Recension rreth librit me te ri te Enver Hasanit

12 prill 2003 / Lulzim Mjeku

Libri i profesor Enver Hasanit “Vetëvendosja, Integriteti Territorial dhe Stabiliteti Ndërkombëtar” kthjellon mendjen e lexuesit, me thellësinë që e sjell studimi serioz, i shërben gazetarit, studentit për të sqaruar mëdyshjet dhe paraqet një ekzemplar përfaqësues të racionalitetit shkencor kosovar tek opinioni publik anglishtfolës.

Tri institucione prestigjioze akademike në fushën e sigurisë ndërkombëtare nga Austria botuan rishtazi librin në gjuhën angleze në Vjenë, "Vetëvendosja, Tërësia Territoriale dhe Stabiliteti Ndërkombëtar: Rasti i Jugosllavisë", të profesor Enver Hasanit.

Instituti për Përkrahje të Paqes dhe Menaxhim të Konfliktit, në bashkëpunim me Konzorciumin e Partneritetit për Paqe të Akademive të Mbrojtjes dhe Instituteve për Studime të Sigurisë, botuan këtë libër me 372 faqe që paraqet verzionin e pandryshuar të disertacionit të doktoratës së tij, mbrojtur pas mbarimit me sukses të provimeve të doktoratës në universitetin anglofon “Bilkent” të Ankarasë më 2001.

Përveç se është disertacioni i parë i publikuar jashtë Kosovës dhe në gjuhën angleze nga një profesor i Universitetit të Prishtinës, në një institut mjaft prestigjioz të Vjenës, libri është poashtu edhe disertacioni i parë i një autori kosovar i mbrojtur në kuadër të studimeve të rregullta të doktoratës në një universitet ndërkombëtar dhe anglofon. 

Literatura e përdorur, mbi gjashtëdhjetë faqe të librit, përveç në gjuhën shqipe dhe angleze, edhe në atë franceze, italiane, serbo-kroate dhe turke, flet mjaft për seriozitetin e librit, i cili, përveç literaturës dytësore, ka edhe burime tejet të pasura primare. Në gjithsej shtatë kapituj, autori ka trajtuar një çështje aq me interes për Kosovën dhe shqiptarët në përgjithësi, ate të vetëvendosjes dhe të elementeve të saj përbërës. Tri përfundime të autorit meritojnë vëmendjen tonë me këtë rast.

Duke folur për llojet e vetëvendosjes, asaj interne dhe eksterne, autori ka gjetur një ligjshmëri në zhvillimet politiko-ushtarake në rastin e ish Jugosllavisë, ligjshmëri që shpjegon sjelljet iracionale të serbëve në ish Jugosllavi. Në të vërtetë, autori thekson se serbët në ish Jugosllavi, për dallim prej të tjerëve, ndoqën rrugën e vetëvendosjes etnike, gjë që ka pasur për rrjedhojë luftërat dhe rrënimet gjenocidale të popujve dhe kulturave joserbe, kurse tjerët kanë ndjekur rrugën e vetëvendosjes territoriale, përfshirë këtu edhe kosovarët.

Përfundim tjetër i autorit të këtij libri është se mosaftësia për rrënim të menjëhershëm të strukturave jolegale serbe në Bosnje-Hercegovinë, entiteti parashtetëror “Republiëa Srpska”, ka pasur për pasojë një llojë gjysmëzyrtarizimi të këtij entiteti dhe, së fundi, barazimin e Kosovës me këtë entitet jolegal, i krijuar si rezultat i pastrimit etnik të popujve dhe kulturave joserbe. Ky barazim u pa me rastin e intervenimit të NATO-s kundër regjimit serb të Milosheviqit, i cili nuk rezultoi në shtetin e Kosovës por në ruajtjen e kufijve të jashtëm të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbi dhe Mali i Zi).

Tre kapitujt e parë të librit i kushtohen historisë së vetëvendosjes, me fillim që nga Paqja e Vestfalisë e deri në ditët e sotme. Arsyeja për këtë gjendje është se dy parimet tjera, ai i pacënueshmërisë së tërësisë territoriale të shteteve dhe i stabilitetit ndërkombëtar, kanë shërbyer dhe shërbejnë akoma si korrigjues të modaliteteve të zbatimit të vetëvendosjes.

Studiuesi Hasani shtron pyetjen fundamentale kush, cila njësi ka të drejtën për vetëvendosje, dhe cili trup është i autorizuar, apo ka të drejtë të vendos rreth njësive potenciale vetëvendosëse. Përgjigjen në këto pyetje Hasani e ndërlidh sërish me dilemën se a është vetëvendosja e ditëve tona e mbështetur territorialisht apo etnikisht. Autori përgjigjet se territori shërben si bazë për përcaktimin e njësive të ardhshme të vetëvendosjes, përkundër faktit se pretendimet për vetëvendosje zakonisht inicohen nga faktorët etnikë. Ky është qëndrim mbizotërues në bashkësinë e sotme ndërkombëtare i cili u kristalizua për dekada me radhë që nga përfundimi i Luftës së II Botërore.

Për lexuesin kureshtar libri i Hasanit paraqet një bashkëudhëtar besnik në rrugën e gjatë të zhvillimit të sistemit ndërkombëtar, jo vetëm nga Paqja e Vestfalisë. Autori shtjellon edhe parimin uti posidetis dhe zhvillimin e këtij institucioni nga e drejta (private) romake në të drejtën publike. Zhvillimi i tij nga marrëdhëniet pronësore private në marrëdhëniet ndërkombëtare. Rëndësia që autori i jep këtij instituti juridik qëndron në faktin se ai qëndron si gurthemel në vetëvendosjen, pas Luftës së II Botërore.

Ndonëse akademik për nga sistemimi, libri “Vetëvendosja, Integriteti Territorial dhe Stabiliteti Ndërkombëtar: Rasti i Ish Jugosllavisë” i afrohet interesimit të lexuesit të nduarnduarshëm sepse është i kapshëm dhe praktik. Në kontekstin e ish Jugosllavisë, lexuesit anglishfolës libri i ofron interpretimin autentik dhe racional të një shëencëtari kosovar. Nuk është e tepërt të theësohet se sipas autorit, pas përcaktimit të kufijve të njësive federative të Jugosllavisë së dikurshme, më 1946, nuk pati ndryshime serioze të kufijve deri me shpërbërjen e Jugosllavisë më 1992.

Kur u shpërbë, çështja e kufijve dhe suksesioni i tyre u bënë shkaku kryesor që çoi te luftërat dhe konfliktet brutale. Në këtë çast u shtrua pyetja, vetëvendosje territoriale apo etnike. Në këtë kontekst serbët insistonin në të qënurit sukcesorë të vetëm të shtetit të përbashëët, nismë e mohuar kategorikisht nga të tjerët. Qëndrimi i këtillë serb mbi vazhdimësinë shtetërore, ka qenë një pjesë e brendshme e të kuptuarit serb të vetëvendosjes. Serbët pohonin se për Serbinë ishte i domosdoshëm aplikimi për shtetësinë e re pas shpërbërjes së Jugosllavisë, meqë Serbia ka qenë formuese e parë e shtetit dhe për më shumë deri para 1918 Mbretëria e Serbisë ka formuar thelbin e shtetit jugosllav.

Autori thotë se derisa në kolonializëm nuk pati një insistim në parakushtet, si për shembull demokracia, sundimi i ligjit, respektimi i të drejtave të njeriut dhe pakicave, në këtë instancë ato u bënë conditio sine qua non për realizimin e çfarëdo regjimi të vetëvendosjes, qoftë i brendshëm apo i jashtëm. Agjenda e të drejtave të njeriut mund të pasurohet begatshëm me realizimin adekuat të vetëvendosjes. 

Pas leximit të ndonjë libri nga historia që e quan të drejtën për vetëvendosje si “opium për popujt”, apo si fiksion i së drejtës së popujve për vetëvendosje, libri “Vetëvendosja, Integriteti Territorial dhe Stabiliteti Ndërëombëtar” kthjellon mendjen e lexuesit, me thellësinë që e sjell studimi serioz, i shërben lexuesit për të sqaruar mëdyshjet dhe paraqet një ekzemplar përfaqësues të racionalitetit shkencor kosovar tek opinioni publik anglishtfolës.              

Shkrimi është botuar në "KosovaLive dhe Koha Ditore, më 12 prill 2003")

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.