OPINIONE

Pasojat e një lufte: qëllimi politik i luftës kundër Sadamit, Turqia dhe OKB-ja

Prishtinë, 23 mars 2003 / Dr Enver HASANI*

  

Raison d’Etat Në politkën e jashtme dhe kurset e gjeostrategjisë, çështja e qëllimit politik të projektimit të forcës zë një vend shumë të lartë dhe meritor. Vetëm te popujt pa kulturë politike e ushtarake mund të ndodhë që forca të projektohet, pa u ditur paraprakisht qëllimi politik i këtij projektimi. Historia jonë e viteve të fundit  është dëshmitarja më e mirë për këtë: nga kërkesat ambicioze për Çamërinë, ne u kënaqëm me statusin aktual hibrid të një autonomie substanciale, të cilën askush nuk di ta definojë me saktësi.

Kjo çështje ka preokupuar njerëzimin dhe mendimtarët, duke nisur nga legalistët e Kinës së lashtë e deri në ditët e sotme, duke u krijuar kështu doktrina nga më të ndryshmet. Sot për sot, në rastin që po diskutojmë, Doktrina Pauell duket të jetë më e rendësishmja për ne dhe, pa asnjë dyshim, për aktorët kryesorë të politkës botërore, UE-në, Francën, Gjermaninë, Rusinë, Kinën dhe disa vende të tjera të Botës së Tretë.

Në të kaluarën, qëllimi politik i luftës nuk ka qenë interes shtetëror, së paku jo në kohët më të reja. Luftërat janë zhvilluar për qëllime dhe teka personale të sundimtarëve, pa llogaritur aspak interesin që duhet të ketë shteti, provinca ose entiteti tjetër në emër të të cilëve luftohej formalisht. Kjo ka qenë tipike për Mesjetën.  Në fakt, në këtë periudhë, njerëzve as që u ka interesuar aq shumë se ushtritë e kujt po luftonin, sepse, duke qenë  jo rrallëherë mercenarë, njerëzve as që u ka bërë përshtypje se kundër kujt dhe pse duhej të luftohej. Vetëm me lindjen e kombeve moderne dhe të nacionalizmit, shteti dhe interesi shtetëror morën një dimension tjetërfare nga ia që ishim mësuar ta shohim. Paqja e Vestfalisë duhet të jetë fazë e shënimit të kthesës në këtë drejtim: tashmë nuk mund të luftohej për tekat apo ambiciet personale të sundimtarit, por për atë që Richelieu e quajti raison d’ etat. Ky term pati për qëllim evidentimin e një koncepti fare të ri, që duhej të përdorej si udhëzim për ata që planifikonin dhe bënin politikën e jashtme. 

Doktrinat “Pauel” dhe “Bush”

Doktrina e “dëmit zero” ka qenë një kohë e proklamuar nga SHBA-të dhe në Kosovë u realizua me përpikëri. Klintoni ka qenë eksponent i kësaj doctrine, kështu që në ish -Jugosllavi askush më shumë se boshnjakët dhe shqiptarët e Kosovës nuk e kanë ndier tërë peshën e zbatimit praktik të kësaj doktrine. Megjithatë, kjo doktrinë nuk ka arritur t’u përgjigjet të gjitha rasteve të rrezikimit të interesave nacionale amerikane, siç është ky i luftës glabale kundër terrorizmit, i këtij rreziku më të madh, sot për sot,  për sigurinë dhe stabilitetin e shtetit amerikan dhe botëror. Kjo do të thotë se, tash e tutje, nevoja e parashikimit të një dëmi minimal do të duhej të merrej parasysh për rastet veçanërisht të rënda. Mu për këtë, prandaj, u formulua ajo që më pastaj u quajt “Doktrina Pauell”, fillet e së cilës patën filluar në luftën e parë kundër Sadam Hyseinit.   Kjo doktrinë, megjithatë, asnjëherë nuk ka arritur të zbatohet në formën e saj të pastër, siç ishte parashikuar nga vetë Kolin Pauell (Colin Poëell) në fillim të viteve ’90, kështu që sot kjo doktrinë bashkëjeton me doktrinën e “dëmit zero”. Momentalisht, nuk ka formë të pastër të strategjisë së jashtme amerikane, kështu që kjo diktohet nga dinamikat që zhvillohen në ambientin e trazuar ndërkombëtar, i cili karakterizohet me jostabilitet të paparë si pasojë e proliferimit të shteteve të dobëta dhe të ndihmës që këto shtete u japin lëvizjeve globale terroriste.

Esenca e “Doktrinës Pauell”, në formën e saj të pastër, është kjo: objektivi duhet të jetë  i qartë me rastin e projektimit të forcës; forca që projektohet kundër kundështarit duhet të jëtë tejet e madhe dhe mbizotëruese vis-à-vis palës tjetër; fitorja ushtarake duhet të jetë e shpejtë; dëmet duhet të jenë minimale; dhe, së fundi, duhet të ekzistoj një strategji e qartë dalëse që nga fillimi. Këta parametra të kësaj doktrine kanë ndryshuar pas sulmeve terroriste të 11 shtatorit 2001. Kjo për faktin se tash, sipas “Doktrinës Bush”, duhet të bëhen përgatitje për sulme parandaluese, ngase sulmuesit nuk janë më vetëm shtetet, por edhe lëvizjet terroriste . Edhe kur është fjala për shtetet, të cilat i ndihmojnë këto lëvizje terroriste, fjala është për shtete që kanë arsenale marramendëse të armatimit për shkatërrim në masë dhe, si të tilla, kanë dëshmuar një gatishmëri të lartë për t’i përdorur kundër interesave të sigurisë nacionale dhe kundër interesave tjera amerikane. Në vijim të kësaj, edhe rreziku që kanoset tash, në bazë të kësaj doktrine, nuk definohet si minimal, por  si rrezik i  domosdoshëm, pa marrë parasysh përmasat, nisur nga fakti se e mira që synohet me këtë projektim të forcës tash,  pra arritja e sigurisë së shtetit amerikan dhe e qytetarëve të tij, nuk kanë çmim. Në fakt, sulmet barbare të 11 Shtatorit dhe sjellja e Sadamit më pastaj kanë treguar se barbarët llogarisin me mosgatishmërinë amerikane për mbrojtje me çdo kusht dhe humbjet eventuale. Këto llogari janë prezente te shtetet si Iraku dhe lëvizjet terroriste shumë më shumë sesa është menduar.

Strategjia dalëse

Pika më kryesore në çdo projektim të forcës është stragtegjia dalëse, e cila kushtëzohet nga vetë qëllimi politik i përdorimit të kësaj force. Ta zëmë, në rastin e Kosovës, ky qëllim politik nuk ka qenë i lidhur me statusin final të Kosovës, por me rrënimin e aftësisë shkatërruese të regjimit të Millosheviçit kundrejt shqiptarëve të Kosovës, me qëllim të parandalimit të regjimit në Beograd për ta përdorur përtej mase dhunën fizike kundër shqiptarëve. Çështja e statusit të Kosovës, sigurisht se nuk ka qenë qëllim i sulmeve të NATO-s kundër Millosheviçit, gjë që praktikisht do të thotë ruajtje e status quos territoriale brenda Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbi dhe Mali i Zi), që nënkupton edhe lënien pa prekur të sovranitetit formal të këtij shteti ndaj Kosovës. Në këtë kontekst, strategjia dalëse e NATOs ka konsistuar në krijimin e bazës solide për një proces të gjatë politik për zgjidhjen e statusit final të Kosovës, që nënkupton themelimin e institucioneve demokratike të qeverisjes dhe ndihmën që Kosova të funksionojë si shoqëri me orientim evro-atlantik. Kur themi proces i gjatë, mendohet se fjala është për  strategji dalëse krejt të mjegulltë pa ndonjë afatizim konkret të saj, gjë që në praktikë edhe mund të varet shumë nga faktorët tjerë, kështu që dalja mund të bëhet në çdo moment, por edhe kurrën e kurrës, së paku jo për një gjeneratë njerëzish. Ta marrim këtu vetëm një variant të strategjisë dalëse, varantin e strategjisë dalëse që mund të lindë hëpërhë. Nëse kjo do të ndodhë, varet jo nga ne, por nga zhvillimet gjetiu. Lufta kundër Sadamit dhe rezultati i saj  janë një ndër faktorët përcaktues në këtë drejtim. Në fakt, ky është mendimi kolektiv këtu në Kosovë, pra mendimi se moskooperimi i OKB-së me amerikanët në luftën kundër regjimit të Sadam Hyseinit do të ketë për pasojë rrënimin e UNMIK-ut si eksponent i OKB-së këtu dhe, rrjedhimisht, krijimin momental të një strategjie dalëse që askush deri dje nuk e ka imagjinuar. Kjo, për mendimin tonë, është krejt iluzore dhe kufizohet me naivitet në shpjegimin e fenomeneve në politikën ndërkombëtare.Pse?

Anarki apo rend ndërkombëtar?

Amerika, si fuqi kryesore botërore, sot për sot, nuk ka asnjë interes që t’i hapë rrugën anarkisë dhe çrregullimeve në planin ndërkombëtar, gjë që do të ndodhte sikur të rrënohej sistemi i OKB-së i krijur pas Luftës së Dytë Botërore. Është shumë e vërtetë se OKB-ja dhe operacionet paqeruajtëse, në anën tjetër, nuk kanë prodhuar stabilitet afatgjatë askund në botë. Në një rast të vetëm ku supozohet se kjo ka ndodhur, nuk ka qenë rezultat i saj, por i mosaktivizimit të vetos nga ana e sovjetikëve, pra në rastin e Koresë më 1950, dhe kjo nuk është përsëritur kurrë më. Vetoja e fuqive të mëdha ka qenë dhe mbetet kyç në të gjitha dështimet e OKB-së dhe të sistemit të saj të sigurisë që nga themelimi deri më sot. Kjo, nuk ka asnjë dyshim , duhet të ndryshojë dhe kjo që po ndodh tash me Irakun nuk është veçse proces i fillimit të reformës së OKB-së, por jo edhe i rrënimit të sistemit të sigurisë së krijuar aty, sepse kjo më së paku shkon në dobi të SHBA-ve. Por, jo vetëm të tyre. Kjo reformë, si pasojë e shpenzimit të kredibilitetit të sistemit të sigurisë së OKB-së, nuk duhet dhe nuk mund të ketë për qëllim rrënimin e vetë OKB-së, por revitalizimin e saj duke e bërë të aftë për t’i përballuar sfidat e shekullit XXI. Një mënyrë për ta bërë këtë është përmes futjes në konkurrencë të tërë sistemit të sigurisë të krijuar nga OKB-ja, siç ëshët propozuar nga SHBA-të për Irakun dhe rindërtimin e tij pas fitores kundër regjimit të Sadam Hysenit. Ky rindërtim, i cili duhet të demonstrojë tërë absurditetin  dhe mosefikasitetin e mënyrës së administrimit të instaluar nga ana e OKB-së, do të tregojë me siguri se edhe me shumë më pak mjete mund të arrihet shumë më shumë nga sa është arritur prej OKB-së që nga misionet e para të pasvitit 1945 (misionet në Greqi e deri te UNMIK-u në Kosovë). U mor vesh, një çmim është paguar nga ne dhe ruandasit, pse jo edhe nga të gjithë të tjerët, siç janë libanezët dhe qipriotët, nigerianët dhe kongolezët, mozambianët dhe nikaraguanët, etj. etj.  Çështja e vetme që mbetet për diskutim në rastin e Irakut pas luftës është ajo që ka të bëjë me legjitimitetin e veprimit atje, gjë e cila, jemi të bindur, se mund të zgjidhet përmes aktivizimit të mekanizmave regjionalë atje, të cilat janë treguar mjaft racionalë dhe politkisht tejet të dobishëm gjatë tërë përgatitjeve për luftë kundrë regjimit në Bagdat (Liga Arabe dhe Konferenca Islamike). Arsyeja kryesore për këtë kooperim dhe për racionalizëm aktual pozitiv politik të këtyre vendeve qëndron në faktin se të gjithë tashmë e kanë të qartë se fjala është jo për luftë territoresh dhe robërimin e të tjerëve, por për luftë globale kundër terrorizimit dhe për prodhim të sigurisë ndërkombëtare. Ky segment, pra zbulimi se qëllimi politik i luftës kundër Sadamit nuk është për të ndërruar kufij politikë të territoreve të shteteve ekzistuese atje, por për të luftuar regjimet që përkrahin terrorizimin dhe që prodhojnë jostabilitet, sjell  rishikimin e pozicionit turk në Irakun Verior.  

Turqia në veri të Irakut duhet të mbetet vetëm për arsye humanitare

Futja e trupave turke në veri të Irakut, për të ndihmuar pjesën tjetër të trupave turke që atje janë prej kohësh në luftën e tyre kundër rrezikut kurd, tash merr një dimension krejt tjetër. Turqit, mendojmë, nuk duhet të tejkalojnë mandatin e tyre të përcaktuar nga marrëveshja me amerikanët, pra nuk duhet që ta shikojnë problemin kurd me sytë e vjetër. Arsyet humanitare për mbetje aty duhet të jenë primare për ushtrinë turke.  Çështja kurde atje tash merr një dimension të ri, i cili lidhet me demokratizimin e Irakut dhe, gradualisht, të tërë rajonit ku banojnë kurdët. Siria, në këtë drejtim, ka dhënë dhe po jep prova të mjaftueshme se është në rrugë të mirë, kurse regjimi në Iran ka kohë që rropatet për të dalë nga trashëgmia e Homeinit dhe integralizmit islamik të cilin ai e la pas veti. Administrata e tashme amerikane e ka shumë të qartë se Irani, pa marrë parasysh rrezikun që paraqet, nuk duhet të trajtohet si Iraku i Sadamit sepse në Teheran, megjitahtë,  ka një opozitë dhe një dinamikë politike më tradicionale dhe më legjitime, kështu që çdo ndërhyrje nga jashtë vetëm sa mund t’i homogjenizojë intergralistët iranianë, ngjashëm si në rastin e Serbisë. Në fakt, mënyra e funksionimit të nacionalizmit iranian, bazuar në centralizmin e theksuar të fesë shiite myslimane, është krejt e ngjashme me mënyrën e funksionimit të nacionalizmit kishtar serb. U mor vesh, edhe rreziku ushtarak iranian është më i vogël krahasuar me Irakun e sotëm. Në këtë kontekst, Turqia, një vend që me aq sukses ka imituar dhe kopjuar vlerat e demokracive liberale perëndimore për më shumë se shtatë dekada, ka rrezik të mbetet lakuriq kundrejt pjesës së saj të problemit me kurdët. Çdo qëndrim i Ankarasë, i cili beson se intervenimi në veri të Irakut ka për qëllim pengimin e shkëputjes së këtij territori turk dhe krijimin e shtetit kurd aty, është tmerrësisht i gabuar sepse ky nuk ka qenë e as nuk mund të jetë qëllim politik i vetë projektimit aktual të forcës amerikane kundër Irakut. Qëllimi i projektimit të kësaj force ka qenë dhe mbetet, jo rrënimi i sovraniteteve territoriale por i celulave dhe i rrjeteve terroriste, të krijuara nga shtetet si Iraku. Këtij qëllimi i ka shërbyer shteti turk për dekada dhe ka qenë simbol i funksionimit properëndimor të një vendi krejt mysliman. Këtij qëllimi duhet t’i shërbejë Turqia e sotme. Ndryshe, frika nga zgjidhja demokratike e problemit kurd mund ta çojë në qorrsokak politikën zyrtare në Ankara sepse demokratizimi i Irakut, me Sirinë dhe Iranin pas veti, sigurisht se ul shumë peshën specifike politike dhe ndikimin turk në rrjedhat botërore, përfshirë këtu edhe NATO-n, roli i së cilës mbetet për t’u rishikuar gjithashtu, në dritën e luftës në Irak. Kjo nënkupton se edhe Unionin Evropian, tash e tutje, turqit duhet të shikojnë me sy krejt tjetër, duke mos provuar lojën e animit kah “Evropa e vjetër”. Vetëm rolin e luajtur aq mirë deri sot mund ta luajë Turqia. Asnjë rol tjetër nuk i shkon, sado që në dukje kjo mund të duket si jo e qëlluar hëpërhë. Por, tash në kushte tërësisht të ndryshuara.

Reforma në Turqi dhe UNMIK-u

UNMIK-u dhe Turqia duhet të reformohen rrënjësisht sepse taksapaguesit amerikanë nuk japin para për administrim ndërkombëtar me shijen e Botës së Tretë (UNMIK-u), përkatësisht për një Turqi që nuk di të përballojë  sfidat e shekullit XXI kur është fjala për të drejtat e njeriut dhe sundimin e ligjit, pa dallim feje, etnie, race apo bindje  politike, të cilat nuk kanë asnjë lidhje me sovranietetin territorial, ridefinimi i të cilit as që mund të jetë e as që është në axhendën amerikane, sepse një gjë e tillë do të paraqiste vetëvrasje jo vetëm të shoqërisë amerikane, por edhe të njerëzimit si tërësi. Me fjalë tjera, shoqrëia amerikane nuk bazohet në rrënimin e sovraniteteve territoriale ekzistuese, por në ridefinimin e tyre sipas kërkesave të kohës, të cilat kërkesa lidhen me sundimin e ligjit, demokracisë, respektin për të drejtat e njeriut dhe të minoriteteve. Ndryshe, po të ishte shoqëria amerikane, siç mendohet këtu dhe në Turqi, e bazuar ne vlerat tjera, atëherë do të ishte shpërbërë kaherë nga brenda. Interesi i shoqërisë amerikane ka qenë dhe mbetet eksternalizimi i vlerave të asaj shoqërie në tërë botën. Vetëm kështu, përmës pranimit të vlerave liberale të shoqërisë amerikane mund të arrihet stabilitieti afatgjatë ndërkombëtar. Përdormi i forcës ushtarake ka vetëm një rol të vëgël fillestar për të luajtur, aq sa për të neutralizuar si rrezik sigurie dhe si rrezik ushtarak imediat ndonjë përpjekje barbare, siç ishte rasti me Afganistanin e Bin Ladenit dhe Irakun e Sadam Hysenit. Pjesa tjetër është civilizuese dhe i takon organizmave të sigurisë ndërkombëtare që ta realizojnë këtë mision të tyre, kurse të tjerët duhet të ndihmojne. Ndryshe, anarkia mbetet alternativë për të gjithë ne.

 

*Autori është profesor i së Drejtës Ndërkombëtare në Universitetin e Prishtinës

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.