OPINIONE

Habermas, Gjingjiq dhe Kosova

Prishtinë, 15 mars 2003 / Dr Enver HASANI*

 

Nuk them tani se vrasja e Gjnigjiqit do të këtë për rrjedhojë ndryshim radikal të politikës së jashtme serbe. Krejt çka mund të ndodhë dhe duhet të ndodhë ka të bëjë me një krizë në lidershipin serb, sepse kkrijimi politik i krymenistrit tanimë të vrarë serb ka kushtur shumë kohë e mund. Nuk ka ndodhur brenda natës asgjë. Ngritja e tij i referohet një krajate të vëretë politke, tipike për karrierat politike në Ballkan: sot je në krahun politik të së djathtës ekstreme, nesër përfundon në humanist dhe fitues të çmimit nobel. Kjo logjikë politike e rajonit, nuk ka asnjë dyshim, ka rrënjet e veta në politikat e jashtme të fuqive të mëdha, më shumë se sa në dinamikat e brendshme të shoqërive ballkanike.

 

Vrasja e kryeministrit serb dje nuk ka si mos të na kujtoj fillimin e shekullit të njëzetë, afërsisht kohën e njëqind viteve më parë, kur u vra sundimatri serb i dinastisë së obrenoviqëve, bashk me bashkëshorten.  Vrasja e Gjingjiqit, për çudi, ka koincidon në motive me vrasjen e një shekulli më parë, i cili konsiderohej si shumë proevropian, përkatësisht se kishte lidhur miqësi të ngushtë me austrohungarezët.

 

Vrasja në fjalë kishte tronditur oborret mbretërore të fuqive  të mëdha, aq sa për më se tri vite nuk njohën këtë ndyrshim të dhunshëm në regjimin e kohës në Beograd. Vrasja e obrenoviqëve shënoi një kthim radikal në politikën serbe të kohës, duke e bërë ate haptaz proruse dhe duke e vënë në shërbim të tërsishëm të hegjemonizmit rus. Vrasja e Ferdinantit në Sarajevë, trashëgimtarit të frontit austrohunagarez, ka qenë kulmim i politkës së terrorit shtetror serb. Me fjalë tjera, mbreti Obrenoviq e pagoi me kokë politikën e tij properëndimore, ashtu si Gjingjiqi, sepse hapja e tij ndaj Perëndimit godiste interesat vitale të politikën tradicionale militariste serbe.

 

Nuk them tani se vrasja e Gjnigjiqit do të këtë për rrjedhojë ndryshim radikal të politikës së jashtme serbe. Krejt çka mund të ndodhë dhe duhet të ndodhë ka të bëjë me një krizë në lidershipin serb, sepse kkrijimi politik i krymenistrit tanimë të vrarë serb ka kushtur shumë kohë e mund. Nuk ka ndodhur brenda natës asgjë. Ngritja e tij i referohet një krajate të vëretë politke, tipike për karrierat politike në Ballkan: sot je në krahun politik të së djathtës ekstreme, nesër përfundon në humanist dhe fitues të çmimit nobel. Kjo logjikë politike e rajonit, nuk ka asnjë dyshim, ka rrënjet e veta në politikat e jashtme të fuqive të mëdha, më shumë se sa në dinamikat e brendshme të shoqërive ballkanike.

 

Tani kjo këtu nuk ka rëndësi. Me rëndësi është se asnjë medium nuk dha në hollësi këtë trajtrote të ngritjes politike të kryeministrit Gjingjiq. Krejt cka u tha kishte i referohej vendit të lindjes së tij, në Bosanjë-Hercegovinë, nga një familje me traditë ushtarake, doktrimit të tij në një ndër vendet më të bukura të Evropës, Konstancën e barokut të hershëm gjerman, vendin e Koncilit të Dytë të Vatikanit, ku kishte pasur për mbikqyrës të disertacionit të doktoratës një ndër filozofët më të mdhenjë të dekadave të fundit, Jurgen Habermasin, themeluesin e “Shkollës së Franfurtit”, ideatorin e teorisë kritike, siç e quajmë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Asgjë nuk u tha, megjiathat, për Gjingjiqin e këtyr dhjetë viteve.

 

  

Vizita në Pale te Karagjiqi

 

Natën e 21 shkurtit të vitit tani të largët 1994, Gjingjiq kishte kaluar në Pale, me mikun e vet Karagjigj, të cilit i kishte shkuar, siç tha vetë në publiik atëbotë, për t'i treguar se "soilidarizohej me popullin e Republika Sprska”. Fjala është për ultimiatumin e parë të NATO-s, pas maskarës në qendër të Sarajevës kur u vranë 68 civilë, dhënë serbëve të Karagjiqit për të mënjanuar aramatimin e rëndë nga rrethinat e Sarajevës. Në këtë kohë, Karagjiqi ishte i akuzuari i parë i Hagës për gjencid, gjë që tregon se Gjingjiq nuk ka poasur aspak qëndrimim kritik, siç do të duhej të kishte nëse merret parasyëh shkola ku kishte mbaruar doktoratën.

 

Përkundërazi, vizita e tij ishte bërë në funksion të përkrahjes së bashkimit të Republika Srpska me RFJ (Serbi dhe Mali i Zi), pra për krijimin e Serbisë së Madhe. Dallimi i tij me Millosheviqin më shumë i referohej qasjes dhe metodologjisë së krimit serb dhe vetë projektit politik për Serbinë e Madhe. Nuk ka pasur ndonjë dallim kualitativ, i cili do të reflektonte humanizëm apo vizion për bashkjetesë të kulturave dhe popujve të ndryshëm të rajonit.

 

 

“Zajedno '96”

 

Në vijim të kësaj duhet të shikohet edhe ngritja e tij politike në kuadër të koalicionit “Së Bashku” të vitit 1996, kur Gjingjiq doli në sipërfaqe si një lider me projekt të njejët si Millosheviqi,  por me një retorikë fare të re për Serbinë, që fliste në favor të demokracisë, të drejtave të njeriut, sundimit të ligjit, shkurt për një Serbi evropaine. Në fakt, këto lëvizje për herë të parë dridhën dhe sfiduan seriozisht diktatorin Millosheviq, duke shënuar paraqitjen e parë të fytyres së vërtetë prej pragmatisti të kryeministrit të ardhshëm serb. Në ndërkohë që po zhvilloheshin këto demostrata në Serbi (me “pipa në gojë”), Gjingjiq nuk harronte të kthehej kah Karagjiqi për t’i dhënë përkrahje partisë së tij në zgjedhjet e shtatorit të vitit në fjalë. Kjo ishte në natyrën e tij prej pragmatisti.

 

Vetë Gjingjiq kishte pranuar transofrimin e shpejtë të tij që prej vitve ’70 të shekullit njëzetë, kur përfaqsonte anarkistin, pastaj liberalin nacionalsit serb të fundit të viteve ‘70 , demokratin e viteve të pasmbarimit të Luftës së Ftohët, me disa përjashtime kur bëhej fjalë për Karagjiqin dhe rrënimin e vendit ku kishte lindur. Ky pragmatizëm i liderit të ardhshëm serb ka dalë në shesh edhe me rastin e Kosovës. Në fakt, në rastin e Kosovës, Gjingjiq më shumë se çdo kush tjetër kishte vërejtur tragjedinë nacionale serbe që po afrohej.

 

 

Kosova, burim i pashterrshëm i represionit

 

Pas ardhjes së Millosheviqit në pushtet, Gjingjiq duhet të ketë qenë i vetmi lider serb që ka qenë kundër humbjes së statusit autonom të Kosovës, sërish për shkaqe pragmatike dhe të një vizioni të rrallë për interesin nacional serb. Nëse Kosova aneksohet nga Serbia me rrënim të autonomisë së saj, citohet të ketë thënë Gjingjiq në mesin e vitit 1988,  “atëherë më një siguri të madhe mund të themi se për secilin regjim në Serbi, Kosova do të jetë burim i pashterrshëm i represionit”.

 

Kjo është esenca e filozofisë së tij politike. Kjo në asnjë mënyrë nuk don të thotë se ai i ka dalur në mbrojtje Kosovës dhe popullit shumicë të saj. Gjingjiq ka vlerësuar me një saktësi të madhe se Kosova do të jetë në të ardhmën burim represioni, dhe i karrierave politike, tipike për Ballkanin, por edhe vendi ku do të ushqehej pa ndërprerë filozofia politike e provincës, ajo që R. Konstandinoviq, një mendimtar i njohur serb, me të drejtë e ka uajtur “filozofia e Pallankës”, me kutpim strukturën fshatare serbe dhe filozofinë e saj.

 

Kësaj bote Gjingjiq nuk i takonte dhe është kjo botë që e vrau dje, bota që kur përkthehet në terma të pushtetit del se fokusohet në strukturat ushtarake serbe, të kësaj strukture me traditë province prej fillimit, të traditës që vrau dinastinë obrenoviqeve dhe ndezi Luftën e Parë Botërore. Këtu ka qenë rreziku për Gjingjiqin, i cili ishte eksponent i një nacionalzimi urban serb që lehtësisht u pranua si evropian dhe perëndimor, i një nacionalzimi i cil i nuk reflekton strukturën reale të shoqërisë serbe , atë fshatare.

 

Kjo, megjithatë, nuk e radhitë Gjingjqin në rrymën liberale serbe të fillimit të viteve ’70 të shekullit të kaluar, sado që sinqerisht ka synuar reformimin e shpoqrisë serbe dhe integrimin e sajh në struktuyrat evro-atlantike, përfhsirë nëe renbd të parë ushtrinë serbe dhe futjen e saj në Partenritetin për Paqe të NATO-s. Kjo në fakt i ka kushtuar shtrenjët sepse ushtria serbe duket ta ketë pasur vazhdimisht në mendje momention e dorëzimit të befasishëm dhe të paprituyr të Milosheviqit në Hagë.

 

Në këtë kohë, pra në fillim të viteve '70 të shekullit të  kaluar, lideri taniëm i vdekur serb ka qenë një anarkist i devotshëm dhe vetëm vonë, pas arritjes së Marrëvshjes së Dejtonit, Gjingjiq arriti të bëhet eksponent i rrymës nacionalsite serbe, i një rryme më të pranueshme nga evropianët dhe  Perëndimi, i asaj rryme që krejt në mënyrë pragmatike lëvizjejn “e Ravna Gorës” diti ta fus nën ombrellën e modernitetit dhe të trendit evropian, me Kosovën brenda. Marrëvshja për Unionin Serbi-Mali i Zi e marsit të vitit 2002, që përfshinë edhe Kosovën, e lidhur nën patronatin ekskluziv të Unionit Evropian, dëshmon qartë për këtë.

 

Kjo është në fakt korniza brenda së cilës do të lëvizë edhe dialgu shqiptaro-serb në të ardhmën. Vrasja e Gjingjiqit vetëm sa e vonon këtë dialog dhe e ndryshon modalitetet e realizmit të tij, por në asnjë mënyrë nuk mund të lëvizë kuadrin e përcaktuar në Marrëveshjen për Union. Kjo don të thotë se vrasja e Gjingjiqit vis-a-vis Kosovës është vrasje e pandikim kur është fjala për esencën e raportit shqiptaro-serb, por jo edhe për formën. Vrasjen e Gjingjqit më shumë do ta ndiej Serbia, e cila tani është futur në krizën e lidershipit. Kursi properëndimor i Serbisë dhe i Malit të Zi, për dallim nga koha e vrasjes së dinasitisë së obrenoviqëve, as që vihet në dyshim. Këtë duhet ta këne shumë parasyshë kosovarët. Dialoguesit nga Kosova mund të mos kenë më përpara një ish student të Habermasit. Kjo mbase edhe është e vërtete, në ndërkohë që ëshët jasht çdo dyshimi se përpara do ta kenë Evropën e Habermasit.

 

*Autori është profesor i së drejtës ndërkombëtare në Universitetin e Prishtinës

Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.