OPINIONE

Mediat dhe Politika

Si ndodhitë bëhen lajme?

Oslo (Norvegji),13 gusht 2003 / Shkruan: Gëzim MEKULI

    
"The New York Times" gazete amerikane më reputacion ka nje sllogan: "Të botohet gjdo lajm që është me vlerë". Por si "shnderohet" nje ndodhi në lajm? Kurë ndodhia ka vlerën e saj që ajo të botohet në një gazete? Më qindra lajme nga e tërë bota vërshojnë zyrat e redaksive gjermane,  angleze, italiane, norvegjeze…etj; E tërë kjo që më parë është e paraseleksionuar dhe  "paravlerësuar" se çka është për t’u lejuar të ”lind”si lajm, e çfare jo.

Këtu, parasëgjithash, kemi të bejmë me një "zgjedhje të lajmit", e jo me atë së çfare vërtet është më vlere/rëndesi. Redaktorët e gazetave dhe te mediave elektronike bejnë, përsëri, reduktimin e materialit të lajmeve. Këtu shtrohet pyetja: Në çfarë kriteriesh bëhet seleksionimi i lajmit nga gazetaret?

Një tentimsqarimi, se kur gazetarët e konsiderojnë një ndodhi si të vlershme, e bartë dhe kristalizon teoria-e-vlerës së lajmit: Jo zgjedhja subjektive e gazetarëve por, vetitë objektive të ndodhive vendosin se çfare do të publikohet në gazetë e çfare jo.

Prominenca, Elita dhe Negativiteti, janë sipas kesaj teorie aspektet determinuese që e bejnë një lajm "tërheqës, simpatik" dhe "interesant" për gazetarinë.

 

Fillimi i gjurmimeve të vlerës së Lajmit

Qysh në vitin 1922, amerikani Walter Lippmann, në librin e tijë "Public Opinion" lanson tezën se: "realiteti" për shkak të komleksitetit të tijë nuk ka mundësi që  plotësisht të "kuptohet" e as të ndërmjetësohet. Edhe lajmet që botohen në gazetat nuk janë te afert me realitetin. "Gjithe reporterët e botës, po edhe sikur të punonin me orë të tëra, nuk do të munden të dëshmojnë për nodhitë e botës. Dhe asnjeri prej tyre nuk ka mundesine që të jetë në të njëjten kohë më shumë se në një vend..." , shkruante Lippmann.

Edhe vet ajo së çka reporterët e konsiderojnë si të vërtet, nuk ripasqyrohet e transportohet tërsisht e besnikerisht. Sipas Lippmann, lajmet, shumë tëpër, përpunohen nga seleksionimi dhe interpretimi i gazetarëve. Një gazetë sjellë vetëm pjesëza stereotipe nga ”realiteti i botës”.

Atëhere cilat kriterie duhet të plotësojnë ndodhitë që gazetarët të "turren" që nga ato të "krijojnë" e ”transportojnë” lajmin?  Sipas tijë "celësi" gjindet në shprehjen "news value" (vlera e Lajmit). Më ketë shprehje kuptojmë veçoritë dalluese të ndodhive, veçori që ngrisin mundësin e lansimit të tyre si lajm. Veçoritë që determinojnë vlerën e lajmit sipas tijë do të ishin: Hapsira e afërt, Prominenza, Sensacionalizmi, Formësimi, Zgjatja, Relevanca, Dëmet, Përdorja, Struktura si dhe pashmangshëm ndikimi politik e institucional i shtetit.

 

Nëse një ndodhi ka veçori të tilla, mundësia është reale që ajo të „shndërrohet e shkrihet“ në lajm. Ky lloj themeli bazë përdoret sot në SHBA si doracak për shkollimin dhe aftësimin e gazetarëve. Gjatë “ndërtimit”  të lajmit paraqiten zakonisht edhe faktore të tjerë: Aktualiteti, Afërsia,  Anormaliteti, Konflikti dhe Domëthënja.

 

Shumë ekspert te shkencave te komunikacionit "kanë respekt" për këto faktor detërminues të lajmit, duke pranuar se, mu këto, mëgjithatë, janë edhe detërminues të seleksionimit të, lajmeve nga vetë gazetarët.
 
 

Fillimi i gjurmimeve europiane

Norvegjezi Einar Östgaard në mesin e viteve të 60-ta shtroi  pyetjen: përse në fushën e lajmit ndërkombëtar nuk ka ”free flow of news” (rrjedhje të lirë të lajmit). Östgaard që më parë kishte mbledhur analizat përmbajtësore dhe kishte ardhur në përfundim se, në tërë botën ka “shtrembërime” dhe ”defekte” gjatë rrjedhjes së lajmit. Ai tentoi që të sistematizoje shkaktarët e ”shtremberimit” dhe ”defektit” të lajmit: Përpos faktorëve ekstern (të jashtëm) si, censura politike apo presioni ekonomik, ai ”fajësonte” edhe disa faktor intern (të brendshëm). Sipas bindjes së tij disa ndodhi përmbajnë aspekte e karakteristika të veçanta, që ”zgjojnë” interesin e gazetarit.

Aspekti i parë dhe detërminues është SIMPLIFIKACIONI (thjështëzimi). Simplifikacioni paraqet tendencën e mediave, që mundësisht të ndërmjetësoi dhe lansoi ”të rejat me përmbajtje të thjesht, të lehtëkuptuar dhe jokokeqarëse”. Kjo tendencë të drejton aty, ku gazetarët parapëlqëjnë dhe favorizojnë lajmet e ”thjeshta” kundrejt atyre ”komplekse dhe kokëqarëse”; duke patur ”mbioreks” që dukuritë komplekse e te pazgjidhura të shoqërisë, vazhdimisht, të thjeshtëzohen e të ”nënqmohen” pambarimisht.

 

Në hapsirën tonë shqiptare shumë, tragjikisht shumë, kemi simplifikacion të lajmeve. Ne lajmet e mediave shqiptare ”problemet” dhe vështirësite e pazgjidhura politike, ekonomike e sociale meshifen, mbulohen dhe perzbukurohen, sikur te mos ekzistonin fare! Shembull: Opinionit publik shqiptar nuk i tregohet e vërteta se kushë janë ata faktorë politik e ekonomik (kombëtar e ndërkombëtar) që janë duke ”luajtur ruletin rus” me fatin politik te popullit te okupuar shqiptar te ish trojeve te pushtuara Jugo-sllave....; Opinionit publik mbarëshqiptar i ”heshtet” e vërteta e hidhur se, ç’farë është duke ndodhur me aspektin juridik të Kosovës,…simplifikacion që ”përdhunon”, ofendon, grimcëzon dhe tjetërson një popull…!?

Aspekti tjetër sipas Östgard është tendenca dhe ”turrja” e mediave në SENZACIONALIZEM. Mediat provojnë që nga ndodhitë me përmbajtje dramatike dhe emocionale të ngjallin interesim dhe alarm tek opinioni. Kjo do të prekte të ashtuquajturat „soft news“ (Lajmet e buta) si:  kuriozitetet, fatkeqësite, dukurite shoqërore e politike, si dhe të ashtuquajturat „hard news“ (Lajmet e forta) siq janë konfliktet dhe krizat në rafshin kombëtar dhe atë ndërkombëtar.

Shembull: Mediat shqiptare lansojne me pompozitet ”lajmin” se filan politikani u shpreh "për pavarësi" dhe për inkuadrim në NATO, e në anën tjetër "harrojnë" apo  mbrojnë (duke mos bërë gazetari hulumtuese e kritike) mospunen, diletantizmin, paaftësinë dhe joprofesionalitetin e tyre politik. Këto janë lajme të gazetarisë klasike senzacionale, gazetarisë që tenton të jetë gjithmonë e para: në politikë, ekonomi e profit. Jo rrallë, ”pavetëdishëm”, gazetaria sensacionale ”njollosë dhe përbalton” nderin e individit dhe me këtë edhe të politikave te shëndosha kombetare...

Bazuar në aspektet e lartëcekura të shkenctarit Östgaard duket se, mediat, se pari, synojnë që të përforcojnë dhe „sundojne“ rëndësin e veprimeve dhe sjelljeve individuale të udheheqësve politik dhe të „kombeve elite“. Së dyti, mediat masive synojnë të paraqesin, ndërmjetësojnë një botë plot me konflikte dhe luftëra. Dhe në fund lindë dyshimi se mediat ushqejnë dhe përkrahin idetë, për nje botë të ndarë në kombe më „rëndësi të madhe" dhe kombe me „rëndësi të vogël"!

 

Nëse mediat tona nuk janë duke e bërë një gjë të tillë, keto, së pakut, janë duke kontribuar ne zvogelimin dhe shprishjen e kombit shqiptar, dhe njekohesisht jane duke shumëzmadhuar, formesuar e ndertuar kombe te tjera.....!!! O Tempora o mores!

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.