OPINIONE

Chapeau, Iraku dhe Statusi Përfundimtar i Kosovës

Prishtinë, 12 maj 2003 / Prof. Dr. Enver HASANI*  

  

Chapeau është një fjalë franceze e cila ka kuptimin e kapelës. Në lëmin e politikës, megjithatë, kjo është një shprehje mjaft e dobishme metaforike, e cila përshkruan situatat ku disa veprimeve u pranohet një lloj legjitimiteti, pa marrë parasyshë pëmrbajtjen dhe vlerën e tyre reale.

 

Kjo shprehje sikur u bë aktuale gjatë luftës kundër Sadam Husein-it, me mundësinë e ndikimit të kësaj lufte në statusin final të Kosovës, një lidhje pak sa e quditshme dhe, mbase, në shikim të parë pak e besueshme për kosovarët. SHBA-të i thanë botës se, kësaj radhe, pra me Irakun, nuk do të ketë mision paqëruejtës të llojit të UNMIK-ut, don të thotë se nuk do të pasojë një vendim i OKB-së për t’i futur nën ombrtellen e Kombeve të Bashkuara trupat evro-atlantike dhe, bashkë me këtë, edhe rezultatet e një lufte tepër të sukseshme, çka për pasojë do të kishte pasur krijimin edhe të një misioni tjetër me mjaft pak përgjegjësi ndaj atyre në emër të të cilëve administrohet/qeveriset.

 

 

Pse ndodhi Iraku?!

 

Qëndrimi amerikan qe bërë i njohur që nga fillimi i luftës. Atherë u tha se nuk do të lejohej që Kombet e Bashkuara të shpenzonin paratë e taksapaguesëve amerikan. Megjithatë, është shumë vështirë, pse jo edhe e pamundur, të besohet se SHBA-të patën për qëllim rrënimin e Kombeve të Bashkuara dhe sistemin e saj të sigurisë. Kjo, sipas mendimit tonë të palëkundur, don të nënkuptonte më shumë anarki dhe jostablititet, paparashikueshmëri në marrdhëniet ndërkombëtare dhe kështu me radhë, diçka që në asnjë mënyrë nuk u përkon me interesat nacionale amerikane. Pse, atëherë, ndodhi Iraku dhe ku është vendi i OKB-së në këtë kontekst?!

 

Në rend të parë, duhet ditur se sistemet ndërkombëtare janë dy llojësh, grosso modo, ato fleksibile dhe, lloji tjetër, sistemet e ngurëta ndërkombëtare. Të llojit të parë janë thuase të gjitha sistemet ndërkombëtare të cilat i kemi parë në kohët moderne, siç është ai i krijuar me Paqen e Vestfalisë (1648), i Aleancës së Shejtë (1815), Versajës (1918), etj. I llojit të dytë është sistemi i krijuar gjatë Luftës së Ftohët dhe që njihet edhe si bipolaritet (1945-1989). Kjo, megjithatë, nuk ështe e tëra. Sistemet ndërkombëtarë gjatë historisë kanë pasur dhe nënsistemet e tyre, të cilat në një formë ose tjetër kanë luajtur rol të caktuar në prodhimin e paqes dhe të stabilitetit ndërkombëtar. 

  

Sistemet ndërkombëtare nuk është e thënë të jetnë të njëllojëta gjatë tërë kohës dhe  në të gjitha pjesët e tyre, gjë që është vëretuar në të gjitha fazat e sistemeve të sipërcekura. Ta zëmë, në ndërkohë që Aleanca e Shejtë ka arritur të ruaj paqen më së gjati në historinë më të re, prapseprap ka pasur luftëra në Greqi (1820-1830), revolucione të përgjakshme në Evropë (1848), luftime për  Krime-në (1856) etj., të cilat kanë treguar se regjimi i tillë nuk ka qenë fleksibël në të gjitha pjesët dhe gjatë tërë kohës. E njejta ka ndodhur edhe më Irakun e pas mbarimit të Luftës së Ftohët. Sistemi ndërkombëtar i pas vitit 1989 ka filluar të bëhet fleksibël ndaj ndryshimeve dhe akomodues ndaj konflikteve të mëdha. Por, jo në të gjitha anët. 

  

Në Lindje të Mesme procesi paqësor, sado i filluar mbarë, ka pasur ngecje konstante dhe ka prodhuar pasiguri për të gjithë: palestinezët, izraelitët dhe, së fundi, arabët. Kjo pasiguri ka ardhur si pasojë e ekzistimit të hegjemonëve rajonal, të cilët nuk kanë lejuar akomodimin e interesave konfliktuoze në atë pjesë të botës sepse një gjë  e tillë do t’u heqte nga dora mjetin kryesor të luftës së tyre për pushtet: dhunën. Për të bërë sistemin në fjalë flkesibël, pra që akomodon interesat e ndryshme dhe u përshtatet ndryshimeve në mënyrë paqësore, historikisht shikuar, nevoitet një goditje e sistemit të tillë të ngurtësuar, me qëllim që pjesa e goditur të kthehet prapa në tërsinë e sistemit ndërkombëtar felksibël për t’iu përshtatur trendeve kryesore të ndryshimeve dhe adaptimeve paqësore.

 

Arsyeja pse është goditur Iraku i Sadam Husei-nit, pra, ka qenë kjo: bërja fleksibël e asaj pjese të sistemit ndërkombëtar, për t’i hapur më pastaj rrugën ndryshimeve kolosale historike paqësore në Lindje të Mesme dhe në tërë botën muslimane. Ndryshe, sistemi i tillë, i modeluar sipas mendjes totalitare, apo tani që synohet të modelohet sipas një toitalitarizmi tjetër të llojit fetar, nuk mund të jetë veçse burim konstant i pasigurisë dhe jostabilitetit ndërkombëtarë.

 

  

Kombet e Bashkuara në Kosovë dhe përtej

 

Në anën tjetër, kundrejt Kombeve të Bashkuara, kjo don të thotë se kjo organizatë duhet që të mos shpresojë kësaj radhe se do të ketë mandat ku fjhalën kryesore e kanë njerëzit me asnjë interes për ndryshim të gjërave dhe zgjidhjes së problemeve kruciale për qytetarin deri sa të zgjidhen çështjet kontestuese politike lidhur me territorin e dhënë dhe banorët e tij. Kombet e Bashkuara dhe mandati i tyre duhet të ndryshojnë, jo për rastin e Kosovës vetëm, por në kuptimin absolut të fjalës, nëse duan t’i pëmrbushin kërkesat e kohës së sotme. Iraku është një shans i mirë për këtë, kurse Kosova aty afër por në drejtim të kundërt të mësimit dhe përvojës së fituar.

 

Nga një lexim i kujdeshëm i Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, mund të vërehet se fjala është për një dokument të ngarkuar me frazeologji e cila reflekton kompromisin e kohës ndërmjet akterëve kryesor: SHBA-ve, Evropës, si dhe anëtarëve të Këshillit të Sigurimit. Në fakt, ky dokument rikujton fitoren e fundit diplomatike të Millosheviçit ndaj mosunitetit të bashkësië ndërkombëtare, interesat kryesor të së cilës kanë qenë të fokusuar kah ruajtja e integritetit territorial dhe sovranitetit të shtetit ekzistues të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbi dhe Mali i Zi).

 

Kjo është arsyeja që SHBA-të kanë theksuar gjatë tërë kohës së luftës kundër Sadam-it se nuk do të ketë ndryshime territoriale si pasojë e luftës në vijim. Qëllimi i saj ka qenë, përkundrazi, që Iraku të bëhet shtet demokratik, i modeluar sipas vendeve perëndimore liberale e demokratike të Perëndimit, që respekton sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut dhe të pakicave. Ky projekt i restruktuimit të organizimit politik në Irak që ka nisur sot është pjesë e një tërsie më të madhe, e një përpjekje tmerrësisht titanike amerikane, intelektuale e filozofike, më e madhja në historinë  e njerëzimit, e cila ka për synim të vetin ndryshimin social, kulturor, politik dhe ekonomik të shoqërive dhe sistemeve të cilat janë treguar si të ngurëta dhe jo akomoduese ndaj ndryshimeve nga jashtë.

 

Me qëllim të bërjes fleksibël të këtyre shoqërive dhe sistemeve të tyre politike dhe tjetër, përdorimi i forcës brutale është i nevojshëm. Kjo ka qenë qëllimi i fushatës kundër Sadam Husen-it dhe, tanimë duhet të jetë e qartë, kundër Millosheviç-it. Kjo don të thotë se këto dy shoqëri është dashur të bëhen fleksibël dhe të adaptueshme ndaj ndryshimeve në rajon, të krijuara si rezultat i ndryshimeve tjera më të mëdha sistemike pas vitit 1989. Sa do të jetë kjo një sukses, mbetet të shihet, por fakt është se kjo paraqet përpjekjen më të madhe intelektuale e filozofike në histori. Ne vendet e Gjirit kjo edhe mund të kërkojë shumë kohë, por këtu në Ballkan përshtatjet sistemike janë më të lehta dhe po shkojnë me një shpejtësi më të madhe se atje.

 

 

Mesazhi për Kosovën

 

Mënyra se si po bëhet rekonstrumi i Irakut do të ketë ndikim edhe në Kosovë. Zaten, ky ndikim veç është ndier. Në rend të parë, UNMIK-u e ka shumë të vështirë për të shërbyer akoma si një lloj chapeau-je. Ai duhet të jetë më shumë se kaq. I ashtuquajturi transfer i kompetencave, sado i ngadalshëm dhe i mjegullët që është, ka për t’i shërbyer këtij qëllimi, pra të pasurimit të përmbajtjes së UNMIK-ut dhe punës së tij. Mesazhi  i dytë është se Iraku nuk ka ndërmend të ndjekë modelin e Kosovës. Kjo u  bë e qartë edhe gjatë vizitës në Kosovë, më 4 prill 2003,  të njërit prej liderëve të opozitës në Irak, Bahtiar Amin. Ky mesazh u keqkuptua në Kosovë dhe u interpretua si një shans i  mirë për largimin e UNMIK-ut nga Kosova. Bile-bile,  u përcaktua se deri kur duhet të rrijë UNMIK-u këtu. Kjo, natyrisht, nuk ndodhi. Mbase edhe nuk mund të ndodhë për shumë kohë.

 

UNMIK-u duhet të ndryshojë, megjithatë. Kjo don të thotë se SHBA-të dhe Britania e Madhe duhet të provojnë ndryshimin e mandatit të UNMIK-ut sepse kështu si është mund të shërbej vetëm si prodhues i jostabilitetit dhe pasigurisë ndërkombëtare. Kjo shihet nga ngadalësimi i procesit të bartjes së kompetencave. Realiteti i krijuar pas rrëximit të Sadam-it ka nxitur një diskurs mjaft rrënues ndër kosovarët kundruall rolit dhe rëndsisë së Kombeve të Bashkuara dhe cilsisë së adminsitrimit nga to. Ky është një fakt që nuk duhet neglizhuar. Sado që janë zbutur thirrjet për largim të menjëhershëm të UNMIK-ut, prap se parap në sytë e kosvarëve ai ka pasur një rënie drastike të autoritetit. Mandati i llojit të chapeau-së është i pamudnur të ruhet në Kosovë edhe për shumë kohë.

 

Mandati i UNMIK-ut duhet të ndryshojë. Kjo nuk don të thotë se ndryshimi duhet patjetër të jetë në kuptimin formal (Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit). Ai duhet dhe mund të ndryshojë në përmbajtje dhe në natyrën e kompetencave dhe përgjegëjsive që mban për veti UNMIK-u, pa marrë parasyshnë se cilit kapitull dhe cilit dokument i takojnë ato. Kështu si është sot  e ka të vështirë t’i rezistojëe kërkesave të kohës për ndryshim. Derisa kjo të bëhet, nëse bëhet ndonjëherë, statusi përfundimtar i Kosovës mbetet në duart e kinezëve dhe rusëve, dy anëtarëve tjerë të rëndësishëm të Këshillit të Sigurimit. Ky është mesazhi kryesor për statusin e Kosovës. Vështirë mund të  paramandohen rusët e kinezët, pa llogaritur këtu francezët pas plasaritjes me amerikanët rreth Sadam-it, në anënë e vullnetit politk të shumicës së kosovarëve. Poashtu, nuk mund të imagjinohet një situatë në të cilën fuqitë e mëdha do të luftonin me njëra tjetrën për të ndryshuar statusin/mandatin e tanishëm të Kosovës. Kjo don të thotë se akoma duhet të llogarisim në chapeau-në e UNMIK-ut. 

  

Mesazhi që u lexua në Kosovë pas rrëximit të Sadam-it rreth rolit të Kombeve të Bashkuara në të ardhmën, duket se ka qenë i gabuar. Dobësitë e theksuara të UNMIK-ut në Kosovë kanë shërbyer si inkurajim vetëm për mos të përsëritur një mandat të njejët në Irak, dhe asgjë më shumë. Roli ynë, sërish ka qenë konstruktiv: treguam se tjerët nuk duhet të jenë nën Kombet e Bashkuara. Pse jemi ne, nuk prishë punë. Edhe “transferi i kompetencave” mund të pret një kohë më të mire, kur të ketë më shumë stabilitet rajonal, edhe më shumë se ky që u krijua pas vrasjes së kryeministrit serb Gjingjiç.

 

 

 

 

*Autori  është profesor i së Drejtës Ndërkombëtare

 

Ky shkrim është botuar në “Koha Ditore”, më 7 maj 2003

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.