|
Pėrgatitur
nga Arben Ēokaj
A
ka gjasa tė shuhen krimet politike nė Kosovė?
Jo,
pėrderisa bandat e kuqe kriminale kanė dorė tė lirė nė
vrasjen e cilitdo, qė mendon ndryshe, qė lufton e punon pėr
pavarėsinė e Kosovės dhe ruajtjen e identitetit tė popullsisė
shqiptare nė Kosovė.
E
majta ekstreme, ėshtė e vetmja mafie politike, qė vazhdon tė
ketė prvilegjet tė punojė legalisht pėr rrėnimin e njė shoqėrie.
Dora kriminale qė vazhdon tė vrasė sot nė Kosovė bijtė mė tė
guximshėm tė sė djathtės shqiptare, ka lidhje tė ngushta me tė
majtėn ekstreme, e cila nuk po din tė ēlirohet nga gjaku qė e
ka zėnė. Kjo dorė kriminale ėshtė e interesuar, qė nėpėrmjet
vrasjeve politike, tė minojė rrugėn e Kosovės drejt pavarėsisė,
tė minojė vlerat demokratike tė shoqėrisė sė sotme kosovare.
Artikulli
nė vijim jep njė spjegim filozofik, mbi tė drejtėn qė i japin
vetes pinjollėt e majtė evropianė edhe pėr tė vrarė pėr
idetė e tyre anti-njerėzore...
*
* *
E
DREJTA PĖR TĖ VRARĖ
-
artikull redaktorial i gazetės daneze "Weekendavisen",
9-15 shkurt 2001
Krahu
i majtė danez nė vitet 70-tė dhe 80-tė, nuk ishte i pėrcaktuar
vetėm tė pranonte pėrzgjedhjen e diktaturave tė ndryshme, qė
ndodheshin nė Bashkimin Sovjetik, Kinė, Shqipėri apo Kubė. Por
aktivisht u mbėshtet gjithashtu edhe terrorizmi, si psh. nė
Lindjen e Mesme. Me mbledhje parash, me deklarata mbėshtetėse,
me inkurajime tė llojit politik e ideologjik - dhe nė raste tė
veēanta, duke bėrė sikur, apo duke punuar pėr tė ngritur njė
betejė tė armatosur nė Danimarkė, dhe duke
"mbledhur" pėr kėtė arsye, mjete monetare nėpėrmjet
vjedhjeve.
KONSIDERATA
MORALE tė kėtij tipi ishin shumė tė zgjeruara nė klimėn
politike tė krahut tė majtė, dhe pėrbuzja e tyre njerėzore
kapėrcehet vetėm nga pėrbuzja e tyre politike; nėse nuk mund tė
arrihej vullneti i tyre me mjete legale e politike, atėherė gėzohej
e drejta e pėrdorimit tė mjeteve ilegale. Pikėpamja ėshtė
mjaft e vjetėr; kjo ėshtė diskutuar nė mendimin politik
evropian, qė nga mesjeta e vonėt, e drejta eventuale kryengritėse
e popullit; holandezi Grotius, i cili shkroi nė vitet 1600, ėshtė
mė i njohuri nė mendimtarėt e hershėm tė kėsaj tradite.
Preludi i revolucionit francez ishte i influencuar nga njė tip i
tillė diskutimesh teorike, dhe pikėqėndrimi i pėrgjithshėm i
kėsaj kohe, qė nė rrethana veēanėrisht tė sforcuara -
uzurpimi, faktikisht tiranie - popujt tė kishin tė drejtė tė bėnin
kryengritje kundėr sovranėve tė tyre.
Nė
tė vėrtetė nuk ka asnjė mendimtar, jashtė traditės komuniste
apo naziste, qė ka gjetur argumentė pėr vrasjen e civilėve tė
pafajshėm, pėr arsye tė arritjes sė njė qėllimi politik.
Pėr
krahun e majtė evropian, popujt e botės sė tretė nuk ishin vetėm
racioni i tyre i mirė nė vrasjen e kujtdo, pėr arsye se ata vetė
e kishin tė vėshtirė pėr tė arritur kėtė me mjete tė
njohura; por u pėrdor edhe njė teori e cila supozonte se
revolucioni botėror duhej tė vinte pikėrisht nga tė shtypurit
e botės sė tretė. Mondizmi i Tierit, quhet kjo teori, e cila ndėrtohet
themeltėsisht mbi njohjen e faktit se, klasa punėtore e pėrllogaritur
nė votimet demokratike, pronare e makinave dhe shtėpive private,
vėshtirė se pritet tė tregojė vullnet, pėr tė shpalosur egėrsinė
e nevojshme, qė duhet ta sjellė njeriun nė "parajsėn e
komunizmit" - dhe pėr mė tepėr, nė njohjen e faktit se,
"parajsat komuniste" tė vendosura deri mė tash,
ndoshta nuk mund tė bėnin apelin e parezistueshėm pėr cilin do
qoftė, pėrfshirė kėtu edhe qytetarėt e tyre.
KATASTROFA,
siē dihet pasoi katastrofėn, pavarėsisht se ku ishte bėrė pėrpjekje
pėr tė pėrdorur njė vizion tė tillė, pėr tė cilėn krahu i
majtė punonte me kaq zell. Por kjo nuk i pengonte aq shumė
grupet e ndryshme ta konsideronin komunizmin nė princip, si njė
ide tė fantastike; ishin vetėm ndėrthurjet e pafat tė kushteve
tė kėqija dhe inkompetencės tė liderėve komunistė, qė e
kishin shfytyruar njė projekt tė tillė. Diktatura e
proletariatit ishte dhe u bė njė vision shoqėror i mrekullueshėm
dhe nė kėtė mėnyrė, njė konkluzion i pashmangshėm i
historisė sė botės sipas Marksit. U fillua kėshtu pra, vetė
ndihma ndaj logjikės historike.
Shoqėria
borgjeze, qė nėnkupton demokracinė, e cila u vu nė zbatim me
shpalljen e pavarėsisė amerikane me 1776 dhe revolucioni francez
mė 1780, ishte vetėm njė "etapė" nė historinė
evolucionare tė botės, tė cilėn Marksi dhe Engelsi nė mes tė
viteve 1800, e analizuan pėr tė ardhmen e pėrgjithėshme.
Shoqėria
borgjeze ishte po ajo shoqėri, e cila qėndronte pėr tė drejtat
njerėzore - ato, qė sot i quajmė tė drejtat e njeriut - dhe
prej kėtu, dilte logjika se, kėto tė drejta do kishin pėr
rrjedhojė kufizueshmėri nė kohė. Kur shoqėria tė zhvillohej
mė tej, tė drejtat e njeriut do zhdukeshin bashkė me atė shoqėri,
e cila i kishte vendosur ato. Krahu i majtė revolucionar, mori siē
mund tė konsiderohrt, njė mbidozė tė kėtij gėzimi tė sė
ardhmes, duke i parė si gjė tė madhe tė drejtat e njeriut.
SHOQĖRIA
dhe zhvillimi i saj i pritur, ishte pra objekti kryesor i mendimit
politik tė krahut tė majtė. Jo njerėzit. Njerėzit u
konsideruan nė kėtė lloj mendimi, si lėnda e parė nė kėtė
shoqėri. Dhe nėse "logjika" e supozuar e shoqėrisė kėrkonte
qė tė eksekutoheshin njerėz, atėherė skishe se ēfarė tė
bėje.
Nėse
ishe veēanėrisht i ndjeshėm, mund tė provoje tė kufizoje
vrasjet ose sė paku tė distancoheshe prej tyre. Por nuk gjendej
asnjė objeksion parimor kundėr kėsaj. Dhe nuk ekziston akoma
edhe sot njė objeksion i tillė.
PA
njė koncept pėr individin dhe tė drejtat e tij, mund tė
mendohen krejt lirshėm mėnyra tė ndryshme tė organizimit tė
botės. Mund tė lėvizėsh dikė kėtu, vrasėsh dikė tjetėr
atje, dirigjosh dikė lart e dikė tjetėr poshtė. Mund tė
krijohet kėshtu njė rregull krejt imagjinar, dhe nėse do kishte
njerėz tė veēantė - individė - qė nuk gjenin arsye nė
faktin se, shoqėria domosdoshmėrisht kėrkon lėnien mėnjanė tė
vullnetit personal tė ēdo lloj forme - po, atėherė ata janė tė
kėqinj dhe duhet tė ekzekutohen, ose kanė humbur rrugėn dhe
duhet tė trajtohen psiqikisht.
Pikėrisht
pėr kėtė, katastrofat e Bashkimit Sovjetik dhe Kinės nuk janė
aspak rezultate tė rastėsishme tė njė ndėrthurjeje tė pafat
tė rrethanave, por tė vetėndėrtuara nė bazėn e vetė
vizionit komunist. Nėse fillohet tė konsiderohet individi njeri,
si lėnda e parė e njė sistemi shoqėror, atėherė herėt ose
vonė, vjen koha e vrasjeve dhe shtypjes sė egėr.
Ska
asnjė premisė ndėrtimi tė njė sistemi njerėzor mbi kėtė
bazė! E atėherė, pse duhet tė ndėrtohet njė shoqėri, nėse
ajo sndėrtohet pėr njerėz? Kush duhet tė kėnaqet, nėse
njerėzit vetė nuk kėnaqen? Ēfarė pėrfitimi mund tė dalė
nga kjo? Kėnaqėsia e rregullit? Kjo kėnaqėsi ėshtė zakonisht
jetėshkurtėr, pasi vetėm kur thyen tė drejtat njerėzore dhe dėrgohen
kamionėt ēdo mėngjes pėr tė marrė kundėrshtarėt pėr
ekzekutim, fillojnė tė dalin gjithnjė e mė tepėr kundėrshtarė.
Gėzimi
i revolucionarėve ėshtė i jetėshkurtėr; kurrė nuk ecėn siē
pritet tė ecė.
Tė
vjen me tė vėrtetė ēudi, si mund tė durohet akoma mbyllja e
syve pėr kėtė gjė? Kur do tė vijnė ata njerėz tė aftė tė
krahut tė majtė nė mendimin se, Marksi thjeshtė i kishte bėrė
llogaritė gabim, nė sipėrmarrjen e tij tė parashikimit tė
fatit tė njeriut? Kur do tė vijė ai mendim se, Marksi ka patur
njė difekt tė madh nė ndėrtimin e filozofisė sė tij? -- A.K.
|
|