në dyshim. Pra, njeriu vetë, qytetari abstrakt në kuptimin evropian, përbën bazën dhe synimin e shtetit. Parimi i sovranitetit të popullit, i demokracisë përfaqësuese dhe i të drejtave të njeriut e verifikon këtë fakt në kushtetutat dhe praktikën ligjore të shteteve evropiane. Por në këtë pjesë përbërëse antropologjike të konceptit botëror eurocentrik përfshihet edhe diçka tjetër më e rëndësishme. Ajo ngërthen në vetvete shoqëri multikulturore, mbasi nuk veçon asnjë etni njerëzore, asnjë racë apo besim fetar: ajo vlerëson në radhë të parë njeriun, përkatësisht njeriun si qytetar i një shteti …." Kështu ai na lë të nënkuptojmë se kjo mënyrë të menduari është e huaj për botën e Ballkanit. Pesëqind vjetët e " zgjedhës turke" - ky është përkufizimi popullor për sundimin e Perandorisë Osmane mbi pjesën më të madhe të Ballkanit nga shekulli i XIV-të deri në fillim të shekullit të XX-të - e kanë izoluar këtë rajon nga rrjedhat dhe zhvillimet kulturore dhe shpirtërore të Perëndimit. Mbas një qeverisje të përkohëshme vendore të shkurtër dhe dy luftërave botërore, pasuan 30, 40 madje edhe 70 vjetët "e zgjedhës komuniste". Gjithsesi e përbashkëta e këtyre dy epokave qëndron në faktin se njerëzit kanë qenë objekt i qeverive dhe e kanë pranuar një gjë të këtillë. "Liria individuale" është një koncept me përmbajtje të diferencuar. Në Perëndim, për shembull, gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë mbizotëronte mendimi se njerëzit, që jetonin në vendet e qeverisura prej komunistëve, mbaheshin në kushtet "e mungesës së lirisë" dhe vuanin nga kjo gjë. Mirëpo mbas normalizimit të komunikimeve ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, u vu re se në shumë drejtime kjo tabllo kishte qenë tepër e thjeshtëzuar. Kush nuk kishte një ideal politik të caktuar dhe kush nuk kishte kërkesa të posaçme për jetën e tij individuale mund të mbetej pak a shumë i pacënuar nga anët negative të regjimit, i cili nuk pranonte asnjë lloj opozite. Një qytetar i tillë mund të siguronte ekzistencën e tij, duke përmbushur deri diku nevojat e tij jetësore modeste dhe të përshtatura ndaj rrethanave. Ai nuk u binte në sy për të keq udhëheqësve të tij politikë, përkundrazi, një qytetar i tillë i kënaqur u shërbente si miratim i përçapjeve të tyre në drejtim të ruajtjes së qetësisë kolektive në vend. Në vija të përgjithshme këtë qytetar shteti e linte në qejf të vet, madje i siguronte një ekzistencë shoqërore, ndonëse modeste por gjithsesi të pakërcënuar. Çdo qytetar kishte vendin e tij të punës, që nuk vihej në rrezik edhe atëhere kur ndërmarrja shtetërore, ku ai punonte, dilte me humbje. Kishte një shërbim shëndetësor, i cili vërtetë ishte i ngathët dhe shpesh funksiononte me rezultate të dyshimta, por nga ana tjetër pjesëmarrja në jetën kulturore, hyrja në teatër dhe koncerte, si edhe blerja e librave të lira ishin gjëra të thjeshta. Kultura përkrahej në rrugë shtetërore. Mbas shëmbjes së komunizmit qytetari i thjeshtë e humbi këtë siguri. Lufta dhe mjerimi ekonomik në trajtën e papunësisë krijoi tek shumë njerëz ndjenjën e pasigurisë, u grabiti atyre perspektivën dhe i shndërroi në qenie apatike. Periudha e qeverisjes komuniste u shëmbëllente atyre si "periudha e vjetër e mirë". Kjo përbën një paradoks të veçantë, po të kihet parasysh se në vendet e Ballkanit sundimtarët përkatës kurrë nuk janë udhëhequr nga interesat e qytetarëve. Dhe anasjelltas: asnjëherë shteti e sundimtarët e tij nuk kanë gëzuar besimin e qytetarëve. Në rastin më të mirë ata u janë përshtatur sundimtarëve të tyre, duke pranuar të trajtoheshin si nënshtetas të përunjur. Qëndrimi i mbajtur nga njerëzit në Shqipëri më 1989/90 mbas përmbysjes përfundimtare të regjimit të Enver Hoxhës dhe të pasardhësve të tij të drejtpërdrejtë është një tregues i qartë i pasojave psikologjike, me të cilat mund të shoqërohet përvoja kolektive e të qenurit objekt i përpunueshëm dhe i përpunuar i shtetit. Sapo u shpall "liria", dmth kur u bë e ditur hapja e kufijve të vendit, me mijëra shqipëtarë u larguan spontanisht nga banesat, vendet e punës dhe familjet e tyre dhe sulmuan jo vetëm ambasadat e shteteve perëndimore, por vërshuan drejtpërsëdrejti në anijet që ndodheshin në portet detare, për t'u larguar nga atdheu e për të shkuar drejt Italisë apo diku tjetër në "Perëndimin e artë". Pjesës më të madhe të këtyre njerëzve as që u shkonte ndërmend se për këtë qëllim nevojitej një pasaportë, të cilën ata gjithsesi nuk e kishin marrë ende dhe se më parë duheshin përfunduar marrëveshje ndërshtetërore, që të mundësonin ardhjen së tyre si turistë, emigrantë apo refugjatë; pra, me një fjalë, ata ishin krejtësisht të paditur përsa u takon funksioneve që ka shteti në rrafshin ndërkombëtar. Fakti që pushtetarët mund dhe duhet "të kontrollohen" dhe që këto kontrolle janë detyrë e shoqërisë dhe e qytetarëve, përbën një dukuri të re, që do të përvetësohet shumë ngadalë nga njerëzit, qytetarët dhe politikanët e rajonit tä Ballkanit vetëm me kalimin e kohës. Procesi mësimor nuk duhet të zhvillohet vetëm nga "poshtë lart" dhe në fakt duhet filluar në drejtimin e përkundërt. Mirëpo bash këtu fshihen tinëzitë. Në disa vende të Ballkanit, ç'është e vërteta, pushtetin nuk e kanë më pushtetmbajtësit e vjetër, por prapëseprapë shokët e tyre të rreshtit të dytë e këta tregohen të zellshëm vetëm përsa i përket përdorimit të një fjalori demokratik. Ose, siç e ka formuluar një filozof polak: "Politikanët kanë ndërruar mbas përmbysjes fjalorin e gjuhës së tyre, por jo gramatikën." Kjo mund të shprehet ndryshe edhe kështu: është e vërtetë se ata flasin për pluralizëm politik dhe sistem shumëpartiak, por në fakt partitë e tyre i shndërrojnë në parti shtetërore, që mbajnë fort në duart e tyre frenat e pushtetit. Ata lejojnë zhvillimin e zgjedhjeve të përgjithshme, por kur "partisë shtetërore" i kërcënohet humbja, veprohet thjesht në drejtim të fallsifikimit të rezultatit të zgjedhjeve. Kështu ka ndodhur në Serbi; në fakt atje është lejuar shumëllojshmëria e mediave, por frekuencat, me anën e të cilave mund kapen e emisionet e radios dhe të televizionit në të gjithë vendin, u rezervohen vetëm institucioneve radiotelevizive të dirigjuara nga shteti. Atje ka gjithashtu një numër të madh gazetash dhe revistash, por regjimi e di, se këto duke qenë opozitare, lexohen vetëm në qytetet deri diku të mëdha dhe nuk gjejnë asnjë lloj jehone në fshat. Në rastet kur bëhen të bezdisshme nga pikëpamja politike, atyre u vihen gjoba të mëdha monetare, të cilat rrënojnë ekzistencën e tyre ekonomike. Edhe këtu vlen për t'u marrë si shembull Serbia. Gjithsesi të gjitha vendet e Ballkanit ose ato të dala nga Jugosllavia e dikurshme nuk mund të futen në një kallëp. Në Slloveni vazhdon të jetë në pushtet si President i shtetit shefi i dikurshëm i partisë komuniste vendore Milan Kuçan, mirëpo institucionet demokratike funksionojnë relativisht pa të meta dhe jeta publike ka një prerje, ku spikasin qartësisht tiparet demokratiko-perëndimore. Në anën tjetër, regjimi i Tuxhmanit në Kroaci me orientimin e tij antikomunist ka qenë një regjim nacionalisto-autoritar me një kryetar shteti që gëzonte pushtet të pakushtëzuar dhe një parti qeveritare (HDZ), e cila ka patur të gjitha tiparet e një partie-shtet, dmth që e konsideronte shtetin thjesht si pronën e saj vetiake dhe me një pushtet të pakufizuar jo vetëm në rrafshin politik, por edhe në atë ekonomik. Megjithatë, mbas vdekjes së Tuxhmanit në vjeshtën e vitit 1999 dhe zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale në fillim të vitit 2000, pushteti mbizotërues i HDZ-së pësoi një thyerje. Shëmbulli i Shqipërisë tregon se me çfarë absurditetesh mund të shoqërohet "liria e papritur e shtypit" në një vend, ku nuk janë krijuar ende kushtet paraprake politike. Mbas përmbysjes atje mbinë menjëherë në të gjitha skajet e vendit disa qindra gazeta me tirazhe minimale, të cilat i kishin vënë vetes të njëjtin qëllim, dmth larjen e hesapeve me personalitetet e së kaluarës, përkatësisht ballafaqimin e aktorëve politik me të kaluarën e tyre. Të gjitha këto gazeta paraqitnin të njëjtat dobësi; me sa duket, dhënia thjesht e njoftimeve nuk paraqiste në vetvete interes për to. Në këtë drejtim ato gjithsesi nuk dalloheshin nga gazetat "e mëdha" të Tiranës. Politikanët udhëheqës u mbrurreshin vizitorëve perëndimorë me këtë "shumëllojshmëri të shtypit". Megjithatë, edhe në Shqipëri ka patur një rreth të vogël gazetarësh të angazhuar dhe me orientim kritik, që ishin plotësisht të bindur se në këtë kohë e tanishmja ishte shumë më e rëndësishme sesa e kaluara dhe që jo rallë u bënë viktima të sulmeve fizike ose dënimeve financiare marramendëse gjoja për mungesë korrektese. Vetëkuptohet që gjatë bisedave zyrtare gjëra të tilla nuk ziheshin me gojë. Për të treguar se çfarë vështirësish paraqet në Ballkan mënjanimi në rrugë demokratike i strukturave të pushtetit që kanë lëshuar rrënjë të thella, le t'i drejtohemi më së fundi një ngjarjeje të përjetuar në Serbi. Në Shumadi, në krahinën e mirëfilltë serbe në jug të Beogradit, "Lëvizja Serbe për Ripërtëritje" organizoi një tubim zgjedhor me udhëheqësin e saj Vuk Drashkoviç, gjatë të cilit ky i fundit ngjalli me fjalimin e tij një stuhi të vërtetë entuziazmi. Më pas, bashkëpuntorët e tij në një sondazh të bërë, për të parë nëse pjesëmarrësit e këtij tubimi gjatë zgjedhjeve të ardhëshme do t'ia jepnin po ashtu votën e tyre politikanit të opozitës, përjetuan një zhgënjim të hidhur. Njerëzit pohuan se do të votonin rishtas për Sllobodan Millosheviçin. Kur i pyetën këta persona, pse kishin mbështetur plotësisht atëhere me duartrokitjet e tyre Drashkoviçin, ata morën këtë përgjigje: "Ne do të votojmë për të, sapo ai të marrë pushtetin …." Të drejtat e njeriut - një kapitull plot keqkuptime Kur nisi bashkëbisedimin me shtetet e Evropës Juglindore Perëndimi foli në radhë të parë për "demokracinë", por edhe për "të drejtat e njeriut". Përfaqësuesit e vendeve demokratike perëndimore për një kohë të gjatë nuk vunë re se edhe nocioni i "të drejtave të njeriut" binte në veshin e shurdhër të bashkëbiseduesve të tyre. Për një kohë mjaft të gjatë njëri i binte gozhdës, ndërsa tjetri patkoit, ndonëse komunistët "e konvertuar" kishin mësuar shumë shpejtë të flisnin jo vetëm për demokracinë, por edhe për të drejtat e njeriut dhe, madje, si në Shqipëri dhe Serbi kishin krijuar ministri për të drejtat e njeriut ose komisione zyrtare të të drejtave të njeriut. Megjithatë, përfaqësuesit e të drejtave të njeriut të OJQ-ve (organizatave joqeveritare) vetëm në raste të rralla mirëpriteshin me kënaqësi. Perëndimi e di më së miri, se çfarë kupton ai me të drejta të njeriut. Ato përbëjnë jo vetëm një imperativ moral të njohur përgjithësisht dhe, gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, edhe një instrument politik kundrejt regjimeve totalitare - për shembull në kuadrin e Konferencës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (KSBE, më vonë OSBE) - por njëkohësisht një visar kulturor. Në lidhje të ngushtë me të drejtat qytetare, me mirëkuptimin për dinjitetin e njeriut dhe me shprehjen e të drejtës për qëndresë kundrejt superpushtetit shtetëror në Anglinë e shekullit të XVII-të, gjatë luftës për pavarësi të Amerikës dhe gjatë Revolucionit Francez u mbrujt mirëkuptimi për barazinë parimore të të gjithë njerëzve. Dy luftërat botërore, tragjeditë e çifutëve në Gjermaninë e Hitlerit dhe armenëve në Turqi gjatë viteve 1914-1915, ndaj të cilave "Perëndimi" mbajti një qëndrim pasiv, mprehën përfundimisht ndërgjegjen e popujve dhe sollën më 1948 Deklaratën mbi të Drejtat e Njeriut të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Megjithatë deri sot, pavarësisht nga gjithë këto arritje, nuk ka qenë e mundur që këto mendime të shndërrohen në një element të së drejtës në të gjitha shtetet e sferës kulturore perëndimore, në mënyrë që përkatësisht rastet e cënimit të tyre të ndiqeshin penalisht. Por sidoqoftë - jo vetëm që këtu punohet në shumë rrafshe, por po shumohen edhe përfytyrimet mbi një të drejtë qytetare ndërkombëtare të ardhme, që duhet të burojë nga idetë themelore morale mbi të drejtat e njeriut - rruga për të arritur atje është ende shumë e gjatë. Ç'kuptim ka për njerëzit që nuk njohin asnjë të drejtë qytetare koncepti i "të drejtave të njeriut" ? Ç'kuptim mund të ketë ky nocion në kushtet e një mënyre jetese tradicionale fetare, në të cilën individi si i tillë nuk luan asnjë rol, ose shprehur ndryshe çdo njeri ka vendin e tij, detyrat e tij dhe kompetencat e tij në një kuadër plotësisht të ngurtë të familjes me struktura patriarkale - ose matriarkale - dhe të bashkësisë lokale, si objekt i interesave të sundimtarëve? Një vëzhgues i jashtëm pa përgatitjen e duhur teologjike, mund të mendojë ndoshta që as islami dhe as kisha ortodokse nuk interesohen për individualitetin e besimtarit, por çdo qenie të veçantë e rendisin vetëm si një anëtar të bashkësisë, rregullave të së cilës ai duhet t'u përshtatet. Megjithatë, shpeshherë kur përfaqësuesit e Perëndimit çuditen për mungesën e marrjes së nismave ose për ndjenjën e mangët të përgjegjësisë në shtetet e Evropës Juglindore, shpjegimin duhet t'a kërkojnë në radhë të parë tek fakti që përgjegjësia vetiake po ashtu si edhe nisma vetiake përbëjnë dukuri që duhen mësuar më parë. Format tradicionale të jetesës nënkuptojnë - gjë e vështirë për t'u përfytyruar sot nga njeriun modern i Perëndimit - jo vetëm nënshtrimin, por njëkohësisht edhe mbrojtjen dhe gjetjen e një strehe të ngrohtë. Kjo gjë vlen, veç të tjerash, në një kuadër të caktuar edhe për gratë. Është e vërtetë se ato nuk kanë gëzuar pothuajse asnjë të drejtë, por gjithsesi kanë zënë një vend të qëndrueshëm e të caktuar në shoqëri, i cili, duke ndryshuar nga krahina në krahinë, u siguronte autoritet në situata të caktuara. Në këtë tabllo bën pjesë edhe një dukuri, që vihet re në rajonet e Ballkanit deri në ditët e sotme dhe sipas së cilës djemtë ruajnë një lidhje të veçantë me nënën e tyre, që vazhdon gjatë gjithë jetës e shumë shpesh, sa kohë që nuk janë martuar, vazhdojnë të jetojnë në shtëpi, pra nën kujdestarinë e nënës. Shpeshherë ata mbeten hë për hë edhe mbas martesës në shtëpi dhe në këto raste nusja e re vendoset pranë familjes së burrit. Deri vonë, kryesisht në zonat fshatare, nusja keqpërdorohej nga vjehrra për kryerjen e punëve më të rëndomta, pa qenë e mundur të kundërshtojë apo të merret në mbrojtje nga burri. Çdo lloj kritike apo kundërshtimi kundrejt nënës përbënte diçka të papranueshme. Sidoqoftë bashkëshortja e re e dinte se një ditë do t'i vinte edhe asaj radha dhe ajo vetë do të ushtronte pushtetin e saj në shtëpi. Ndryshimet e shumta dhe të mëdha në jetën e grave ndoshta nuk kanë qenë aq shumë pasojë e shembjes së komunizmit dhe as vetëm e ballafaqimit vendimtar të "punëtorëve sezonal" - në shumicën e rasteve pa familjet e tyre - me mënyrën e jetesës së Perëndimit, por para së gjithash e krizave dhe luftërave të dhjetëvjeçarëve të fundit të shekullit të XX-të, për shkak se burrat ndodheshin larg shtëpisë dhe ishin "ushtarë të fundjavës" (që vinin në shtëpi në fundjave). Ata ktheheshin nga fronti në shtëpi vetëm për disa ditë dhe kështu marrëdhëniet brenda familjes pësonin të çara të vazhdueshme dhe të rënda. Në kushtet e këtij sfondi një numër i madh grash ndërmorrën nisma shoqërore. Së pari, për të ndihmuar njëra-tjetrën dhe, së dyti, për të ndihmuar fëmijët dhe të rinjtë. Kështu lindën numra telefoni "SOS" për gratë dhe fëmijët e përdhunuar e të keqtrajtuar, shtëpi për gra, ku ato mund të gjenin mbrojtje, si edhe nisma ekonomike, për të mundësuar pavarësinë e tyre. Gratë filluan t'i mësojnë njëra-tjetrës bërjen e punëve, që burrat nuk mund t'i kryenin më për shkak të luftës apo arratisë së tyre, si për shembull drejtimin e traktorëve, punimet e zdrukthëtarisë dhe farkëtarisë, etj. Mirëpo, në anën tjetër, edhe të arratisurit nga rajonet e ndryshme të luftës krijuan situata, në të cilat shoqëritë e mbizotëruara nga burrat dështuan plotësisht. Këto veprimtari zgjuan tek shumë gra një mënyrë të re konceptimi të lidhjeve të ndërsjellta shoqëroro-politike, e cila jo rrallë i vendosi ato në pozita opozitare kundrejt politikës zotëruese. Këto dukuri janë vënë re në një masë të madhe në Bosnje-Hercegovinë, Kroaci, Serbi dhe Kosovë. Me këtë rast vlen të përmendet edhe një përvojë nga Rumania, ku kohëve të fundit disa gra protestuan kundër nismave dashamirëse të ndërmarra nga vendi dhe bota e jashtme, të cilat synonin nxitjen e emancipimit të gruas tradicionalisht të nënshtruar ndaj burrit. "Na lini të qeta", thanë këto gra, "për aq kohë sa gjendja jonë ekonomike do të vazhdojë të jetë kaq e pakëndëshme, do të kemi nevojë që në familje të ketë një solidaritet absolut ndërmjet burrit dhe gruas, përndryshe nuk mund të mbijetojmë…" Sulmet e Nato-s kundër Jugosllavisë së cunguar Natën e 24 marsit 1999 avionët e Nato-s sulmuan me bomba dhe raketa pozicionet ushtarake, vendkomandat dhe linjat e komunikacionit të Republikës Federale Jugosllave. Kjo ishte përgjigjja e Natos-s dhe e Bashkimit Evropian për dështimin e bashkëbisedimeve mbi një zgjidhje politike të konfliktit të Kosovës dhe për thellimin e dhunës nga ana e policisë serbe dhe ushtrisë jugosllave në provincën e ndodhur në jug të vendit e të banuar në 90 përqind prej shqiptarëve, si edhe për dëbimin e tyre masiv në Maqedoni e në Shqipëri. Nato-ja i ndërpreu sulmet e saj ajrore më datë 10 qershor 1999, dmth kur kishin kaluar afro tre muaj dhe vetëm mbasi ishte arritur më parë një marrëveshje për tërheqjen me etapa të forcave të armatosura serbe nga Kosova. Përveç kësaj, nëpërmjet rezolutës nr. 1145 të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë u formua një Qeveri Civile Kalimtare (UNMIK - United Nations Interim Administration Mission in Kosovo) dhe u përcaktua pushtimi i kësaj province nga një kontigjent ndërkombëtar ushtarak (KFOR - Kosovo Force) nën udhëheqjen e Nato-s si edhe çarmatosja e formacioneve të armatosura shqiptare (UÇK). Qysh atëhere Kosova është shndërruar praktikisht në një protektorat të Kombeve të Bashkuara, teorikisht ende në kuadrin e Republikës Federale Jugosllave. Mbi ndërhyrjen ushtarake të Nato-s në konfliktin e brendshëm jugosllav ndërmjet Qeverisë së Beogradit dhe afro 2 milionë shqiptarëve të Kosovës janë shkruar tashma biblioteka të tëra me libra. Në kryeqendër të mendimeve të ndryshme kanë qëndruar dhe vazhdojnë të qëndrojnë ende pyetjet e mëposhtme: A kishte të drejtë Nato-ja të ndërhynte ushtarakisht pa mandatin e Kombeve të Bashkuara në konfliktin etniko-politik brenda një shteti sovran? Qoftë edhe pse në fund të fundit qëllimi ishte humanitar, dmth të ndalonte shtypjen e mëtejshme të popullatës shqiptare nga regjimi serb, i cili me anën e policisë dhe ushtrisë së tij synonte "spastrimin etnik" të provincës? Luftën e armatosur kundër serbëve, e cila zhvillohej me një brutalitet të skajshëm prej të dyja palëve, e kishte filluar UÇK-ja si organizata ushtarake e shqiptarëve. Sulmet ushtarake të Nato-s synonin gjithashtu t'i jepnin fund edhe kësaj lufte, e cila, nëpërmjet shkatërrimit të fshatrave të tëra dhe vrasjes së banorëve të tyre, e kishte sjellë këtë provincë në zgrip të humnerës. Nuk është vendi këtu për të trajtuar aspektet e së drejtës ndërkombëtare dhe ato humanitare të ndërhyrjes ushtarake të Nato-s, të cilën Jyrgen Habermasi (Jürgen Habermas) e ka cilësuar si "lufta në kufijtë midis të drejtës dhe moralit". Megjithate, data 24 mars 1999 përbën padyshim një datë historike. Në pragun e mijëvjeçarit të tretë kjo datë vuri në lëvizje debatin rreth një pyetjeje fatale: A mund të quhet e përligjur ndërhyrja ushtarake e Nato-s edhe pa mandantin e OKB-së, në rast se instancat ndërkombëtare si Kombet e Bashkuara për shkak të mekanizmave të tyre të trashëguara nuk janë në gjendje të pengojnë një shtet që të shkelë në mënyrë masive të drejtat e njeriut, duke arritur deri në shfarosjen e popullatës pakicë? Në radhë të parë duhet të trajtojmë këtu pyetjen: a janë shterur plotësisht të gjitha mundësitë, për të zgjidhur politikisht krizën e Kosovës. Edhe për këtë çështje ka pikëpamje të ndryshme; sipas vlerësimit tonë, këto dështuan qartazi për shkak të qëndrimit të ngurtë të palës serbe, apo për t'u shprehur më saktë, të Presidentit jugosllav Sllobodan Millosheviç. Rezultati i bisedimeve për zgjidhjen e krizës së Kosovës në shkurt 1999 në Rambuje (Rambouillet) dhe në mesin e muajit mars në Paris në fakt u pranua më në fund prej shqiptarëve të Kosovës, por u hodh poshtë prej regjimit të Beogradit. Ndërmjetësit ndërkombëtarë, Kristofer Hill (Christopher Hill) i Sh.B.Amerikës, Volgang Petriç (Wolfgang Petrisch) i Bashkimit Evropian dhe diplomati rus Boris Bajorski, u përpoqën për herë të fundit në mbasditen e 22 marsit t'a nxisin Millosheviçin për të pranuar marrëveshjet mbi një autonomi të zgjeruar të Kosovës në kuadrin e Republikës Federale Jugosllave - por më kot. Ai hodhi poshtë si projekt-marrëveshjen ashtu edhe ndërprerjen e sulmeve të policisë dhe ushtrisë serbe kundër popullatës shqiptare në Kosovë. Po ashtu nuk u pranuan, disa orë më vonë, edhe përpjekjet për paqe të të dërguarit amerikan për bisedime Riçard Hollbruk (Richard Holbrooke). Mandej më datë 23 mars u zhvillua takimi "i fundit i të fundmëve" midis Hollbrukut dhe Millosheviçit, gjatë të cilit amerikani u përpoq t'a sqaronte Presidentin jugosllav për pasojat ushtarake të dështimit të bashkëbisedimeve. Më së fundi u shkëput nga trojka me Hillin e Petriçin edhe i dërguari rus për bashkëbisedime Bajorski, i cili ndërmori pa ndihmën e kurrkujt një përpjekje diplomatike në favor të zgjidhjes paqësore. Por edhe kjo mëkot. Çfarë duhet t'a ketë shtyrë Presidentin jugosllav të rrezikojë një konflikt të armatosur me aleancën më të fortë ushtarake të botës? Pse nuk pranoi ai një zgjidhje për Kosovën, e cila do të siguronte jo vetëm sovranitetin e Republikës Federale Jugosllave mbi provincën e saj jugore, por edhe ekzistencën e pjesës serbe të popullësisë (rreth 10%)? A ka besuar ai se Nato-ja po bënte thjesht kërcënime? A ka llogaritur ai ndoshta një mbështetje ushtarako-politike nga ana e Rusisë dhe një përkrahje masive politike nga ana e Kinës në kuadrin e Kombeve të Bashkuara? Këto janë pyetje, përgjigjet e të cilave mund të gjenden ndoshta vetëm në arkivat e Beogradit dhe të Moskës, në qoftë se do të hapen ndonjëherë. Sidoqoftë, diplomati austriak dhe i ngarkuari i Bashkimit Evropian për bashkëbisedimet mbi Kosovën Volfgang Petriç është shprehur përsa i takon bisedës së tij të fundit me Millosheviçin (bashkë me Hillin dhe Bajorskin), se nuk kishte gjetur tek Presidenti jugosllav "as edhe shenjën më të vogël të gatishmërisë për kompromise". Në një bisedë private ai ka shtuar, se kishte patur përshtypjen që Millosheviçi kishte humbur çdo lidhje me realitetin, sikur të jetonte në një botë përfytyrimesh joreale. Megjithatë, duke lënë mënjanë këto shtjellime (shoshitje), shtrohet pyetja: a ishin vallë të pashmangshme sulmet me bomba e raketa të Nato-s, të cilat gjithsesi nuk godisnin vetëm ushtrinë jugosllave dhe pajisjet e saj, por i shkaktonin dëm edhe popullsisë civile, si edhe gjithë vendit? Në fund të fundit, a nuk kishte vallë mundësi të tjera për të mënjanuar luftën pa dyshim shfarosëse të regjimit të Beogradit kundër popullsisë shqiptare në Kosovë? Henri Kisingeri (Henry Kissinger) është i mendimit se çdo politikë, alternativa e vetme e së cilës është ndërhyrja ushtarake, është e gabuar; në rastin e Kosovës nuk ishte shterur ende plotësisht rezervuari i mjeteve të trysnisë politike. Mandej, mbas pothuajse katër muaj goditjesh ushtarake, i erdhi radha sërish nismave diplomatiko-politike. Fillimisht, në Petersberg pranë Bonit shtetet e Nato-s dhe Rusia ranë në ujdi në fillim të qershorit për një plan paqeje mbi Kosovën, bazën e të cilit e përbënte nisma e Ministrit gjerman të punëve të Jashtme Joshka Fisher (Joschka Fischer). Ajo parashikonte ndërhyrjen e Kombeve të Bashkuara. Më 8 qershor shtetet e G-8-tës u morën vesh në Këln lidhur me tekstin e rezolutës së Këshillit të Sigurtimit të OKB-së, e cila u pranua më 10 qershor me numrin 1244. Një natë më parë Nato-ja kishte arritur me ushtrinë jugosllave marrëveshjen për një tërheqje me etapa nga Kosova. Për pasojë Nato-ja ndërpreu sulmet ajrore në territorin jugosllav dhe popullsia shqiptare e dëbuar dhe e arratisur nga Kosova - ishin rreth 800'000 njerëz - filloi të rikthehej në atdheun e saj të shkretuar. Menjëherë mbas ndërprerjes së sulmeve të Nato-s në Kosovë u krijua edhe njëherë një gjendje kërcënuese. Më 11 qershor trupat ruse të kontigjentit të SFOR-it në Bosnje Herecegovinë pushtuan në formën e një kundërgoditje të shpejtë aeroportin e Prishtinës, kryeqytetit të Kosovës, për të siguruar atje zbarkimin e kontigjenteve të tjera të trupave ruse. Kanosej një ndeshje me forcat e armatosura të Nato-s, të cilat po përparonin duke ardhur nga Maqedonia, me pasoja të rrezikshme për paqen në të gjithë Evropën. Mirëpo gjendja u shtendos, për shkak se Hungaria, Rumania dhe Bullgaria nuk u dhanë leje mjeteve transportuese të trupave ruse të fluturonin mbi territoret e tyre. Pra, këta shtete i bënë kështu një shërbim shumë të vyer paqes evropiane, duke kërkuar të shpërbleheshin për këtë gjë nga bashkësia ndërkombëtare. Çfarë pasojash politike dhe ekzistenciale kanë patur për Kosovën dhe popullsinë e saj në shumicë shqiptare goditjet e Nato-s? Për këtë çështje do të bëjmë fjalë në një kapitull të veçantë. Më tej, çfarë ndihmese kanë dhënë këto goditje në drejtim të "çështjes globale" të sigurimit të të drejtave të njeriut dhe të drejtave qytetare të popujve dhe të grupeve të popujve, ekzistenca e të cilëve është e kërcënuar politikisht dhe ushtarakisht? Në këtë vështrim goditjet e Natos-s kundër Jugosllavisë për t'i ardhur në mbrojtje shqiptarëve të Kosovës kanë hapur padyshim rrugën e një procesi, i cili në rrafshin ndërkombëtar në të ardhmen do të ketë për pasojë që në sistemin e së drejtës së bashkësisë të popujve të përfshihen detyrimisht edhe parimet morale. Për të siguruar kështu paqen, jo vetëm në pjesët qendrore të botës, por edhe në ato periferike. Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) "Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) për Evropën Juglindore" përbën padyshim një ide të shkëlqyer, sepse përveç të tjerash i ofron Evropës, apo për të qenë më të saktë Bashkimit Evropian, mundësinë për të njëmendësuar bashkërisht një ide të përbashkët. Ky është i pari projekt i madh që mund të demonstrojë një bashkim dhe njësim të tillë. Në kuadrin ushtarak është vepruar tashma njëherë "në mënyrë evropiane" së bashku me Shtetet e Bashkuara të Amerikës; mirëpo Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) i shërben paqes. Mund të shtrohet pyetja: mos vallë kjo ide e shkëlqyer është ndoshta një pasojë e ndërhyrjes ushtarake në Serbinë e Millosheviçit dhe në Kosovë? Në fakt, nga njëra anë, opinioni publik i shteteve anëtare të Bashkimit Evropian ka kundërvepruar në mënyrë shumë të diferencuar ndaj rrjedhës së bombardimeve dhe përgjithësisht ndaj konceptit të Nato-s e, nga ana tjetër, kjo luftë shkaktoi shkatërrime të jashtëzakonshme materiale jo vetëm në rajonet që përbënin synimet e saj. Edhe shtetet kufitare si Hungaria, Rumania, Bullgaria, Shqipëria, Maqedonia dhe Mali i Zi u prekën po ashtu nga vargjet e ikanakëve që largoheshin dhe riktheheshin në Kosovë, kështu që rindërtimi i gjithë rajonit përbënte si të thuash një "conditio sine qua non" për ardhmërinë Evropës. Bashkimi Evropian ndodhej - në se na lejohet të bëjmë një krahasim të tillë, që çalon si gjithë të tjerët - afërsisht në po atë situatë në të cilën janë ndodhur Shtetet e Bashkuara mbas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore përkundruall Gjermanisë së shkatërruar nga bombardimet dhe shteteve të tjera evropiane, në të cilat lufta kishte shkaktuar rrënime të mëdha, dmth pa një Evropë dhe bash në mesin e saj një Gjermani funksionale nga pikëpamja ekonomike, e gjithë fuqia e Evropës do të mbetej diçka lehtësisht e thyeshme. Atëhere u vendos të zbatohej një program zemërgjërë: Plani Marshall. Plani në fjalë, që u zbatua shpejt dhe në mënyrë joburokratike, ndihmoi rindërtimin në të gjitha rrafshet dhe çdo njeri të veçantë për të kapërcyer katastrofën e Luftës së Dytë Botërore. Ai i bëri reklamë Amerikës dhe kjo përbënte një efekt anësor tepër të qenësishëm. Plani Marshall prodhoi një mirënjohje të thellë. Etapat e "idesë së madhe" Hapi i parë ishte vendimi i marrë në kuadrin e Këshillit të Evropës për përvetësimin e një strategjie të përbashkët në lidhje me të ashtuquajturin Ballkan Perëndimor. Kjo ndodhi në fund të vitit 1998. Ky projekt gjeti konkretizim në "Planin Joshka Fisher për një Pakt Qëndrueshmërie (Stabiliteti) për Evropën Juglindore", i cili u parashtrua në Këshillin e jashtëzakonshëm të Ministrave të Jashtëm në fillim të prillit 1999. Synimi i tij didaktik është i qartë. Shtetet përkatëse jo vetëm do të ndihmohen në drejtim të zhvillimit të tyre të përgjithshëm, por atyre do t'u vihen - si të thuash - kushte në rrafshin e demokracisë dhe të drejtave të njeriut. Nismat për njëmendësimin e tyre do të vijnë nga Bashkimi Evropian, ndërsa zbatimi do të kryhet "nën kujdestarinë e OSBE-së". Në projektin e përgjithshëm janë përfshirë nga pala perëndimore 27 shtete ("Formati Royamont" (?), i quajtur kështu sipas emrit të një qyteze në rrethinat e Parisit, ku në dhejtor 1995 gjatë Konferencës së Parisit për Paqen në Bosnje-Hercegovinë, përfaqësuesit e këtyre shteteve propozuan gjetjen e mjeteve dhe udhëve për të nxitur në të ardhmen qëndrueshmërinë dhe fqinjësinë e mirë në Evropën Juglindore) dhe përveç këtyre edhe një seri organizatash dhe nismash ndërkombëtare si FMN-ja (Fondi Monetar Ndërkombëtar), NEJB-ja (Nisma e Evropës Juglindore për Bashkëpunim) e shumë të tjera. Synimet e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) nuk vihen në dyshim, por vështirësia qëndron në njëmendësimin e tyre. Nismëtarët e shumtë kanë paraparë një administratë mjaft të ndërlikuar. Instanca më e lartë përbëhet nga një "tryezë rajonale", detyra thelbësore e së cilës është bashkërenditja e veprimtarive të ndryshme. "Zot i tryezës" është ministri i dikurshëm i Zyrës Gjermane të Kancelarit, Bodo Hombah (Bodo Hombach), i Partisë Socialdemokrate Gjermane (SPD). Kjo zgjedhje u kontestua menjëherë fuqimisht dhe kështu, për të kundërshtuar kandidaturën e Hombahut, u theksua se ai vërtet gëzon namin e një drejtuesi të shkëlqyer, por nuk është marrë më parë asnjëherë në ndonjë farë mënyre me problemet e Ballkanit. Tri tryeza - në projektet e para ishin katër - duhet të përqëndrojnë veprimtarinë e tyre në lëmenjtë e demokracisë, të ekonomisë dhe të sigurisë. Një zyrë bashkërënditëse ndodhet në Bruksel, ndërsa tjetra në Selanik. Për herë të parë titujt kryesorë të gazetave të shkruara me germa të mëdha iu kushtuan Paktit të Qëndrushmërisë (Stabilitetit) me rastin e rreshtimit ceremonial pompoz në Sarajevë të kryetarëve të shteteve, kryeministrave, presidentëve dhe drejtorëve të përgjithshëm të institucioneve dhe organizatave pjesëmarrëse më 30 qershor 1999. Lista shumë e gjatë e oratorëve përfshinte një numër të madh miqsh emërmëdhenj. Secilit prej tyre i ishin rezervuar tri minuta, mbasi pothuajse të gjithë kishin shprehur dëshirën për t'u larguar po atë ditë nga kryeqyteti i Bosnje-Hercegovinës. Kjo i vinte për shtat padyshim edhe mikpritësit, mbasi qyteti i Sarajevës që vuante akoma pasojat e shkatërrimeve të luftës, nuk ishte ende në gjendje të ofronte një numër kaq të madh shtretërish në hotele dhe pensione të cilësisë së lartë. Kjo "fotografi familjare më e kushtueshmja e të gjitha kohërave", siç e kanë quajtur disa gazetarë, gllabëroi shuma përrallore dhe u kundërshtua fuqishmisht jo vetëm prej vendeve të mundshme pritëse. Vallë sa projekte të tjera me rëndësi jetike mund të ishin financuar me mjetet e shpenzuara me këtë rast! Qysh atëhere janë zhvilluar një sërë konferencash të vogla, të cilat duhet të synonin, veç të tjerash, në sqarimin dhe shpjegimin e faktit që Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) duhej kuptuar jo si financues i një programi ndihmash për investime të mëdha, por më tepër si një motor politik, i cili duhet të mobilizojë dhe kanalizojë paratë, në mënyrë që ato të derdhen në kanalet e duhura dhe të mos treten në moçalet e korrupsionit. Të dyja këto detyra janë të përmasave të jashtëzakonshme dhe lehtësisht mund të mos arrijnë synimin e tyre. Në fund të marsit 2000 u zhvillua një e ashtuquajtur konferencë e dhuruesve (donatorëve), ku u miratuan shumat e para të parave dhe u krijuan mundësitë e përcaktimit të projekteve të para. Në sferat e larta të vendeve pritëse u reagua në mënyrë të njëzëshme me entuziazëm, ndërsa në radhët e popullit vazhdon të mbizotërojë mosbesimi dhe apatia. Programi Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) përfshin një program të plotë, i cili nuk parasheh vetëm ndihmën materiale për ndërtimin dhe zhvillimin e një ekonomie moderne, "të aftë për të qenë evropiane", por edhe edukimin demokratiko-politik, si edhe një sistem të përbashkët sigurie që duhet të përjashtojë në mënyrë profilaktike grindjet e armatosura në rajon dhe të luftojë kriminalitetin e përgjithshëm e që tejkalon kufijtë shtetërorë. Të tre këto drejtime kryesore të programit do të përpunohen në veçanti, duke filluar nga koncepti e deri në njëmendësimin e tyre, nga "tryezat" e përmendura tashmë më sipër. Të gjitha këto aspekte përbëjnë një kusht paraprak të domosdoshëm për qëndrueshmërinë e Evropës. Në fakt - dhe kjo njohuri përbën edhe bazën e gjithë këtij projekti - për aq kohë sa jo çdo shtet i veçantë i rajonit të Ballkanit do të jetë i "qëndrueshëm", nga secili prej këtyre shteteve mund të shpërthejë një zjarr i madh i gjithmbarshëm. Ngritja e rajonit në një nivel ekonomik, politik e kulturor të atillë që të jetë i aftë - siç thuhet shprehimisht - "për t'u integruar mbi baza individuale në strukturat evroatlantike", përbën po ashtu një synim tashmë të shpallur. Fakti që ky synim ngjall shpresa të mëdha qëndron jashtë çdo dyshimi, po aq sa edhe fakti që koha e pritjes deri në njëmendësimin e tij do të jetë shumë më e gjatë, sesa e përfytyrojnë sot këtë gjë shtetet e Evropës Juglindore. Bashkësia ndërkombëtare e shteteve, në kuadrin e konceptit të përgjithshëm, quan njërën nga detyrat e saj më thelbësore "zbutjen e situatave të acaruara vendimmarrëse mbi të drejtën e popujve për vetëvendosje dhe ruajtjen e njësisë së shteteve multietnike". Kësaj teme tepër komplekse e tepër delikate, që, përpos të tjerash, në disa prej shteteve pasardhëse të Jugosllavisë mund të keqkuptohet edhe si një nekrologji nostalgjike, do t'i rikthehemi rishtas. Shtetet e Evropës Juglindore - në kuadrin e rregullave kushtëzuese dhe të një sistemi dënimesh e shpërblimesh - marrin përsipër detyrimin për një bashkëpunim gjithëpërfshirës në frymën e këtij pakti mbi baza shumëpalëshe dhe dypalëshe. Kjo kërkesë ndeshet gjithsesi me kushte paraprake tejet të diferencuara në të gjithë lëmenjtë, pra në ato të ekonomisë, të jetës shoqërore e të sigurisë, për të mos bërë fjalë fare për kulturën, e cila si e tillë nuk përmendet fare në programin e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit). Kështu, për shembull, nga pikëpamja ekonomike ka një ndryshim të dukshëm përvoje ndërmjet shteteve, të cilat si partnere të KNER-it (Këshillit të Ndihmës Ekonomike Reciproke) në kushtet e një ekonomie rreptësisht të planifikuar kanë qenë të detyruara të bashkëpunojnë ngushtësisht mbi bazën e një organizimi të centralizuar me Bashkimin Sovjetik me shtetet pasardhëse të Jugosllavisë së dikurshme. Njëra palë, falë këtij sistemi mbirajonal, nuk ka patur vetëm përvojë pozitive, asaj i mbetej një fushë veprimi e kufizuar për marrjen e nismave vetiake shtetërore, po ashtu cilësia e prodhimeve të saj shpeshherë mbetej në nivele mesatare, mbasi mungonte konkurrenca e mirëfilltë dhe shtysa për të ndërmarrë përpjekje më të mëdha. Për këtë palë përmbysja politike në fillimet e viteve nëntëdhjetë ka përbërë edhe në këtë vështrim një tronditje të rëndë, që nuk është kapërcyer ende e prandaj kërkesat e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) marrin një rëndësi të jashtëzakonshme. Pra, vallë a duhet filluar në këtë kuadër dhënia e ndihmave të mirëfillta për rindërtim, të cilat shtetet e dikurshme komuniste - me të drejtë apo pa të drejtë - i presin qysh mbas përmbysjes, apo pritet prej tyre të vënë tashti në jetë reformat, që gjatë dhjetë vjetëve të kaluara për arsye nga më të ndryshmet nuk kanë mundur t'i vënë në jetë në mënyrë të njëzëshme e të suksesshme? Shtetet pasardhëse të Jugosllavisë, në anën tjetër, është e vërtetë se kanë përjetuar po ashtu një ndërthurje të ngushtë ekonomike midis republikave lindore dhe atyre perëndimore, por ata kanë gëzuar një liri shumë më të madhe në drejtim të koncepteve të tyre ekonomike dhe kanë patur kërkesa më të larta në vështrim të cilësisë së produkteve të tyre. Marrëdhëniet tregtare ku më shumë e ku më pak të përbashkëta, në krahasim me vendet e KNER-it, ishin drejtuar më tepër kah vendet perëndimore e mbështeteshin më tepër në marrëveshje Joint-venture (shoqërish të përbashkëta). Këto përvoja, që ushtronin një ndikim thellësisht pozitiv mbi ekonomitë përkatëse rajonale, u çrregulluan dhe më pas u shkatërruan nga konflikti ndërjugosllav i viteve tetëdhjetë dhe kryesisht nga lufta e viteve nëntëdhjetë. Fillimet e "bashkëpunimit të ngushtë" që kërkohet nisen kështu nga nivele të ndryshme. Pra më parë duhen kapërcyer disa pengesa që burojnë nga përvojat e së kaluarës. Demokratizimi përbën gjithashtu një temë të vështirë. Në këta shtete cili është ai, qoftë ky politikan apo qytetar, që e di ç'është demokracia? Në fund të fundit nga mund t'a kishin mësuar ata, qofshin politikanë apo qytetarë, këtë gjë? Në Kroacinë e parë të pavarur pas tetë shekujsh partia shtetmbartëse e themeluesit të saj Presidentit Franjo Tuxhman quhej "Bashkësia Demokratike Kroate", ndonëse regjimi nuk kishte sesi të ndodhej më larg kuptimit të mirëfilltë të demokracisë.Kjo parti me anën e këtij emërtimi ndiqte kështu traditën e pothuajse të gjitha udhëheqjeve komuniste, të cilat nuk e heqin kurrë nga goja fjalën "demokraci". Njerëzve të vendeve të Ballkanit ua vështirëson rrugën drejt kuptimit perëndimor të këtij nocioni jo vetëm kjo përvojë e shtrembëruar që ata kanë patur me "demokracinë" gjatë periudhës së komunizmit. Ata nuk kanë qenë asnjëherë qytetarë, dmth subjekte me mundësinë për të kërkuar që të merren parasysh "të drejtat" e tyre. Nga ana tjetër, duke mos e njohur shtetin e së drejtës, ata në të njëjtën kohë nuk dinin asgjë mbi detyrat - dmth mbi detyrat ndaj shtetit në interesin vetiak të qytetarëve - për ta shteti përfaqsonte diçka të ngjashme me përfytyrimin e armikut. Gjatë epokave më të ndryshme të historisë së tyre ata me fjalën "liri" kanë kuptuar e shumta mënjanimin, ose të paktën, pakësimin e autoritetit shtetëror. Fakti që shteti ekziston për t'u shërbyer qytetarëve të tij dhe që këta nga ana e tyre ushtrojnë funksione të ligjshme kontrolluese kundrejt pushtetarëve, përbën një përvojë krejtësisht të panjohur për ta. Kushdo që merret me Ballkanin, do të duhej t'i kishte parasysh këto premisa. Siguria Midis fqinjëve, të cilët kanë qenë lidhur me njeri-tjetrin si në Paktin e Varshavës kundër armikut të përbashkët "në Perëndim", ç'është e vërteta është zhdukur përfytyrimi i armikut, por kjo nuk do të thotë se është krijuar një solidaritet i ri. Për më tepër zhvillimet e dhjetë vjetëve të fundit të shekullit XX kanë bërë të mundur që nga mosbesimi ndaj organizatave kriminale të shtrira tej kufijve shtetërorë (kontrabanda me droga, armë dhe njerëz), të lindin armiqësi të reja (para së gjithash midis shteteve të reja) dhe acarime latente (për shembull ndaj Shqipërisë). Sidoqoftë duhet pranuar se përfundimi i marrëveshjeve të dyanshme për çështjet e sigurisë, si edhe bashkëpunimi policor dhe ushtarak kundër "kriminelëve" dmth kundër "agresorëve" nuk do t'i krijojë vështirësi asnjërit prej partnerëve. Interesat e përbashkëta janë të qarta dhe në rast se do të ndryshonin kushtet paraprake, dokumentet e nënshkruara nuk do të kishin pothuajse asnjë lloj vlere. Edhe në këtë vështrim tradita nuk mungon. Kërkesa për bashkëpunim midis fqinjëve, si edhe në rrafshin rajonal, përbën për njëmendësimin e Paktit të Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) një pengesë shumë të lartë dhe të vështirë për t'u kapërcyer. Po ashtu shtrohet edhe pyetja: a duhet kuptuar Bashkimi Evropian si një sistem pushteti qendror kundrejt shteteve të vogla, ose thënë ndryshe: a do të jenë vallë të gatshme shtetet e reja të Ballkanit të pranojnë që vija e politikës së tyre të brendshme e të jashtme të përcaktohet nga Bashkimi Evropian? Nga përvoja e tyre me Fuqitë e Mëdha Qendrore të gjitha këto shtete janë "përvëluar njëherë" dhe po të cungohej sovraniteti i tyre i freskët (dhe deri diku ende i pa vënë në provë), do të kundërvepronin si luanët. Nuk duhet harruar kurrsesi që Bashkimi Evropian, ashtu siç është sot, nuk është krijuar me një të rënë të lapsit. Për disa dhjetëvjeçarë me radhë janë zhvilluar me emërtime dhe synime të ndryshme diskutime në nivele të ndryshme. Duhet patur gjithashtu parasysh se të gjitha shtetet e mëdha anëtare identitetin e tyre kombëtar e kanë siguruar prej kohësh, dmth qysh prej njëqind vjetësh ose disa shekujsh. Vendimi për të hequr dorë nga pjesë të caktuara të sovranitetit në favor të këtij Bashkimi mbikombëtar është pranuar prej qytetarëve të pjekur politikisht që i kanë përmbushur plotësisht nevojat e tyre themelore ekonomike e shoqërore. Nuk duhet harruar se këto shtete të Evropës Perëndimore nuk kanë zhvilluar më prej pesëdhjetë vjetësh luftëra midis tyre. Të gjitha këto nuk vlejnë në rastin e shteteve të Evropës Juglindore. Kjo është edhe arsyeja pse dëshirën e tyre për të qenë sovranë dhe për të mbetur të tillë ata e theksojnë në një mënyrë shumë më emocionale. Këto shtete nuhasin me mosbesim - shpeshherë me të drejtë - pothuajse tek secili fqinj një rrezik potencial për kufijtë e tyre, për sovranitetin e tyre, për ekzistencën e tyre shtetërore si edhe për paqen e brendshme. Shqipëria mund të na shërbejë këtu sërish si shembull. Shqiptarët, mbas gjithë atyre gjërave që i kanë shkaktuar vetvetes gjatë 60 vjetëve të fundit të shekullit të kaluar, nuk kanë siguruar as në aspektin e brendshëm të drejtën e ekzistencës së shtetit të tyre. Nxitja e brendshme për t'u larguar nga vendi vazhdon të ketë ende përmasa të jashtëzakonshme, ndërsa besimi në të ardhmen është i barabartë me zero. Nuk është shumë më e ndryshme edhe gjendja në Bosnje-Hercegovinë dhe në Serbi. Kushdo që gjen një gjasë (shans) për veten në Perëndim e kjo ka të bëjë kryesisht me njerëzit me kualifikim të lartë profesional, nxitohet t'a shfrytëzoj ate. Kjo përbën njërin prej aspekteve që duhen patur parasysh kur parashtrohen kërkesa për bashkëpunime maksimale dykombëshe dhe shumëkombëshe në rajon. Tjetri ka të bëjë me të kaluarën e drejtpërdrejtë. Mosbesimi midis fqinjëve është shumë më i madh, nga sa mund të merret me mend këtu në Perëndim. Ai është pasojë e "përfytyrimit të armikut" të përcjellë tradicionalisht dhe e përvojës politike. Në Perëndim armiqësitë ndërmjet popujve dhe shteteve fqinje kapërcehen atëhere kur në kushtet e një farë qëndrueshmërie krijohet mundësia e marrëdhënieve të reja dhe kur marrëveshjet ndërshtetërore e garantojnë këtë siguri, si edhe kur nuk ka ndryshime rrënjësore në gjendjen ekonomike të të dyja palëve. Mandej, falë një farë racionalizmi, krijohet mundësia e zhvendosjes në prapaskenë të kujtimeve të luftës, si edhe të armiqësive të ndërsjellta e të shkatërrimeve. Në Ballkan zhvillime të tilla nuk përbëjnë një dukuri të rëndomtë. Vrasja individuale në rastin konkret të një grindjeje ndodh ndoshta pak "më lehtë" - këtu njerëzit i rrëmbejnë më shpejt armët - se tek ne. Për pjesën më të madhe të burrave të Ballkanit mbajtja e një arme është po aq e vetëkuptueshme, sa është për ne larja e dhëmbëve. Kushdo që mban një armë vetëkuptohet se është menjëherë i gatshëm t'a përdorë ate. Kjo përbën njërën anë të traditës, ndërsa tjetra është mungesa e "kulturës" së konfliktit. "Tek ne nuk ka ende diskutime të tilla si tek ju në Perëndim", ka thënë Ramiz Alia, pasardhësi i Enver Hoxhës, në vitin 1990 në Tiranë gjatë një bisede mbi "demokracinë" të zhvilluar me një delegacion të FNH-së (Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit, në Vjenë), "kush nuk ka të njejtin mendim me mua, është armik dhe armiku pushkatohet - ju duhet t'a kuptoni, për ne rruga drejt kuptimit të demokracisë ndodhet ende tepër larg …." Poeti kroat Miroslav Kërlezha (Miroslav Krleza) ka thënë njëherë: "Kur shuhen dritat në një pijetore të Ballkanit, atëherë klientët zgjasin duart drejt thikave…." - një vrojtim ky tejet realist. Kjo tregon se shkaqet e dhunës nuk duhen kërkuar tek urrejtja dhe as tek mosmarrëveshjet ndërfetare e ndërkulturore, por tek një mosbesim i rrënjosur thellë, i cili mund të rrëkëllehet dhe instrumentalizohet lehtësisht për t'u shndërruar në urrejtje. Mosbesimi është pjesë e atmosferës themelore të Ballkanit dhe shqyrtimit e analizimit të tij i kushtohet shumë më pak vëmendje nga sa duhet. Prapa tij fshihen tabu dhe natyra të mbyllura, gënjeshtra dhe dëshira për t'u mburrur, frika dhe mungesa e aftësisë për të mëshiruar. Gjendja e pakënaqshme sociale dhe ekonomike që vihet re kudo jep gjithashtu ndihmesën e saj në drejtim të nxitjes së mosbesimit dhe smirës. Së fundi duhet theksuar se Bashkimi Evropian dhe në përgjithësi Perëndimi gjatë viteve nëntëdhjetë nuk kanë vepruar në Evropën Juglindore në një mënyrë të atillë që ndaj tyre të mund të tregohej një besim i pakushtëzuar. Po ashtu edhe gjatë dy shekujve të kaluar Perëndimi nuk e ka dëshmuar veten si një "mik" të besueshëm, por është mjaftuar vetëm në ndjekjen e interesave të tij të ngushta politike pushtetmbajtëse, si edhe atyre ekonomike, në dëm të shteteve të vogla. Është e vërtetë se kohëve të fundit po ky Perëndim është treguar aktiv në drejtimin paqësor - dhe prandaj ndaj tij është shfaqur edhe mirënjohje -, por në të njejtën kohë nuk ka përmbushur shumë prej premtimeve të dhëna. Deri tashti Perëndimi nuk ka përcaktuar ende një koncept të qartë mbi ndihmesën që duhet të japë për perspektivën e ardhshme të rajonit. Prandaj Pakti i Qëndrueshmërisë (Stabilitetit) do të ballafaqohet jo vetëm me probleme konkrete, por edhe me faktorë të paparashikueshëm, drejt njohjes së të cilëve duhet të përqëndrohen përpjekjet e protagonistëve të tij. Në rast se ai do të kufizohej vetëm në përkrahjen e zhvillimeve ekonomike, atëhere ndoshta mund të krijoheshin më lehtë mirëbesimi dhe perspektivat. Mirëpo, duke qenë se Perëndimi parashtron njëkohësisht kërkesa politike dhe moralo-ideologjike, jemi tepër kurreshtarë për të parë, nëse do të mund të arrijë ndonjërin prej synimeve të tij.


	Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të drejtat e rezervuara.