13.04.2003 - Trepca.net

Recension rreth librit me te ri te Enver Hasanit

 

12 prill 2003 / Lulzim Mjeku

Libri i profesor Enver Hasanit “Vetėvendosja, Integriteti Territorial dhe Stabiliteti Ndėrkombėtar” kthjellon mendjen e lexuesit, me thellėsinė qė e sjell studimi serioz, i shėrben gazetarit, studentit pėr tė sqaruar mėdyshjet dhe paraqet njė ekzemplar pėrfaqėsues tė racionalitetit shkencor kosovar tek opinioni publik anglishtfolės.

Tri institucione prestigjioze akademike nė fushėn e sigurisė ndėrkombėtare nga Austria botuan rishtazi librin nė gjuhėn angleze nė Vjenė, "Vetėvendosja, Tėrėsia Territoriale dhe Stabiliteti Ndėrkombėtar: Rasti i Jugosllavisė", tė profesor Enver Hasanit.

Instituti pėr Pėrkrahje tė Paqes dhe Menaxhim tė Konfliktit, nė bashkėpunim me Konzorciumin e Partneritetit pėr Paqe tė Akademive tė Mbrojtjes dhe Instituteve pėr Studime tė Sigurisė, botuan kėtė libėr me 372 faqe qė paraqet verzionin e pandryshuar tė disertacionit tė doktoratės sė tij, mbrojtur pas mbarimit me sukses tė provimeve tė doktoratės nė universitetin anglofon “Bilkent” tė Ankarasė mė 2001.

Pėrveē se ėshtė disertacioni i parė i publikuar jashtė Kosovės dhe nė gjuhėn angleze nga njė profesor i Universitetit tė Prishtinės, nė njė institut mjaft prestigjioz tė Vjenės, libri ėshtė poashtu edhe disertacioni i parė i njė autori kosovar i mbrojtur nė kuadėr tė studimeve tė rregullta tė doktoratės nė njė universitet ndėrkombėtar dhe anglofon. 

Literatura e pėrdorur, mbi gjashtėdhjetė faqe tė librit, pėrveē nė gjuhėn shqipe dhe angleze, edhe nė atė franceze, italiane, serbo-kroate dhe turke, flet mjaft pėr seriozitetin e librit, i cili, pėrveē literaturės dytėsore, ka edhe burime tejet tė pasura primare. Nė gjithsej shtatė kapituj, autori ka trajtuar njė ēėshtje aq me interes pėr Kosovėn dhe shqiptarėt nė pėrgjithėsi, ate tė vetėvendosjes dhe tė elementeve tė saj pėrbėrės. Tri pėrfundime tė autorit meritojnė vėmendjen tonė me kėtė rast.

Duke folur pėr llojet e vetėvendosjes, asaj interne dhe eksterne, autori ka gjetur njė ligjshmėri nė zhvillimet politiko-ushtarake nė rastin e ish Jugosllavisė, ligjshmėri qė shpjegon sjelljet iracionale tė serbėve nė ish Jugosllavi. Nė tė vėrtetė, autori thekson se serbėt nė ish Jugosllavi, pėr dallim prej tė tjerėve, ndoqėn rrugėn e vetėvendosjes etnike, gjė qė ka pasur pėr rrjedhojė luftėrat dhe rrėnimet gjenocidale tė popujve dhe kulturave joserbe, kurse tjerėt kanė ndjekur rrugėn e vetėvendosjes territoriale, pėrfshirė kėtu edhe kosovarėt.

Pėrfundim tjetėr i autorit tė kėtij libri ėshtė se mosaftėsia pėr rrėnim tė menjėhershėm tė strukturave jolegale serbe nė Bosnje-Hercegovinė, entiteti parashtetėror “Republiėa Srpska”, ka pasur pėr pasojė njė llojė gjysmėzyrtarizimi tė kėtij entiteti dhe, sė fundi, barazimin e Kosovės me kėtė entitet jolegal, i krijuar si rezultat i pastrimit etnik tė popujve dhe kulturave joserbe. Ky barazim u pa me rastin e intervenimit tė NATO-s kundėr regjimit serb tė Milosheviqit, i cili nuk rezultoi nė shtetin e Kosovės por nė ruajtjen e kufijve tė jashtėm tė Republikės Federale tė Jugosllavisė (Serbi dhe Mali i Zi).

Tre kapitujt e parė tė librit i kushtohen historisė sė vetėvendosjes, me fillim qė nga Paqja e Vestfalisė e deri nė ditėt e sotme. Arsyeja pėr kėtė gjendje ėshtė se dy parimet tjera, ai i pacėnueshmėrisė sė tėrėsisė territoriale tė shteteve dhe i stabilitetit ndėrkombėtar, kanė shėrbyer dhe shėrbejnė akoma si korrigjues tė modaliteteve tė zbatimit tė vetėvendosjes.

Studiuesi Hasani shtron pyetjen fundamentale kush, cila njėsi ka tė drejtėn pėr vetėvendosje, dhe cili trup ėshtė i autorizuar, apo ka tė drejtė tė vendos rreth njėsive potenciale vetėvendosėse. Pėrgjigjen nė kėto pyetje Hasani e ndėrlidh sėrish me dilemėn se a ėshtė vetėvendosja e ditėve tona e mbėshtetur territorialisht apo etnikisht. Autori pėrgjigjet se territori shėrben si bazė pėr pėrcaktimin e njėsive tė ardhshme tė vetėvendosjes, pėrkundėr faktit se pretendimet pėr vetėvendosje zakonisht inicohen nga faktorėt etnikė. Ky ėshtė qėndrim mbizotėrues nė bashkėsinė e sotme ndėrkombėtare i cili u kristalizua pėr dekada me radhė qė nga pėrfundimi i Luftės sė II Botėrore.

Pėr lexuesin kureshtar libri i Hasanit paraqet njė bashkėudhėtar besnik nė rrugėn e gjatė tė zhvillimit tė sistemit ndėrkombėtar, jo vetėm nga Paqja e Vestfalisė. Autori shtjellon edhe parimin uti posidetis dhe zhvillimin e kėtij institucioni nga e drejta (private) romake nė tė drejtėn publike. Zhvillimi i tij nga marrėdhėniet pronėsore private nė marrėdhėniet ndėrkombėtare. Rėndėsia qė autori i jep kėtij instituti juridik qėndron nė faktin se ai qėndron si gurthemel nė vetėvendosjen, pas Luftės sė II Botėrore.

Ndonėse akademik pėr nga sistemimi, libri “Vetėvendosja, Integriteti Territorial dhe Stabiliteti Ndėrkombėtar: Rasti i Ish Jugosllavisė” i afrohet interesimit tė lexuesit tė nduarnduarshėm sepse ėshtė i kapshėm dhe praktik. Nė kontekstin e ish Jugosllavisė, lexuesit anglishfolės libri i ofron interpretimin autentik dhe racional tė njė shėencėtari kosovar. Nuk ėshtė e tepėrt tė theėsohet se sipas autorit, pas pėrcaktimit tė kufijve tė njėsive federative tė Jugosllavisė sė dikurshme, mė 1946, nuk pati ndryshime serioze tė kufijve deri me shpėrbėrjen e Jugosllavisė mė 1992.

Kur u shpėrbė, ēėshtja e kufijve dhe suksesioni i tyre u bėnė shkaku kryesor qė ēoi te luftėrat dhe konfliktet brutale. Nė kėtė ēast u shtrua pyetja, vetėvendosje territoriale apo etnike. Nė kėtė kontekst serbėt insistonin nė tė qėnurit sukcesorė tė vetėm tė shtetit tė pėrbashėėt, nismė e mohuar kategorikisht nga tė tjerėt. Qėndrimi i kėtillė serb mbi vazhdimėsinė shtetėrore, ka qenė njė pjesė e brendshme e tė kuptuarit serb tė vetėvendosjes. Serbėt pohonin se pėr Serbinė ishte i domosdoshėm aplikimi pėr shtetėsinė e re pas shpėrbėrjes sė Jugosllavisė, meqė Serbia ka qenė formuese e parė e shtetit dhe pėr mė shumė deri para 1918 Mbretėria e Serbisė ka formuar thelbin e shtetit jugosllav.

Autori thotė se derisa nė kolonializėm nuk pati njė insistim nė parakushtet, si pėr shembull demokracia, sundimi i ligjit, respektimi i tė drejtave tė njeriut dhe pakicave, nė kėtė instancė ato u bėnė conditio sine qua non pėr realizimin e ēfarėdo regjimi tė vetėvendosjes, qoftė i brendshėm apo i jashtėm. Agjenda e tė drejtave tė njeriut mund tė pasurohet begatshėm me realizimin adekuat tė vetėvendosjes. 

Pas leximit tė ndonjė libri nga historia qė e quan tė drejtėn pėr vetėvendosje si “opium pėr popujt”, apo si fiksion i sė drejtės sė popujve pėr vetėvendosje, libri “Vetėvendosja, Integriteti Territorial dhe Stabiliteti Ndėrėombėtar” kthjellon mendjen e lexuesit, me thellėsinė qė e sjell studimi serioz, i shėrben lexuesit pėr tė sqaruar mėdyshjet dhe paraqet njė ekzemplar pėrfaqėsues tė racionalitetit shkencor kosovar tek opinioni publik anglishtfolės.              

Shkrimi ėshtė botuar nė "KosovaLive dhe Koha Ditore, 12 prill 2003")

  

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Tė gjitha tė  drejtat e rezervuara.